Een blokje om met Taco Tel

Vrienden van de Stad bestaat 25 jaar. Daarom organiseerde de club vandaag diverse tochten en rondleidingen. Zelf koos ik voor de wandeling langs middeleeuws Groningen met bouwhistoricus Taco Tel, een wandeling die neerkwam op een blokje om langs Grote Markt, Gelkingestraat, Carolieweg en Oosterstraat.

Onderweg het nodige opgestoken. Echt oude panden kan je bijvoorbeeld vaak herkennen aan ‘de drup’. Dat is een smalle ruimte langs de zijmuur die bedoeld was voor hemelwaterafvoer. Ooit droegen de panden namelijk rieten daken zonder goten. Het water moest dan wel weg kunnen, vandaar die vrije ruimte tusen panden. Na de komst van de pannendaken met goten loonde het dan niet om de ruimte van zo’n drup weer in te nemen. Dan zou immers de hele zijmuur een eindje verderop neergezet moeten worden, terwijl er ook nieuwe balklagen zouden moeten komen. Daarom liet men het maar zo, aldus Tel.

Hij wees ook op verschillende soorten muurankers en kozijnen. De echt oude muurankers zijn gesmeed uit één stuk en hebben geen knop, terwijl oude kozijnen veel forser zijn dan jongere.

Natuurlijk wist ik wel dat er aan de Grote Markt en de Oosterstraat enkele middeleeuwse steenhuizen hadden gestaan. Het gaat onder andere om de panden waar nu Drie Gezusters en VERA in zitten. Dit waren verdedigbare panden die hoog uittorenden boven de omringende huisjes van één bouwlaag. Je kunt zulke steenhuizen nu nog vaak herkennen aan de bel-etages, die extreem hoog zijn, wel vier à vijf meter. Maar wat me verbaasde is dat er aan de Gelkingestraat ook een paar van die steenhuizen hebben gestaan. Ik dacht dat dit ooit een achterpad was voor de erven aan de Herestraat en de Oosterstraat, maar de die bescheiden functie was rond 1250, 1300 kennelijk al passé.

Op Gelkingestraat 20 heb je deze bovenetage met een dak evenwijdig aan de weg:

Bij een opknapbeurt, een paar jaar geleden, kwamen er allerlei bouwsporen tevoorschijn, die erop wezen dat er ooit acht smalle vensters in die bovengevel hadden gezeten. De bovenetage had dus ooit een renaissancegevel, waarvan de reconstructietekening er zo uitziet:

Precies zo’n bovengevel zie je ter plaatse ook op de vogelvluchtkaart van Haubois uit 1643, met nog een goede indruk van de ondergevel erbij. Er zou dus een gevel van ca, 1600 op die plek kunnen herrijzen. Niet dat je dat moet willen, maar gelukkig is er veel mogelijk tegenwoordig.

Op de vrijgekomen zijmuur van Gelkingestraat 36, een pand dat in principe ongeveer even oud is als nummer 20, zie je heel mooi hoe er in de negentiende eeuw een nieuwe voorgevel tegenaan geplakt is. Rechtsonder de oudste stenen – het pand was ooit een enkele woonlaag hoog. Later wordt het pand opgetopt, met de kleinere stenen die toen gebruikelijk waren:

In de Sieboldsgang aan de westkant van de Gelkingestraat, waar zich de oudste gevelsteen van Groningen bevindt, wees Tel op dit venster uit de zestiende eeuw. Links zitten nog de haken voor het luik, dat precies in de uitgehakte profielen viel. Boven heeft de vensteropening juist afgeschuinde kanten. Daar zat volgens Tel een glas-in-loodraampje in:

Niet alles wat de revu passeerde was even stokoud. Deze console bij Oosterstraat 44 bijvoorbeeld, lijkt rococo, een stijl in het midden van de achttiende eeuw. Is niet zo. Het gaat om nep-rococo uit de negentiende eeuw:

Aan de andere kant van de Oosterstraat, op nummer 33, wèl het echte werk:

De wandeling eindigde in het pand Oosterstraat 25/25-a. Op de zolder kregen we onder meer dit dichtgezette venster in de oorspronkelijke, zestiende-eeuwse achtermuur te zien:

En in de kelder de oorspronkelijke gewelven: