Sint Jacob als tijdsaanduiding

Dat Sint Jacob in Stad & Lande tot zeker medio achttiende eeuw nog een redelijk gewone tijdsaanduiding was, en dat ondanks de calvinistische weerzin tegen paapse superstitiën, wordt bewezen door twee boedelinventarissen uit de jurisdictie Selwerd en Sappemeer.

De ene is van Jannes Leffers en vrouw en dateert uit 1695. Jannes had een brouwerij en daarnaast wat veenland. Waar hij woonde staat er niet bij, maar bij een obligatie valt de naam Winkelhoek, dus zijn woonplaats zal wel Hoogezand zijn geweest. Onder andere een Harmen Lefferts stond bij hem in het krijt. De onderhandse schuldbekentenis die deze broer (?) tekende, voorzag Jannes van de datum “25 July oft St Jacob 1692”. Bij andere obligaties en schuldbekentenissen – van andere data – voegde Jannes niet zo’n extra aanduiding toe. Het is of dat Sint Jacob de memorie extra kracht moest bijzetten. Niet dat het hielp, want bij de renten bleek Harmen alle drie jaren rente nog schuldig. In die post werd de vervaldatum nog eens Sint Jacob genoemd, terwijl de gewone datum hier zelfs werd weggelaten.

De andere inventaris is van de Harener boer Hindrick Wolters en dateert van 1745. In zijn geval heeft de schulte van Haren een boeldag gehouden en moeten de sommen gelds die geboden zijn uiterlijk met Sint Jacob betaald zijn. Omdat het de schulte en diens gerechtsdienaar zijn die de inventaris schreven en ondertekenden, mogen we aannemen dat de tijdsaanduiding Sint Jacob zelfs in bestuurlijke en ambtelijke kringen nog gangbaar was.

Basselonise doeken, krolnebde schuivels, kreeftsogen en beulszalf

Als de winkelier Harm A. Braam, en zijn vrouw Annigje Writzers in 1799 beide overleden zijn, maken de voogden over hun minderjarige dochter een inventaris op van Braams winkel in Kiel-Windeweer.

Het was, zoals in die tijd gebruikelijk, nog echt een magazijn met van alles en nog wat. De inventarisatoren brachten weliswaar drie hoofdstukken aan – winkelwaren, ijzergoed en kruidenierswaren – maar menigmaal weken ze van hun eigen indeling af, zodat je mag aannemen dat de zaken ook in werkelijkheid nogal door elkaar heen lagen en dus niet zo gemakkelijk te scheiden waren als ze wilden.

Met de winkelwaren bedoelden ze vooral manufacturen: kousen, sokken, linten, knopen, gespen, garen, band, kammen, vingerhoeden, gaas, neteldoek, linnen, katoenen, vijfschachten, karzaaien, kalminken, broekstreep, katindezak, baaien en bombazijnen. Interessant is vooral de internationale herkomst van veel van dit spul. Je had bijvoorbeeld Veelse kousen (uit Westfalen), en soorten linnen uit Bijleveld en Warendorp (Bielefeld en Warendorf ten oosten van Münster). Bovendien verkocht het echtpaar Braam bontgoed en doeken uit Harlingen, Haarlem, Rouaan en Barcelona (“Basselonise”), terwijl er naast de Oostindische katoentjes en sitzen ook Hollandse en Engelse te koop waren en bovendien Londense kamelot.

Tussen de ellewaren door treffen we al snuif- en andere tabaksdozen op de inventaris aan. Eigenlijk hoort dat spul in het hoofdstuk ijzerwerk, dat begint met paar honderd blikken pijpendoppen die op het veen en schepen het brandgevaar moesten bezweren. Trommen, koffie- en andere potten, koffiemolens, lampen, lantaarns en gereedschappen als klinkhamers, nijptangen, vijlen, boren en beitels behoren mede tot het metalen assortiment, evenals sloten, scharen, asschoppen, spijkers, nagels, zwanehalzen (van koper), bierkranen, inktkokers, boterpotten, lepels, vorken en messen (Zwolse en Engelse). Intussen treffen we een uitstalling van borstelgoed aan: kwasten, witters, bezems, boenders en luiwagens, naast griffels en pijpen, In dit hoofdstuk ook, hoewel van hout, meer dan 100 paar klompen, terwijl er bovendien op kopers werd gewacht door 24 paar “krolnebde schuivels”,  oftewel schaatsen met een krul in de punt (kosten 10 stuiver per paar, ruim een dagloon voor veel mensen).

