Peizer hop

“Nu nog twee vraagen Vriend ! en dan zal ik uw geduld niet meer vergen. Wordt de Hop in Drenthe alleen by u te Peise verbouwd, en is zy daar een voortbrengsel van belang?

Lukas. De eerste vraag moet ik met neen, de tweede met ja beantwoorden. Men vindt ze te Eelde, Eelderwolde, Paterwolde, Rhoden, Rhoderwolde, Foxwolde en Lieveren, doch voornaamlyk te Peise, alwaar zy een hoofdwerk, doch in de overige plaatsen, alle rondom ons gelegen, slegts een bywerk is. En of zy by ons een voortbrengsel van belang is, zult gy daar uit kunnen opmaaken, dat onze huurlieden gewoon zyn hunnen Eigenaaren niet eerder de huur te betaalen, dan, wanneer zy hunne Hop verkocht hebben, en, by een mis-gewas, hen geheel niet betaalen, zich daar mede verschoonende, dat het een ongunstig Hop-jaar geweest is.”

Bron: Weekblad voor den zoo genaamden gemeenen man, nr. 49 (1797), ‘Over de gedaante, aart en verbouwing der Drentsche hop’, pag. 394.

Het El Dorado onder de kerkvloer

Mooi dat ik dit gevalletje terugvond.

De destijds twee eeuwen oude Koepelkerk van Smilde werd in 1981 gerestaureerd. De banken en de vloeren moesten er uit en dat gaf aanleiding tot een gerucht. Dat ongeveer als volgt op gang moet zijn gekomen. “Misschien ligt er geld onder die vloer”, opperde de eerste. De tweede maakte daar al een zekerheid van en een derde dikte het verhaal nog verder aan door te stellen dat er vast wel gouden ducaten zouden liggen.

De muntenverzamelaars van het dorp werden wakker en boden tegen elkaar op om die schat maar in huis te krijgen. Het hoogste bod, 1300 gulden, kwam van een slager.

Toen de banken en vloeren uit de kerk waren, vond men inderdaad zo’n 80 munten. Maar gouden ducaten zaten er niet bij en wat er wel tevoorschijn kwam, was lang geen 1300 gulden waard. Hoe kon dat? Een wellicht uit cognitieve dissonantie voortkomende vraag die aanleiding gaf tot een nieuw gerucht: er waren veel meer munten gevonden, maar de vrijwilligers die het sloopwerk hadden verricht, zouden minstens de helft van de munten voor zichzelf hebben gehouden.

Dit gerucht kwam ook de verslaggever van het Nieuwsblad van het Noorden ter ore, die de slager belde. Volgens de verslaggever bevestigde de slager het verhaal. Nu ontaardde het gerucht in een schandaal. In een ingezonden brief kwam de predikant op voor de kerkvoogdij, die volgens hem eerst alle munten aan de slager had laten zien, om de man vervolgens voor de keus te stellen of hij ze wilde kopen voor zijn bod of niet. Ook de slager zelf stuurde een ingezonden brief naar de krant. “Met boosheid en afschuw” had hij het artikel gelezen. Hij was verkeerd geciteerd:

“Het moet mij van het hart dat hiermee de leden van het bestuur van de hervormde kerk en helpers, die de munten wel allemaal hebben afgedragen, in het verkeerde daglicht zijn gesteld.”

Achteraf was het ook wel logisch dat die tachtig munten niet zoveel waard waren. Het moet voornamelijk om veel voorkomend kopergeld zijn gegaan: duiten, centen, halve en hele stuivers. Zilvergeld gooiden de kerkgangers veel minder in de zondaagse buil.

Met de jongedames Modderman mee naar het zuiden (1821)

“Dingsdag den 7 Augustus met de groene wagen van Bras en met Marringh om vijf uren des morgens uit Groningen gereden zijnde door Haren naar de Punt en zoo vervolgens naar Assen. Van waar wij, na aldaar Koffij gedronken te hebben, langs de Smildervaart naar de Smilde en mede over de Dieverderbrug waar wij ons middagmaal hielden over Huffelte, een zeer fraai Drentsch dorp en door Havelte, alwaar het niet minder mooi is, wederom bijlangs de Smildervaart naar Meppel reden. Havelte is een bij uitstek boschrijk dorp met een fraaije kerk en tooren. Ook bevinden zich mede aldaar twee schoone buitenplaatsen toebehorende de eene aan den Heer Kymmell, de andere, die nader bij Meppel is, aan de Heer van Riemsdijck.
Te Meppel zijn wij afgestapt aan het Logement van de Weduwe Bontekoe. Na aldaar ons nachtverblijf besteld te hebben, begaven wij ons naar Dominé Hein met wien wij het vlek bezigtigd hebben als mede de kerk, het nut van het algemeen en de Concertzaal.”

