Een verpachting van de tol te Lingenhuizen

Dankzij de onvolprezen krantenbank van de KB, weet ik nu eindelijk hoe het zat met de particuliere tol aan het eind van de Drentsche Laan (of Peizerweg). Enkele nummers van de Groninger Courant die er nu net op staan, bevatten namelijk  aankondigingen van de publiek verhuring  van “de WONING en het TOLHEK , LINGENHUIZEN genaamd , staande en gelegen buiten Der A-poort, dezer Stad, aan de Drentsche Laan”. Deze veiling, want zo mag je zo’n verhuring bij opbod wel noemen, vond plaats op dinsdagavond 17 februari 1824 in een herberg aan de Grote Markt in de stad. Omdat in zulke veilingaankondigingen altijd de naam staat van de notaris die de veiling organiseerde, weet je ook in welk notarieel archief je het eventuele huurcontract moet zoeken. In dit geval is dat vooral interessant vanwege de pachtprijs en de toltarieven.

Maar eerst iets over Lingenhuizen. In de 17e eeuw heette het nog Lingenhuis enkelvoud, maar in de 18e groeide het tot een meervoud en daarmee waarschijnlijk tot een piepklein buurtschapje. De naam ervan was in de aankondiging en de acte van de veiling synoniem met herberg het Porrenhuis volgens het eerste kadaster. Van de stad uit lag Lingenhuizen aan het eind van de Drentsche Laan (Peizerweg), d.w.z. op de lokatie waar deze linea recta overging in de Zuiderweg naar Hoogkerk. Anders dan tegenwoordig, maakte de Peizerweg hier nog geen flauwe bocht richting Peize. Zowel de Zuiderweg als de Drentsche Laan kwamen op de driesprong uit bij een tolhek, dat je door moest als je naar Peize wilde. Getuige de kadasterkaart – die van Hisgis heb ik aangepast naar de manuscriptkaart – neigde de weg, als je het tolhek doorkwam, eerst naar het Porrenhuis/Lingenhuizen, dat dan het tolhuis geweest moet zijn. De weg naar Peize (en Eelde!) liep daarvandaan eerst naar het oosten, vervolgens naar het zuidoosten, en eindelijk met een haakse bocht naar het zuidwesten,  tot het punt waar een bruggetje over het grenssloot met Drenthe lag. De tegenwoordige Peizerweg, waarvan ik het tracé met een stippellijntje op het kaartje heb aangegeven, loopt rechtstreeks naar dat bruggetje, maar dat is de effciënte situatie van na de opheffing van de tol. Want men merke op dat de tol zowel vanuit de richting stad als die van Hoogkerk zo dwingend was, dat je er een omwegje voor moest nemen, als je naar Peize wilde. Afgezien van dat kronkelige, mogelijk boomomzoomde laantje was dit wel verreweg de kortste weg naar Peize. Overigens kan je je daar  nog het beste zompige karresporen in een vrij kaal landschap bij voorstellen, te beginnen bij de Ruskevenne, waar nu het transferium ligt.

De tolverhuring van 1824 was op verzoek van de erven Bolt, die in deze omgeving veel vastgoed bezaten, zoals het Fraterland en de beide huizen van de buurtschap Lingenhuizen met het daarbij behorende land. De verhuring gold voor een periode van drie jaar, die inging op 1 mei 1824. Degene die op de veiling het hoogste bod deed, kreeg “alle regten aan het Tolhek verbonden’ en mocht als tolgeld heffen:

“…voor elk Paard en Koe vijf cents, Swijnen en Kalver ieder twee en een half cents en elk schaap Een en een half cent”.

Opmerkelijk is, dat bij deze voorgeschreven tarieven geen sprake is van mensen. Wandelaars zonder beesten behoefden dus geen tol te betalen. Ook wagens waren op zich vrij, maar die werden natuurlijk voortgetrokken door paarden, vallend in het hoogste tarief.

Meteen na de tarieven stipuleerde het contract enkele vrijstellingen van de tol. Artikel 4:

“Alle tijdelijke Participanten in de Ruskevenne zijn gedurende het geheele Jaar vrij van tolgeld.”

Mogelijk hadden de erven Bolt belangen in dit vastgoed meteen over de Drentse grens, dat het noordelijkste puntje van het kerspel Eelde vormde. Zeker is, dat ze hun pachters in het drukste seizoen van het jaar niet het vel over de oren wilden halen, want, artikel 5:

“De huurders van de Hooilanden behorend tot de nalatenschap van wijlen Mejuffrouw de weduwe Jacob Bolt, en liggende ten zuiden of ten noorden [van ] de Drentsche Laan, zullen gedurende het vervoeren van het Hooi van die landen vrij zijn van Tolgeld, doch verder niet.”

“De Huurder van het Tolhek zal geen Paarden noch wagens by zich te laten overnagten”, aldus artikel 6. Waarschijnlijk zette dit een rem op de groei van het Porrenhuis/Lingenhuizen als herberg. Verder bepaalde dit artikel dat de huurder de weg onberispelijk moest onderhouden vanaf “het hek de Lingenhuizen en zoo door het tolhek tot over de beide Bruggen”, waarmee dan de bruggen over de erfsloot en de Drentse grenssloot bedoeld zullen zijn, want die over het Eelderdiep/de Avingesloot lag immers geheel op Drents territoir.

De huurder mocht zijn jaar huur in twee termijnen betalen, op 1 augustus en op 1 november, wat duidelijk aangeeft wanneer het ’t drukste seizoen was: voorafgaand aan deze data. ’s Winters kon je hier ook nauwelijks langs, vanwege algehele drassigheid.

De hoogste bieder  bij de veiling was, na een schriftelijke ronde en een mondelinge met meerdere “opbotten”, ene Pieter Kok. Op dat moment woonde deze koopmansknecht nog aan het Zuiderdiep in de stad. Hij had de kastelein van de Grote Sociëteit in huis Panser aan de Grote Markt oostzijde als borg. Kok bood een pacht van ƒ 330,40. Exclusief recht van tol deed het Porrenhuis volgens een verpondingskohier uit 1806 aan huur 50 per jaar. Kok verwachtte dus minstens 280 gulden aan tol te beuren. Dat waren toch duizenden landbouwdieren in het drukste seizoen.

Bronnen:

– Groninger Courant 3, 10 en 17 februari 1824

– RHC Gronuinger Archieven, toegang 1871 (notarissen Groningen standplaats 22 ), inv. nr. 77, de acte door Willem Jan Quintus van 1824 nummer 64, op de veilingdatum..