Hoe een boerderij in Beerta aan haar gracht kwam

De boer Eltie Unekes, meier van een stadsplaats in Beerta, wordt in het vroege voorjaar van 1722 en wellicht al wat langer met verschrikkelijke moord- en brandbrieven bedreigd. Het nachtwaken martelt hem en de zijnen af. Unekes vraagt het stadsbestuur, eigenaar van zijn grond, of hij een gracht om zijn huis mag laten graven.

Dat vindt het stadsbestuur goed, maar die gracht moet dan wel minimaal 22 voet (ruim 6 meter) breed zijn. Vanwege de graverij krijgt Unekes een half jaar kwijtschelding van zijn landhuur. Bovendien mag hij twee honden nemen. Overdag moeten die dan wel aan de ketting liggen.

—

Bron: Rekest (verzoekschrift) aan en apostille (kantbeschikking)van het Groninger stadsbestuur, geregistreerd op 20 maart 1722.

Krant komt op voor het prestige van de politie

(Winschoter Courant 14 september 1894)

(Winschoter Courant 16 september 1894)

Alleen buitenstaanders betaalden imegeld

Door te googelen op bijen binnen de inventarissen van RHC de Groninger Archieven, vond ik zes losse stukken over imegeld: een willekeur uit Sellingen, een bevelschrift uit Winsum-Bellingeweer en drie ingewilligde rekesten van Oldambster kerspelen. Allemaal komen ze uit de achttiende eeuw. Hieronder behandel ik elk stuk apart, om daarna wat meer algemene conclusies te trekken..

Sellingen, 15 augustus 1712
Eigenerfden en belanghebbenden van het kerspel Sellingen stellen een lokale verordening vast,

“dat alle diegeene soo eenige vrembde Jmen van buiten uit het Oldampt of elders setten”

op Sellinger bodem, drie stuivers per korf moeten betalen. De ene helft van de opbrengst is bestemd voor de diaconie, de andere voor de kerk, dus de kerkvoogdij. Bovendien mogen degenen op wier grond de korven staan nog een stuiver per korf vragen.
Die van Sellingen volgen hiermee het voorbeeld van de kerspellieden van Vlagtwedde, die toestemming voor een dergelijke heffing kregen van het Groninger stadsbestuur, dat het voor het zeggen heeft in Westerwolde.

Winsum-Bellingeweer, 21 april 1777
Op hun verzoek krijgen de ingezetenen van Bellingeweer van de lokale rechter van Winsum en Bellingeweer toestemming om

“wegens ieder korf buitenlandsche bijen of ijmen ten profijte van voorschreven diaconije te mogen bedingen eene stuiver. En zullen dezelve het getal der korven, zoo door buitenlanders op voorschrevene conditie bij hun worden geplaatst aan de boekhouder van de respective diaconye moeten opgeven en gemelde korven niet laaten vaaren voor dat de bedongene stuivers door de eigenaren zijn voldaan.”

Met andere woorden, hier heb je de van Noordbroek bekende tax van 1 stuiver per korf. Deze moet in Winsum worden betaald door “buitenlanders”, waaronder je zowel mensen van buiten de jurisdictie als van buiten de Ommelanden of de provincie zou kunnen verstaan. Maar de betaling geschiedt waarschijnlijk indirect. Want degenen op wier grond de ‘buitenlandse’ korven staan, zijn verplicht daarvan aangifte te doen bij de diaconie. Bovendien mogen de grondbazen de korven niet laten gaan voordat er betaling geschied is.

Wildervank, 3 september 1776
De boekhoudend diaken van Wildervank memoreert bij de drost van het Wold-Oldambt dat zijn armenfonds een jaar eerder, op 11 september, toestemming van diezelfde drost kreeg

“om van ieder korf ymen, van buiten wordende ingebracht, te mogen vorderen 2 st[ui]ver en in cas van wanwilligheit der voldoeninge de ymen te mogen arresteren”.

Zo’n geval doet zich nu voor inzake de nalatige Jacob Braam. De boekhoudend diaken vraagt de drost om honorering van een “mandaat van arrest”, d.w.z. een machtiging om tot beslaglegging over te gaan. Volgens de kantbeschikking van de drost op het verzoekschrift geeft hij inderdaad die machtiging.

Nieuwolda, 23 mei en 6 juni 1780
De collector (belastinggaarder) Jacob Syses, geeft namens de diaconie van Nieuwolda aan de drost van het Wold-Oldambt te kennen…

“…hoe dat sommige van hun ingeseeten eenige korven met bijen uit andere Jurisdictieën zijnde gekoomen op hun grond hebbende, en daar voor het ordinaire geld aan de Diakonij ter plaatse competeeren, namelijk 1 stuiver per corv, aan dezelve weigeren te betaalen. Waar in de rem[onstran]ten sustineeren geensints wel behandelt te worden…”