Tussen de stoffen bevinden zich al wat kruiden en “lodderanjen” (lodderein of Eau de la Reine), terwijl de opsomming van het ijzergoed Fremdkörper als stokvis en Haarlemmerolie kent. Onder de titel van de kruidenierswaren vinden we dan gort, tweebakken (beschuiten), meel, kaneel, peper, nootmuskaar, chocolade gember, komijn, koffie, pruimen, vogelzaad, kaas, krenten en rozijnen, zeezand en schelpzand, olie, azijn, potas, kandij, papier en klaverzaad. Verder diverse verfstoffen zoals Fries en Spaans groen, Berlijns blauw en Engels rood. En daar weer tussendoor diverse populaire geneesmiddelen, zodat de zaak van Braam ook nog eens iets van een drogisterij had.

Op basis van de middeltjes, zou je bijna een Kielwindeweerster kwalenlijst kunnen opstellen. Bijna, want niet van ieder middel valt met hulp van het WNT en internet thuis te brengen. Dit is de lijst:

• gensiaanwortel (gentiaanwortel, eetlustopwekkend en voor maag en ingewanden)
• mieke of wieke besilken (???)
• holwortel (kalmerend en verdovend, tegen spiersamentrekkingen)
• venegriek (fenegriek, ontstekingsremmend en aderversterkend)
• bakelaar (nonspecifiek voor – eetlustopwekkende – bittere kruiden)
• wormkruid (in olie, als poeder of als destillaat tegen wormen)
• grain (???)
• rabarber (oorspronkelijk uit Barbarije of Azië, gebruikt als purgeermiddel)
• tijlonij (tijloosknol – ontstekingsremmer, tegen rheuma, geelzucht en kiespijn)
• drieakel (triakel, ook theriakel, bekend panacee tegen allerlei kwalen)
• kremerlartrij (waarschijnlijk kwamen de voogden er hier niet uit, kramerlatijn voor geheimtaal?)
• kreeftsoge (lensvormige kalkvormingen uit de maag van een rivierkreeft, werkzaam gehouden tegen nier- en galstenen en oude zweren, tevens verwerkt in oogwaters en tandpoeders)
• alewee (aloë, droge stof, verkregen door inkoking van aloë-sap, gebruikt als laxeermiddel)
• kattarm salve (van cathartisch? zuiverend, reinigend)
• Spaanse vliegen salve (uitwendig toegepast bij inwendige ontstekingen en pijnen zoals in de keel, de knie etc.)
• lapdelon zalve (???)
• palm zalve (zalf op bazis van palmolie)
• drieakel gom (zie boven)
• me laoden zalve (???)
• beuls zalve (zalf voor wonden, mogelijk gekocht van de Groninger scherprechter mr. Snijder)

Sinterklaas in Drenthe

Compilatie van beelden, bewaard in het Drents Archief en afkomstig uit Zuidlaren, Sleen, Gasselte  en Gieten. Zwartwit vanaf 1947 en met valse kleuren uit de jaren ’70:

De Geuzenkeutel (2) – waar lag hij?

Ik had een mazzeltje. Ik googelde wat op Onnen binnen de website van de Groninger Archieven, en een van de stukken die daarbij tevoorschijn kwamen was een aankomsttitel van twee akkers bouwland genaamd “de Goestkeutel” op de Onner Es, in 1860 op een veiling gekocht door iemand uit de familie Quintus.

De Goestkeutel, dat moest een verbastering zijn van de “Guse Keutel” of Geuzenkeutel uit de jaren 1721-1742. Uiteraard dat stuk bekeken. Er stond in dat de verkoper, een boerenweduwe uit Onnen, en wijlen haar man de percelen hadden verkregen op een veiling die eind 1819 plaatsvond. Intussen was het kadaster ingevoerd. Omdat het niet eerder na de invoering van het kadaster vervreemd was, droegen de akkers nog de oorspronkelijke kadastrale nummers,

Uiteraard ook de acte van 1819 opgezocht. Daarin heet het land nog de “Geuse Keutel”, wat heel dicht bij mijn naamsverklaring zit.

Vervolgens met enig vloeken en zuchten de kadastrale nummers Haren sectie G (3) 531 en 535 opgezocht op de oudste kadasterkaart bij WatWasWaar. De percelen bleken dichterbij Glimmen te liggen, dan bij Onnen. Omdat de Rijksstraatweg (1828) door de omgeving kwam en ook de spoorlijn Assen – Groningen (1869) met later een uitwaaierend rangeerterrein, was de boel nogal grootschalig op de schop gegaan, ook door secundaire wegomleggingen, ontginningen en ruilverkavelingen overigens. Maar door het kaartbeeld van 1828 te vergelijken met dat van begin twintigste eeuw, en dat weer met de huidige situatie, viel er toch uit te komen.

