Het drama van de Salamander

In het stuk over de Salamander schreef ik, dat deze zaak in gummiwaren en aanverwante artikelen van 1943 tot 1946 helemaal niet meer adverteerde. Ook merkte ik op dat haar telefoonnummer na de oorlog veranderde, zodat ze waarschijnlijk een andere eigenaar kreeg.

Een en ander had een reden, zo bleek uit de Salamander-dossiers bij het Handelsregister.

In 1932 had Dago Wallage, geboren 1907, de zaak overgenomen van de eerste eigenaar en oprichter. Vanaf 1937 woonde Wallage ook definitief op het adres Grote Kromme Elleboog 22. In augustus 1943 stelde het Departement van Handel, Nijverheid en Scheepvaart een bewindvoerder aan, op basis van een “Verordening tot verwijdering van joden uit het bedrijfsleven”. Deze bewindvoerder was de Omnia Treuhand Gesellschaft mbH, die opdracht kreeg de zaak te liquideren. Het Departement van Handel deed dat niet uit zichzelf, maar na een briefje van het Reichskommissariat. Dat episteltje, uit juni 1943, is nog aanwezig:

Dago Wallage, zijn vrouw Martha van Coevorden en hun drie kinderen waren op dat moment al dood. Martha en de drie kinderen werden op 14 januari 1943 in Auschwitz vergast, hun echtgenoot en vader kwam er enkele maanden later om, op 30 april.

Enkele maanden na de Bevrijding, op 15 augustus 1945, stelde het Militair Gezag een nieuwe bewindvoerder aan, een kandidaat-notaris aan de Kraneweg. Deze verhuurde het pand aan de Grote Kromme Elleboog op 1 december 1945. Gezien hun joods aandoende namen waren de huurders mogelijk verre verwanten van het gezin Wallage. Zij konden het bedrijf in 1951 volledig overnemen en hebben de zaak nog tot 1965 voortgezet.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Handelsregister Groningen (toegang 1972), de inventarisnummers 2007397 en 2019364.

Hanebijtersgang II

De naamsverklaring die ik voor de Hanebijtersgang heb, is nog steeds niet positief bewezen. Riddering herinnerde zich in 1933 dat er in de omgeving op de stadswallen hanegevechten plaatsvonden, en ik bracht die in verband met het van oudsher overgeleverde toponiem Hanebijtersgang. Dat er 1761 elders in de stad een “Sociëteit van de Hanebijterie” was, die hanegevechten organiseerde, vormde er een sterke aanwijzing voor dat de naam Hanebijtersgang te maken had met de hanegevechten op de achterliggende wal.

Zoals ik al schreef ligt de Ubbo Emmiusstraat, tussen het Zuiderdiep en zeg maar het Groninger Museum, tegenwoordig op de plek van de Hanebijtersgang. De naam Ubbo Emmiusstraat, ontdekte ik van de week, volgde echter niet rechtsstreeks op die van Hanebijtersgang. Er zat nog een naam tussen, te weten die van Zuidersingelstraat. Omdat de Zuidersingel inmiddels Ubbo Emmiussingel heette, en hun straat nu ook mooi opgeknapt was, vroegen de bewoners van de Zuidersingelstraat in 1929 of hun straat voortaan Ubbo Emmiusstraat mocht gaan heten. En dat vond het stadsbestuur goed, en de gemeenteraad ook, zodat de bewoners hun zin kregen en feest vierden.

A propos:: feest. Zeven jaar eerder, in 1922, deden dezelfde bewoners van de Zuidersingelstraat op hun manier mee aan het 250-jarige jubileum van het Gronings Ontzet. In de krant staat dan:

“Gedurende de a.s. herdenkingsdagen zal het deel der Zuidersingelstraat dat vroeger Hanebijtersgang heette, dezen naam weer dragen.”

Ter gelegenheid van deze buitengewoon heugelijke editie van Bommen Berend bouwde de bewonerscommissie bij het noordelijke uiteind van de Zuidersingelstraat een ereboeg. Aan de Zuiderdiepkant daarvan kwam er een “transparant” op de boog met de straatnaam Hanebijtersgang,

“…alsmede een door den’ heer Spoelstra vervaardigde schildering van een hanentoumooi.”

