Hendrik de Vries-prijs afgeschaft?

Deze week kwam er in Groningen een cultuurlobby op gang voor de herinstelling van de Hendrik de Vries-prijs. Want terwijl we nog wel een Hendrik de Vries-jubileumjaar meemaken, met een bloemlezing, en een biografie, merkte de stichting die de prijswinnaar voor de gemeente uitzoekt, dat de gemeente al anderhalf jaar niet meer van zins is, die prijs nog eens uit te laten reiken.

Die Hendrik de Vries-prijs had dit jaar ook naar iemand moeten gaan. Het betreft de belangrijkste, vijfjaarlijkse cultuurprijs van de gemeente Groningen à raison van 12.500 euro voor

“een in Nederland woonachtig persoon, die buitengewone prestaties heeft geleverd op het terrein van de scheppende kunsten. Het werk dient discipline-overschrijdend, vernieuwend en toonaangevend te zijn en impulsen te geven aan de verdere ontwikkeling van de desbetreffende disciplines.“

Sinds 1986 waren de ontvangers landelijk bekend, het gaat om een prijs die te vergelijken is met de Campert- en de Huygensprijzen die de gemeente Den Haag uitreikt.

Het besluit om de Hendrik de Vriesprijs af te schaffen niet meer uit te reiken viel op 11 november 2004, toen de Groninger gemeenteraad In het oog, in het hart aannam. Op pagina 47 van die cultuurnota 2005 – 2008 staat de passage, waaruit blijkt dat de Hendrik de Vries-prijs uit de gratie was:

“Wij reiken geen Hendrik de Vriesprijs meer uit. Er is te weinig uitwisseling met Groningse kunstenaars en kunstinstellingen, terwijl de prijs en de uitreiking ervan wel een fors budget vergt.“

Nu culmineert in zo’n cultuurnota nogal een overlegcircus. Voor het concept vinden allerlei besprekingen plaats tussen ambtenaren en gesubsidieerde instellingen, na vaststelling door B&W is er publicatie met advertenties op de gemeentepagina in De Gezinsbode, er volgt er nog een inspraaktraject, en tot slot kunnen de belanghebbenden hun financiële grieven nog eens inbrengen bij de raad. Volgens bestuurders van de stichting Hendrik de Vries-prijs, hebben ze in een vooroverleg wel van het vermaledijde plan gehoord, maar heeft de gemeente de door B&W vastgestelde nota nooit richting stichting gestuurd. Volgens dezelfde bestuurderen hoefden ze niet op de Gezinsbode te letten, en daar zit wel wat in, want de stichting is een erkende relatie van de gemeente, die de nota zonder meer had moeten ontvangen. Bovendien werd het stichtingsbestuur, naar eigen zeggen, nimmer officieel op de hoogte gesteld van het besluit, toen dat eenmaal genomen was, wat evenmin getuigt van een goed relatiebeheer.

Gemeenteraadsleden, die de nota wel onder ogen kregen, zeggen nu dat ze helemaal over die zin hebben heengelezen. Hoe het ook zij, het stichtingsbestuur tekent alsnog officieel bezwaar aan tegen het besluit en verzoekt B&W “met grote voortvarendheid de nodige maatregelen te nemen om de Hendrik de Vries prijs in dit jaar te kunnen toekennen.” Voor de uitwisseling met Groningse kunstenaars en kunstinstellingen, waar de prijs volgens de nota tekort in schoot, is hij volgens de stichting nooit bedoeld geweest – wèl als eerbetoon aan Hendrik de Vries. Ook vielen de kosten van prijs en uitreiking nogal mee, zegt het stichtingsbestuur.

Politiek interessant is nog, dat het besluit om de Hendrik de Vries-prijs niet meer uit te reiken conform de strekking van de cultuurnota was. Die nota, voorbereid onder cultuurwethouder Wicher Pattje (PvdA), maar verdedigd door diens opvolger Karin Dekker (GroenLinks), zette meer in op de breedte van lokale jonge talenten, en minder op de gearriveerde top. Zoals je bij sport budgettair voor breedtesport kunt kiezen, in plaats van topsport.

Maar de allerlaatste uitreiking van de Hendrik de Vries-prijs, op 6 oktober 2001 in de Groningse Stadsschouwburg, speelde wellicht ook mee bij de totstandkoming van het gewraakte besluit. Die uitreiking was namelijk niet het glorieuze succes, dat wethouder Wicher Pattje zich ervan voorgesteld had. Hij hield zelf een speech die op de lachspieren werkte, en het feestvarken, theatermaker Gerardjan Rijnders, weigerde zich als feestvarken te gedragen. Naar zijn zeggen had Rijnders nog nooit van de Groninger schrijver en beeldend kunstenaar Hendrik de Vries gehoord. Hij dacht dat het om de Friese schrijver Theun de Vries ging. Bovendien voerde een kompaan van Rijnders een toneelstukje op, dat de plechtigheid op de hak nam. Pikante noot: bij die uitreiking was er geen enkel gemeenteraadslid aanwezig. Pattje gispte die algehele absentie naderhand als “een verfoeilijke vorm van desinteresse.” In elk geval vloeide er weinig positieve publiciteit voor de stad Groningen uit voort, iets waar het natuurlijk ook om begonnen was. En naderhand zeiden de heren tegen elkaar dat ze zoiets nooit weer wilden.

