Opmars en aftocht van de Dollard

In de hoge Middeleeuwen lag er nog een landstreek met enige tientallen, naar verluidt bloeiende nederzettingen. Maar achter de kleiwallen op de zuidoever van de Eems (Amasis Fluvius) schrompelde een metershoog veenpakket langzamerhand in tot een soort van dal:

Let op Nesserland, dat schiereilandje tegenover Emden. Op zeker moment breken zee en Eems hier dwars door de kleiwallen heen en ligt het dal in het achterland min of meer open. Tussen 1400 en 1550 ontstaat zo een zeeboezem die qua vorm wel wat doet denken aan een kies met een paar flinke wortels:

Vanaf 1550 wordt die zeeboezem weer stelselmatig ingepolderd tot zeg – de bovenkroon van die kies.

Hoe de Dollard langzamerhand expandeerde en zich weer liet terugdringen, kan je in honderden pagina’s, zeer gedetailleerd opschrijven. Is ook wel gebeurd. Maar je kunt het waarschijnlijk veel inzichtelijker in beeld brengen in een filmpje van zo’n tien, twintig minuten. Kost vanwege de benodigde animaties wel een paar centen, maar dan heb je ook iets wat leuk & leerzaam is.

Bron van de kaartexcerpten

Dijkgaten gedicht met levende wezens

“Als men een gat in de dijk niet dicht kon krijgen, dan wierp men er een levend hondje in, bedekte het snel met aarde. Men geloofde dan dat het gat dicht zou blijven.”

Aldus de folkloriste mevrouw Huizenga Onnekes, in een rede over het gebied van de Dollard die ze op 13 april 1953 afstak, dus enkele maanden na de Watersnoodramp. Volgens haar gebeurde dat levend begraven niet in werkelijkheid, want ze noemt het een “sage, die langs de hele Noordzeekust steeds weer terug keert”.

Haar interpretatie:

“Het is een herinnering aan het oude Heidense offer. Men trachtte op deze wijze  de godheid te verzoenen, want men beschouwde de ramp als een straf van Hogerhand.”

Ik heb er nog even naar gezocht in de Volksverhalenbank, maar kan het verhaal daar niet vinden. Wel doet het me aan iets anders denken: de draconische straf die in het oude Stad & Lande gesteld was op het vernielen van zeedijken. Om het Oldambster Landrecht van 1618 aan te halen:

“Alle die geene dewelcke Zee-dijcken moetwilligh doorsteken / soo dat het solt-waeter daerin loopt / sal men in dat selve gat levendigh versmoren ende bedemmen.”

Zo iemand werd dus net als dat hondje bij volle bewustzijn een constituerend onderdeel van de te repareren dijk. Dat was niet alleen in het Oldambt zo. Bijna precies hetzelfde wetsartikel is te vinden in de landrechten van Fivelingo, Hunsingo en Westerkwartier.

Of het ooit eens in de praktijk is gebracht, waag ik overigens te betwijfelen. Een beetje jammer is dat wel voor ons, nazaten. Want uit zo’n praktijk, dààr hadden nog eens sagen uit voort kunnen komen.

Bronnen:
– EJ Huizenga Onnekes – ‘In het gebied van de Dollard‘ (rede NGV-afdeling Groningen 13 april 1953), pag. 3
– Groninger Archieven, Toegang 731 (Gerechten Oldambt) inv. nr 6180 Landrecht van de beide Oldambten (druk 1654, redactie 1618), pag. 138 art. LIX
– Frans van Rossum – ‘Van Lauwerszee tot Dollard tou; 125 jaar provinciale waterstaat‘ (Groningen, 1990), pag. 60

Legendarische kapitein Abbas bekeek eigen begrafenis

“”Bijgeloovigheid heeft haren zetel hier geenszins”, zei de schoolmeester van Finsterwolde in 1828. Er waren maar weinig spookverhalen in zijn kerspel in omloop, en het magere repertoire spitste zich toe op een boer Abbas die “voor eenige jaren” in de buurtschap Veenhuizen leefde.

Deze boer werd kapitein Abbas genoemd, omdat hij voorafgaand aan een carrièreswitch die rang in het leger bekleedde. Als boer hield hij zijn uniform aan, terwijl hij zijn personeel “op een militairen toon” bevelen gaf. Daarom waren mensen bang voor hem. En hun angst uitte zich na Abbas’ dood door allerlei verhalen. Deze waren zo erg, dat men ’s avonds de boerderij waar Abbas gewoond had nauwelijks voorbij durfde gaan. Sommigen gingen zelfs zo ver te beweren dat ze Abbas daar na zijn dood gezien hadden. Ook deed het verhaal de ronde,

“dat Abbas, terwijl zijn naburen zijn lijk naar het kerkhof bragten om het te begraven, hij op zijne eigen woning had gezeten om hetzelve na te staren.”

Tot zover de schoolmeester. Inderdaad heeft er een kapitein Abbas in Finsterwolde geleefd, die in 1745 eigenaar was van landerijen op Hardenberg. Die man zal in 1828 al lang zijn overleden. Dat “voor eenige jaren” was dus wel een wat langere termijn, dan je zou denken. Aan de andere kant illustreert dat ook wel weer de bijzondere statuur van Abbas in Finsterwolde. Nog lang na zijn dood sprak men over hem.

—

Bron: P. Th. F. M. Boekholt e.a. – Spiegel van Groningen; over de schoolmeestersrapporten van 1828 (Assen, 1996), 293 – 294