In de Beeldbank Groningen zit een foto van de bewuste ereboog. De foto is ter plaatse van het transparant wat vaag, en Spoelstra’s evocatie van een hanentoernooi lijkt wat aan de brave kant. Maar de artistieke kwaliteit, daar gaat het hier niet om.  Wat telt is, dat de bewoners van 1922 de voormalige Hanebijtersgang in verband brachten met hanengevechten. Als Riddering zich die gevechten in 1933 nog herinnerde, dan zullen zij dat ook hebben gedaan. Uit die nog levende herinnering kwam de magere evocatie voort.

Gummiwaren. Niet goed, geld terug!

Ik denk niet dat veel jongeren deze advertentie uit 1942 meteen zullen doorgronden en het is dat mij nog een verhaal bijstond van Jaap van Nieveld, die in de buurt van deze onderneming opgroeide, anders had ik er ook niet zo gauw bij stilgestaan. Met de “hygiënische artikelen” en “gummiwaren” bedoelde de adverteerder vooral condooms, ook wel kapotjes of sluifjes geheten, maar dergelijke rechtstreekse benamingen gaven absoluut nog geen pas in de krant (in dit geval het Nieuwsblad van het Noorden), vandaar de versluiering.

Hoe verhullend het taalgebruik ook was, ik denk niet dat een christelijke, laat staan katholieke krant een dergelijke advertentie opnam. Toen ik in de krantenbank van de KB echter de behoorlijk onderscheidende combinatie Salamander + Elleboog door de kolommen van het NvhN haalde,  kwamen er van 1927 tot en met 1976 maar liefst 3662 meldingen tevoorschijn.

Het Nieuwsblad had dus best een goeie klant aan De Salamander. Vooral in de jaren rond 1930 was dat het geval, toen De Salamander bijna dagelijks in deze krant adverteerde. Naderhand nam de frequentie zienderogen af tot hooguit enkele tientalen keren per jaar rond 1940, waarna er van 1943 tot 1946 helemaal niet meer geadverteerd werd en van 1946 tot 1974 weer hooguit eenmaal per week. De enorme afname tot de oorlog en de bescheiden frequenties sindsdien zullen samenhangen met de inmiddels  opgebouwde naamsbekendheid. De eigenaar van De Salamander vond het minder nodig om nog aan de weg te timmeren.

Wat me ook frappeerde, is dat de zaak al zo oud was. De Salamander vestigde zich begin november 1927 op het adres Grote Kromme Elleboog 22. In eerste instantie leek er sprake van een soort Groene Kruis- of zorgdepot:

Bij een wat breder uitmeten van het assortiment, een anderhalve week later, was er echter sprake van “vrouwendouches” en “bustepillen”, zodat het volwassen publiek al een enigszins beter begrip van de handel kon krijgen:

Eind 1927 adverteerde De Salamander met middelen tegen “geheime ziekten”, nader gespecificeerd als “urinekwalen” en “vrouwenziekten”, waarbij het een groot deel van de lezers toch echt duidelijk geweest moet zijn, dat de adverteerder geslachtsziekten bedoelde:

Van het verhaal van Jaap van Nieveld wist ik nog, dat er in de buurt nog enige prostitutie bestond, waar De Salamander zijn klandizie voornamelijk aan dankte. Neemt niet weg dat de advertenties pas na verloop van tijd de core business noemden. Deze is uit 1932:

Sprak de eigenaar hier heren aan, hij had wel degelijk ook dames op het oog (1935):

De Salamander ging in de oorlog met een telefoonnummer adverteren. Na de oorlog veranderde dat nummer en zal een andere eigenaar op gekomen zijn. Iemand die het, afgaande op dat nummer, tientallen jaren heeft volgehouden. Hij legde er tot diep in de jaren zestig de nadruk op, dat het kopen van gummiwaren een zaak van goed vertrouwen was. Een voorbeeldje uit 1952:

Ook bracht hij de inmiddels opgebouwde goodwill van De Salamander in stelling. De gummiwaren moesten indertijd nog van onze verre bondgenoot komen (1954):

