De provenance van een boek

De onversaagde Boekito kwam dit keer bij me met het eerste deel van het postuum verschenen verzameld werk van de Noorse dichter en journalist Aasmund Olavsson Vinje. Dat deel kwam uit in 1903. Het is voor ons beide onleesbaar, maar heeft toch iets aantrekkelijks doordat de eigenaren sindsdien allemaal voorin staan. Uiteraard kenden zij wel Noors, want anders hou je zo’n boek niet, laat staan dat je je naam er aan verbindt. Een van de drie liet bovendien door onderstrepingen en notities in de marge zien, dat hij of zij het boek met meer dan gemiddelde aandacht las.

De laatste eigenaar, die dit voorjaar op hoge leeftijd in Emmen overleed, was een Meindert Beno Doedens, waarover verder weinig te vinden is, behalve dan dat hij een liefhebber was van taal:

Laat me zeggen dat ik het niet ’t allerfraaiste ex libris vind dat ik ooit van mijn levensdagen tegenkwam. Grappig is echter dat zinnetje bovenaan: Cum libello in Angelslo. Dat is namelijk een variatie op het Cum libello in angelo, oftewel het Met een boekske in een hoekske van Thomas a Kempis. Waarschijnlijk woonde Doedens dus in Angelslo, een wijk aan de oostkant van Emmen.

Helemaal onderaan het plaatje vinden we: Sit maledictus per Christum, qui librum subtraxerit istum. Hetgeen te vertalen valt als: Vervloekt zij hij, bij Christus, die dit boek wegneemt. Dat was dan weer wat minder vredelievend en origineel van de eigenaar.

Voor Doedens het boek kocht of kreeg was het in bezit van ene Constance Grondhoud-Boer. Haar ex libris, voor die van Doedens geplakt op de binnenkant van het omslag, heeft een zinnebeeldig prentje, waarvan de betekenis me niet helemaal duidelijk is:

Door de geopende deur kijken we naar een mythisch tafereel. Helemaal in de verte zien de de stralende zon met een driehoek en het alziende oog, dat zal staan voor God of het bovennatuurlijke. Een naakte man en vrouw staan bovenop een hoge pilaar met een hert. Ik denk tenminste dat het een hert is. Aan die man en vrouw kleeft iets Adam en Eva-achtigs. Ik denk dat ze van die pilaar afwillen, de afgrond in. Naar de beslotenheid op de voorgrond? Een ketel hangt boven het open vuur links, de tafel staat gedekt, achter de tafel staan een spinnewiel en een boekenkast.

Constance Grondhoud-Boer lijkt me de dochter toe van de allereerste eigenaar. Hij stempelde zijn naam op de titelpagina. Van deze prof. Dr. R.C. Boer (1863 – 1929) staat er een uitgebreide biografie in een Jaarboek der Maatschappij van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde. Hij was vanaf 1891 privaatdocent aan de Rijksuniversiteit Groningen en vanaf 1900 hoogleraar Oudgermaans en Sanskriet aan de Universiteit van Amsterdam:

“In Boer verliest de Nederlandsche wetenschap een geleerde van bijzondere beteekenis. Hij behoort tot de grondleggers van de Germanistische studiën in ons land, die hij beoefend heeft met een gedegen kennis, met een oorspronkelijken kijk op de problemen en met een bewonderenswaardige werkkracht. Onafhankelijkheid van oordeel, de gave van diepborende kritiek, te zamen met een sterk verbeeldingsvermogen en een warm, bijwijlen heftig gevoel, deze eigenschappen worden zelden tegelijk in één mensch gevonden…”