MEER INFO OVER HENDRIK DE VRIES
Wikipedia
DBNL
Hispaantje
beeld Martinikerkhof

Grensposten

Jan Sluijters – De eeuwige post aan de grenzen (1915)Samen met andere, veel gruwelijker cartoons uit de Eerste Wereldoorlog is deze te zien op een tentoonstelling in het Harmoniegebouw van de RUG, Oude Kijk in het Jatstraat 26. Toegang gratis. Meer informatie in de laatste UK.

(En omdat de UK nog steeds geen werkend digitaal archief heeft, het stuk hier maar opgenomen. sept. 2014)

“Onze tentoonstellingsposter is hier en daar niet opgehangen”, zegt Sara Mulder. Agnes Baas: “Een van de portiers in het Academiegebouw zei tegen ons: hij is niet door de keuring gekomen, want hij is niet aardig om naar te kijken.”

Op dat affiche staat ‘Oorlogken is jarig’, een prent van eind juli 1915, toen de Eerste Wereldoorlog één jaar oud was. Oorlogken krijgt voor zijn verjaardag allemaal lekkere soldaatjes toegestopt van zijn trotse vader Oorlog en grijnzende moeder Dood. Zoveel, dat hij er heel rood van gaat kwijlen. Agnes: “Misschien komt het door die Deense spotprenten en maakt de associatie die portiers huiverig.” Sarah: “Ik denk dat ze voornamelijk kijken naar de baby die bloed opgeeft.” Agnes: “Dat beeld is gewoon ranzig en scary, maar wel pakkend natuurlijk.”

Gebrek aan aandacht heeft hun tentoonstelling zeker niet. Bij de opening, vrijdag, was de Weber-foyer tjokvol en ettelijke media hebben zich al gemeld. Toch nemen ze afstand van de associatie met de Deense relcartoons. “Onze spotprenten zijn in een ver verleden gemaakt”, zegt Sara, “en we willen ze op zichzelf bekijken. Maar ze waren voor die tijd best wel heftig.” Agnes: “Ze laten de oorlog en het onrecht zien. Veel van die prenten maken je verdrietig, als je er lang naar kijkt.”

Samen met nog zeven andere studenten kunst- en architectuurgeschiedenis maken ze deel uit van een tentoonstellingsgroep. Zo’n team moet niet alleen een expositiethema onderzoeken, maar ook ook praktische zaken als transport, verzekeringen en inrichting voor een tentoonstelling regelen. Over hun onderwerp wisten ze eerst niets. En af en toe vonden ze die prenten uit de Eerste Wereldoorlog “best lastig om te ontcijferen”.

Die prenten zijn lithografieën of steendrukken, vaak met een dramatiserende steunkleur. Ze stonden tussen 1914 en 1920 in De Nieuwe Amsterdammer. Dat was het opinie-weekblad van Henri Wiessing, een partijloze marxist die als hoofdredacteur van De Amsterdammer ontslagen werd, maar zo goed als alle oude medewerkers aan zijn nieuwe blad verbond. Iemand die niet mee overliep was Johan Braakensiek, de spotprentenmaker. Maar Wiessing vond goeie vervangers, met name Piet van der Hem en Jan Sluijters. Beide waren een generatie jonger dan ‘papa’ Braakensiek en ze stonden, elk op zijn eigen manier, voor vernieuwing in de kunst. Het geld van Wiessing konden ze best gebruiken, want door de oorlog hadden ze minder werk. Tegelijkertijd was het mooie kans om te laten zien wat ze in hun mars hadden, en hoe ze over de oorlog dachten..

Nederland was neutraal, en de cartoonisten hekelden vooral de oorlog zelf, zo blijkt uit de tentoonstelling, waarbij Sara en Agnes een rondleiding geven. Het soldaten verslindende mormel van Jan Sluijters’ ‘Oorlogken is jarig’ maakt geen onderscheid naar natie. Van der Hems’ duivel die op nieuwjaarsdag zijn zandloper met knekels omkeert doet dat evenmin. Zoals ook alle naties gelijkelijk worstelen in een zee van bloed op diens ‘Bloedbadseizoen’.

Maar als er eens partij gekozen wordt, dan is Duitsland het mikpunt. Dat torpedeert maar Neerlands koopvaardij en durft het ook nog te ontkennen.Van der Hem stelt Duitsland voor als een een doortrapte Blauwbaard, die toenadering zoekt tot een argeloze Hollandse maagd, terwijl achter hem de lijken van zijn eerdere bruiden hangen. En Sluijters pakt uit met een prent, waarop Duitsland en Oostenrijk beginnen aan een groepsverkrachting van het reeds halfnaakte Servië, uiteraard eveneens een maagd.

Voor het contrast hebben de studenten ook een paar prenten van de ouwe Braakensiek opgehangen. Ze steken inderdaad erg braaf, stijf en amechtig af tegen die van de jongere generatie. Wiessing had een goede hand van kiezen, bij kunstenaars..

‘Bespottelijk; Spotprenten ten tijde van de Eerste Wereldoorlog’ – tot 17 maart in de Harmonie, dinsdag tot en met vrijdag van 12.00 – 17.00 uur. Toegang gratis.