Met andere woorden: sommige ingezetenen hebben bijenkorven van elders op hun grond staan, maar weigeren de gebruikelijke tax van een stuiver per korf aan de diaconie te voldoen. Daarom verzoekt de diaconie aan de drost om een algemene lastgeving.
Na een onderzoek geeft de drost de diaconie van Nieuwolda toestemming om de inwoners ter plaatse ieder jaar aan het begin van mei door kerkenkondiging aan de regeling te herinneren. Die regeling bestaat eruit dat alle inwoners van Nieuwolda die op hun tuinen, landen of hemen bijen hebben staan,

“aen persoonen buiten het carspel behorende”

verplicht zijn om voor iedere korf van die vreemdelingen een stuiver te innen, die bestemd is voor de diaconie. Deze gelden moeten de inwoners voor 1 november elk jaar aan de diaconie hebben betaald. Als ze dit niet doen kan de diaconie een onderpand bij ze weg laten halen.
Aan de andere kant legt de drost de diakenen de verplichting op om elk jaar voor 1 juni een inventarisatie te maken van degenen op wier terreinen de vreemde bijenkorven gezet zijn.

Finsterwolde, 29 juni 1784
De diakenen van Finsterwolde vertellen de drost van het Wold-Oldambt

“hoe des jaarlijks vele honderden korven met imen alhier worden gezet”.

Graag zouden ze daarvan, net als andere kerspelen van het Wold-Oldambt, een stuiver per korf heffen voor de armen, “wiens aantal groot is”. Maar omdat ze wel eens onaangenaam bejegend zijn bij de invordering van het imegeld, vragen ze expliciet om toestemming van de drost voor de heffing. Deze krijgen ze. Ze mogen van degenen

“bij wien vreemde korven geplaatst worden”

een stuiver per korf “stedegelt” eisen voor de armenkas. Deze beschikking mogen ze bovendien voortaan elk jaar in de kerk van Finsterwolde laten afkondigen..

CONCLUSIE

Veel van deze stukken gaan over de rugdekking die diaconieën van plaatselijke rechters vroegen en kregen voor de heffing van het imegeld. De inning sprak niet helemaal vanzelf. Er was wel eens oppositie tegen.

De rechters bepaalden daarbij vaak hoe de inning van het imegeld moest plaatsvinden. In Winsum zijn de grondbazen verplicht om aangifte van de korven op hun grond te doen bij de diaconie. Bovendien mogen ze de korven niet laten vertrekken voordat er voor ze betaald is. in Nieuwolda is zelfs expliciet geregeld dat de grondbazen het imegeld in eerste instantie moeten innen. De deadline voor afdracht is hier 1 november, wat sterk doet denken aan de novemberposten in de diaconierekeningen van Noordbroek. Ook in Finsterwolde zijn de grondbazen de door de diaconie aan te spreken partij. In Nieuwolda kan de diaconie een onderpand laten halen bij een wanbetaler, en in Wildervank is er zelfs een reële beslaglegging op korven. Om te zorgen dat de regelingen in elk geval als bekend verondersteld mogen worden, is er aan het begin van het bijenseizoen steeds een kerkenkondiging, zoals blijkt uit de voorbeelden van Finsterwolde en Nieuwolda.

De bestemming van het imegeld is overal de armenkas, alleen in Sellingen deelt de kerk mee in de opbrengst. Daar (en in Vlagtwedde) is het imegeld ook het hoogst: 3 stuivers per korf. In Wildervank  bedraagt het 2 stuivers  en in Winsum, Nieuwolda en Finsterwolde 1 stuiver de korf, net als in Noordbroek. Waar veel heide is, op zand en veen, is de tax blijkbaar hoger dan op de klei. Wellicht heeft men daar ook wat meer verlet om het geld.

Maar wat het allermeest opvalt, is dat het niet om korven van ingezetenen gaat, maar om korven van buiten het eigen kerspel. In Sellingen zijn het vooral korven uit het Oldambt, in Winsum gaat het om “buitenlandse” korven, in Wildervank om korven van buiten, in Nieuwoldas om korven “uit andere Jurisdictieën”, en in Finsterwolde om “vreemde korven”.

Dat was niet te merken aan de Noordbroekster diaconierekeningen, maar daar toch waarschijnlijk ook het geval. Het imegeld valt dan te beschouwen als een poging om een graantje mee te pikken van het periodieke verkeer van bijenkorven tussen de verschillende drachtgebieden (met bloeiend koolzaad, klaver, boekweit, heide enz.).

Als het imegeld inderdaad ook in Noordbroek louter van buitenstaanders gevergd is, dan komen de cijfers daar ook in een heel ander daglicht te staan. De gemiddeld 200, 300 vreemde korven die daar in de drie laatste decennia van de achttiende eeuw staan, vormen dan slechts een deel van het totale korvenbestand. Aangezien je mag aannemen dat de inboorlingen veel meer korven hadden staan, mag je het totale aantal bijenkorven dat gedurende die periode zo’n beetje jaarlijks in Noordbroek stond, schatten op minstens 600.

