“Men kende de slavernij, doch slechts bij name”

De vlucht van Eliza over het ijs. Bron: Janwillemsen (Flickr).

Waalko Jan Roelfsema (1847-1937) was zoon van een boekhandelaar. Tussen zijn herinneringen zit ook een beschouwing over veelgelezen boeken van rond 1860, toen hij een groot deel van zijn vrije tijd lezend en snuffelend  doorbracht in de boekwinkel van zijn vader. Intussen luisterde hij dan naar de gesprekken die zijn vader en bezoekers hadden en hoorde zo allerlei namen en titels, waarvan enkele hem altijd zouden bijblijven:

“Het eerste werk van dien aard was De Hut van Oom Tom door mrs Beecher Stowe, en ik geloof dat na dien tijd geen boek zulk een opgang over de geheele wereld heeft gemaakt. Hier werd de vinger gelegd op een afschuwelijke wonde, op een wijze die ieder begrijpen kon en niemand onbewogen liet. Men kende de slavernij, doch slechts bij name, het was een klank, maar die geen blijvende indruk achterliet. Van nu af zag ieder voor oogen de naamlooze ellende, en de werking werd nog vergroot door de naïve, voor ieder bevattelijke wijze waarop de schrijfster, zonder omwegen of versierselen recht op haar doel afging, zonder moraliseering of pathetische ontboezemingen, en slechts de nuchtere feiten tot spreken brengend. De goede illustratiën (b.v. de geezeling van Oom Tom, en de vlucht van Eliza over het ijs) werkten de verbeelding in de hand. Zeker heeft dat eenvoudige werk een krachtigen stoot tot den oorlog tusschen Noord en Zuid gegeven, en veroorzaakt dat de sympathie der wereld ten deel viel aan de Noordelijken…”

Geen van beide illustraties die Roelfsema noemt, staan in de eerste Nederlandse druk van dit zeer invloedrijke werk. Ik denk dan dat latere plaatjes Roelfsema’s herinnering hebben vervormd. Inderdaad was voor veel Groningers slavernij, op een paar uitzonderingen na, een verschijnsel van ver weg, maar er waren zeker ook burgers met aandelen in bijvoorbeeld Surinaamse plantages, waar slaven op de inventaris stonden, zodat er wel iets meer bekendheid met het verschijnsel moet zijn geweest, dan Roelfsema meent. Een historisch onderzoeksproject, Mapping slavery, brengt dit deel van ons verleden momenteel in kaart.