Dit is de lokatie van de Geuzenkeutel op de kaart van begin twintigste eeuw:

De percelen Geuzenkeutel, in fuchsia, lagen in tamelijk geaccidenteerd terrein tussen het Landakkerveen (ook wel Langakkerveen) en Het Veentje (als je het mij vraagt een pingoruïne).

Geprojecteerd op het huidige satellietbeeld blijken de percelen te liggen tegenover het spoorviaduct van Onnen, of, meer precies, tegenover de driesprong van Viaductweg, Dalweg en Gieselgeer:

Nog even op de conventionele kaart:

Bronnen: RHC Groninger Archieven, Toegang 1464 (archief van de familie Quintus) inv. nr. 168. En Toegang 1870 (archief notaris Herman Trip) inv. nr. 93: de veilingacte met nummer 527 van 23 december 1819.

Geuzenkeutel

Ook al zit het stuk uit 1742 in de serie boedelinventarissen van het gerecht Selwerd en Sappemeer, het is eigenlijk helemaal geen boedelinventaris. Eerder is het puur een lijst van onroerende goederen. Deels heeft Willem Pauwels, woonachtig op de boerderij Westerhuis onder Onnen, dat vastgoed twintig jaar eerder geërfd van zijn moeder Jantien Schuiringe. Voor een ander deel is het afkomstig van wijlen zijn vrouw die uit Haren afkomstig was.

Het is een lange lijst, met flink wat veldnamen. Een daarvan springt er uit: de akker bouwland, groot 1 mud, die Willem als nummer 17 op zijn lijst opvoerde onder de naam

“de Guse Keutel”

Wat zou dat nou toch zijn?

Jan Naarding, die in 1953 een artikel over veldnamen van Onnen schreef, en daarbij hevig speculeerde over een Friese oorsprong van dat dorp, noemt de veldnaam niet. Wel kwam hij de Keutelbulten tegen, Die bracht hij in verband met de keuters, de kleine boertjes van het dorp die geen waardeel (aandeel) in de collectieve boermarke hadden en deels als arbeiders in dienst waren van de grote boeren. Keutelbulten, zegt Naarding,

“kan een spottende vervorming zijn van keuterbulten; het slechtste land, door de gewaardeelden niet gebruikt, bleef over voor de keuters!”

Naarding vond de verklaring kennelijk zelf al wat gezocht, en bood daarom tevens een alternatieve aan:

“Maar misschien mogen we ’t eerste lid ook in verband brengen met de talrijke sporen van konijnen op en bij die bulten, hoogten.”

Tot zover Naarding, die er wat mij betreft met zijn tweede verklaring dichterbij zat, dan met zijn eerste. Maar niet dichtbij genoeg.

Het zal intussen volstrekt duidelijk zijn dat “Guse Keutel” de oudste rechten heeft, en dat de naam “Keutelbulten” daar waarschijnlijk van afgeleid is. Maar waar staat Guse Keutel voor?

Over dat keutel kan wat mij betreft geen misverstand bestaan, dat is gewoon een excrement. Om de definitie van het WNT aan te halen:

“…dikwijls hard en gedrongen stuk of eind drek (van menschen); vaste, harde drekbal, drekklomp (van groote dieren); drekklompje, rond of langwerpig-rond drekballetje (van schapen en geiten, kleine knaagdieren, enz.”

Nu zagen de Onnenaren dergelijke voorwerpen afkomstig van schapen, geiten en kleine knaagdieren bijna dagelijks en dat op allerlei plekken. Dat onderscheidde de naar de keutel vernoemde akker niet. Die keutel was dus waarschijnlijk afkomstig van een mens, en dan een bijzonder mens.

Nee, niet iemand met de naam Guus, Want Guzen liepen hier nog niet rond.

Wel doet dat Guse denken aan een meervoudsvorm. En aangezien eu’s in de streektaal vanouds nog wel eens naar een ü verglijden (denk maar aan euro > uro) vermoed ik dat de Onnenaren er ter plaatse ooit door een keutel zijn achtergekomen dat er geuzen hadden gebivakkeerd.

De vernoeming van het akkertje hield de herinnering aan de geuzenkeutel en het bijbehorende verhaal over een vergeefse achtervolging door de Spanjolen nog tot in de achttiende eeuw levend. De naam ging op zich verloren en in de twintigste eeuw wees alleen het relict Keutelbulten er nog op, dat hij ooit had bestaan.

Bron: Groninger Archieven, Toegang 730, inv. nr. 786 ‘Boedelinventaris van Jantjen Schuiringe’, 1742