BRONNEN

• Alles in het RHC de Groninger Archieven:
  Toegang 528, Familie Hesse (1), inv nr 122
  Toegang 333, Hervormde gemeente Winsum, inv. nr. 162
  Toegang 731, Rechterlijke Archieven Wold-Oldambt, inv. nr. 6161
  Toegang 232, Hervormde Gemeente Finsterwolde, inv.nr. 2, notulen kerkeraad pag. 8 dd februari 1784.

Smet op zondag in Finsterwolde (1818)

“Onderzoek gedaan zijnde, naar den staat der gemeente, gaf de Predikant aan de vergadering zijne droefheid te kennen, dat, schoon het grootste gedeelte der Gemeente den dag des Heeren godsdienstig vierde, er echter sommigen gevonden werden, die, in weerwil der uitdrukkelijke bevelen van Z.M. de Koning, dien grootelijks ontheiligden, door het buiten enige noodzaak verrigten van dagelijksche bezigheden.
Men vond goed, dat er hier omtrent van den predikstoel eene ernstige vermaning aan de Gemeente zoude worden gedaan.”

Met andere woorden:
De meeste dorpelingen waren goed bezig, op zondag, en voerden geen klap uit. Alleen hield je altijd een paar etterbakken over die alle sociale controle aan hun laars lapten. Die kregen het vanaf de kansel ingepeperd. Of dat hielp, is de vraag, want als je op zondag aan het werk was, ging je natuurlijk niet naar de kerk.

Bron:
RHC Groninger Archieven, Toegang 232, Hervormde Gemeente Finsterwolde, inv.nr. 2, notulen kerkeraad d.d. 2 september 1818.

Noordbroekster imegelden

Ik zocht naar een sterfgeval in de twee oudste bewaard gebleven diaconieboeken van Noordbroek en noteerde tegelijk voor hoeveel korven er imegeld aan de plaatselijke armen werd betaald. Voor elke geplaatste korf bijen bedroeg dat imegeld een stuiver, een zeer bescheiden tax, als je beseft dat een volle korf bijen een rijksdaalder deed. Omdat de tax tot haar afschaffing gelijk bleef, laat het aantal korven zich ook berekenen, als er alleen een som geld in de rekening staat.

Vanaf 1800 staat er geen imegeld meer in de boeken. En dus loopt de serie van 1769 tot en met 1799. Maar enkele jaren, te weten 1779, 1793 en 1795 vallen er tussen uit. Mogelijk komt dit door nalatigheid van de diakenen.

Als er een datum bij de posten staat is dat vaak een dag in november, vlak voor de traditionele sluiting van de rekening in december. Dat betekent dat de diakenen veelal pas na het bijenseizoen de imegelden inden. Op dat moment wisten de imkers ook hoe hun seizoen geweest was. Wellicht werd daar rekening mee gehouden. Een iets minder populaire inningsmaand was juni, vlak na het zwermseizoen.

Door alle jaren heen stonden er, voor zover bij de diaconie bekend was, gemiddeld zo’n 200, 300 imegeld opbrengende korven met bijen in het kerspel Noordbroek (inclusief Noordbroeksterveen, Stootshorn, Korengast en Noordbroeksterhamrik). Wel zijn er aanzienlijke fluctuaties, ook bij individuele imegeld-betalers. Neem Sebo Jans:

• 1774: 100 korven
• 1775:  –              (niet genoemd)
• 1776: 110 korven
• 1777:  –              (niet genoemd)
• 1778: 140 korven
• 1779:  –              (helemaal geen imegeld genoteerd)
• 1780:  70 korven
• 1781:  60 korven
• 1782:  60 korven
• 1783:  –             (niet genoemd)
• 1784: 20 korven
• 1785: 16 korven
• 1786: 30 korven
• 1787: 17 korven
• 1788: 20 korven
• 1789: 20 korven (laatste melding)

Het valt moeilijk te geloven dat Sebo in de jaren 1770 van het ene op het andere jaar zo varieerde in zijn imkerij. Waarschijnlijk komen die fluctuaties ook weer door slordigheid in de inning. In 1778 betaalde Sebo inderdaad twee maal imegeld, een keer voor 50 en een keer voor 90 korven, zodat de ene post waarschijnlijk het achterstallige over 1777 betrof. Opvallend zijn ook de ronde getallen die Sebo eerst steeds opgeeft. Waarschijnlijk wist hij aan het eind van het seizoen nooit meer, hoeveel korven hij precies had staan. Als hij later afdaalt tot het niveau van een hobby-imker, wordt hij wat preciezer in zijn opgaven.

In elk geval kan je van jaar tot jaar niet al te harde conclusies trekken uit de grafiek. Wel lijkt de animo in Noordbroek voor de bijenhouderij aan het eind van de achttiende eeuw wat afgenomen. Ook zijn de pieken in de jaren 1780 – 1782 onmiskenbaar. Door de vierde Engelse oorlog zat de zee dicht, kwam er weinig suiker binnen, en schoot de prijs van honing omhoog, met het gevolg dat de imkerij een stuk rendabeler werd.

Vervolg: imegeld werd alleen betaald door imkers van buiten het kerspel.