De eigenaar deed medio jaren zestig een poging om ’t vertrouwen nog een impuls te geven, door te vermelden dat al zijn gummiwaren electronisch waren getest:

In maart 1967 verscheen in de advertenties een tekeningetje van het ideale gezin met, naast pa en moe, een jongen en een meisje (de zogenaamde rijkeluiswens). Tegelijkertijd werd  het woordje vertrouwen weggelaten:

Het doel  van de gummiwaren verschoof hiermee van voorkoming van geslachtsziekten naar geboortebeperking,  zoals in 1970 uitdrukkelijk bleek:

Kortom, er verdween een taboe. Ook ‘gewone mensen’ gingen condooms gebruiken. Maar omdat de gummiwaren –  inmiddels tevens van Europese makelij – wat betreft de nieuwe focus een grote concurrentie ondervonden van de anti-conceptiepil etc., en ze onderhand trouwens ook gewoon boven de toonbank te koop waren bij de erkende drogisterij en uit automaten, ging het bergafwaarts met De Salamander.

Eind 1974 kreeg de zaak weer een nieuw telefoonnummer. Ze werd omgevormd tot een “sex-boutiek” eerst, naderhand een “sexfilmclub” met parenavonden (1975) en uiteindelijk een “strikt besloten huis” (1976). Dat bordeel kreeg, mogelijk vanwege de ongewenste associaties die de term salamander gaf, weliswaar een andere naam – Club Pussy Cat – maar die sloot in 1978 de deur. De inmiddels gevestigde horeca-functie bleef echter berusten op het adres, waar sindsdien respectievelijk café-chantant De Babbelaar (1978-1979), bar The Wish (1980-1982), het kunstenaarscafé De Verbeelding (1983-1987) en café Mulder (1987?-nu) hebben gezeten.

Vervolg

Breister, vaandels, jenever en accordeons

De laatste tijd neem ik karrevrachten kranten door, voor gegevens omtrent bepaalde personen. Naast de redactionele kolommen komt er ook nog wel eens een aardige advertentie voorbij.

Zoals deze uit 1910 van een winkel in tricotage-artikelen. Je staat er niet bij stil, maar er waren toen al breimachines voor huiselijk gebruik:

In de stad Groninger had je in die tijd de keus uit meerdere ateliers waar je vaandels kon laten ontwerpen en borduren. Meier in de Gelkingestraat was er één van:

De reclame-tekenaar van Van Calcar, de jeneverstokerij uit Hoogezand, nam de letters van zijn tijd:

En in 1940 adverteerde muziekhandel Hemmes in de Steentilstraat zo met zijn core-business:

De zaak was toen nog van de vader van de bekende platenhandelaar Roel Hemmes. De zoon, die er tien jaar geleden mee ophield, zette vanaf ongeveer 1960 jazz en pop naast het Nederlandstalige platen-assortiment..

‘Gedenksteen in den Coehoornsingel’

Vond bij toeval een krantenstukje over deze gevelsteen op de hoek van de Coehoornsingel en de Ubbo Emmiusstraat, nu in een stuk nieuwbouw van de gemeentelijke dienst RO/EZ. Oorspronkelijk zat hij ter plaatse ingemetseld in de boekhandel Cloetingh, waar in april ’45 een aangeschoten Canadese tank op inreed. De steen dateert van anderhalf jaar later:

“Zooals bekend, is men eenigen tyd geleden begonnen met den herbouw van Cloetingh’s Boekhandel in den Coehoornsingel, het eerste zakenpand, dat In Groningen herbouwd wordt. Ter herdenking aan de verwoesting in April 1945 werd hedenmorgen een gedenksteen in den muur van het pand gemetseld, met daarachter een oorkonde in een looden buis. Deze steen is aangeboden door de gezamenlijke bedrijven, die aan dien herbouw van de zaak meewerken, zooals de architect, de aannemer, het technisch-bureau etc. en stelt het pand voor zooals het er na de verwoesting uitzag, met de tank, die er toen stond er op. De inmetseling geschiedde door de echtgenoote van den eigenaar, mevr. T. H. Wever—Holle, in tegenwoordigheid van geheele personeel.”

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 9 november 1946.