Aldus de eerste dagnotitie uit een reisdagboekje, dat zich bevindt in het familie-archief Modderman (RHC Groninger Archieven). Een later familielid, dat dit archief ordende, dateerde dit reisboekje op 1810, maar dat is onmogelijk, want de schrijfster en haar gezelschap bezochten de koloniën van de Maatschappij van Weldadigheid. En dus is het in elk geval van 1818 of later. Een nadere sleutel voor datering biedt de aan het eind van het citaat genoemde ds. Hein. Hij stond van 15 juni 1817 tot 30 september 1821 op de kansel in Meppel. Het reisdagboekje valt daarmee te pinnen op die periode minus 1817 wegens de Weldadigheid. Als we dan de jaren 1818 tot en met 1821 aan de hand van de Groninger Courant checken op het voorkomen van een dindag 7 augustus, blijkt het enige jaar met die combinatie 1821 te zijn. Dat was dus het jaar van dit reisje.

Het latere familielid meende ook, dat Angelica Catharina Modderman het dagboekje schreef. Dat kan evenmin kloppen, omdat het handschrift in haar brieven anders is. Bovendien komt er een Naatje voor in de tekst, als aanduiding voor iemand in het reisgezelschap. Waarschijnlijk schreef dus niet Angelica Catharina Moddermanj, maar een jongere zuster van haar de notities. Qua achtergrond maakt dat niet uit, de gezusters waren telgen uit een welgestelde, doopsgezinde en zeer verlichte familie in de stad Groningen.

Hun reis ging naar het Instituut van Reckenburg, een soort kostschool waar jongedames uit de betere standen een verlichte opvoeding ontvingen. Ofwel ze brachten een andere zuster weg, ofwel was er sprake van een sentimental journey om het Instituut nog eens terug te zien. In elk geval gingen de zusters en hun eventuele mannelijke begeleiding vrij recht op hun doel af: hun route liep strak naar het zuiden, al kende deze een lus aan het uiteind, want heen ging het over de Veluwe en terug door de Liemers en de Achterhoek.

Ondanks die doelgerichtheid, was er toch ook sprake van toeristische uitstapjes. Onderweg stapten de gezusters Modderman menigmaal af in dorpen en steden, waar ze ook wel rondkeken. Dat leverde korte karakteriseringen op , maar ook langere uitwijdingen over bezienswaardigheden. Vooral de bovenstaande passages over Havelte en Meppel, en verder die over Zwartsluis, Hasselt, Zwolle, Het Loo, de Woeste Hoeve, Roozendaal, Beekhuizen, Nijmegen, Kleef, Elten, ’s Heerenberg, Frederiksoord, Steenwijk en Smilde bevatten aardige bijzonderheden.

De komende dagen zet ik mijn transcriptie van dit reisdagboekje hier neer. De in werkelijkheid doorlopende tekst heb ik onderverdeeld in de dagen dat er gereisd werd. Ook heb ik alinea’s aangebracht. De schrijfster was maar matig bekwaam in interpunctie, die heb ik dus naar eigen hand gezet. Bovendien staan er nu hoofdletters voor geografische termen. Mochten er vragen zijn, stel ze gerust.

NB: deze serie is naderhand verwerkt tot een artikel in Stad & Lande jrg. 2013.

Verklaringen bij het bovenstaande citaat:

• Bras – rijtuigverhuurder
• Marring – de voerman op de bok
• Huffelte – Uffelte
• Kymmell – de eigenaar van Overcinge
• Van Riemsdijck – Veenrust? aan de Veendijk

Eega CdK gaf cursus rolpens

In 1918, aan het eind van de Eerste Wereldoorlog, moesten boeren al hun graan aan de overheid leveren, zonder dat ze er iets van mochten achterhouden. En dus konden ze geen varkens meer vetmesten. De Havelter familie Veldman, die anders in november altijd twee varkens van elk ruim 400 kilo door de huisslachter liet slachten, besloot daarom in plaats van de magere zwijnen in het voorjaar, in het najaar een vette koe te kopen. Alleen zat ze toen wel met een probleem. Hoe je zo’n rund na de slacht moest verwerken, dat wist vrouw Veldman niet. In de buurt, op Overcinge, woonde echter een reddende engel, in de persoon van mevrouw Linthorst Homan – Kymmell (1843-1918). Deze zei:

“Vrouw Veldman dan help ik oe met. Ie doet ’t wark en ik zeg ’t oe wel…”

En zo leerde vrouw Veldman van de vrouw van de oude Commissaris der Koningin hoe ze pens moest schoonmaken en met karnewelk moest verwerken tot rolpens.

In 1967 deed de toen 67-jarige dochter van vrouw Veldman dit curieuze verhaal aan iemand, die streektaal-opnames maakte voor het Meertens-instituut. Sinds kort staat die opname met talloze andere op een website, en zo hoor ik dan het uitstervende dialect van mijn jeugd nog eens in ingeblikte vorm terug.

Die dochter en haar iets oudere man Geert vertellen ook over het bakken van stoet (kort) en roggebrood (lang) in het stookhok, en het koeiendrijven dat de kinderen moesten doen voor ze naar school toe gingen.

Geert en een kennis Roelf, een oud-winkelier uit de omgeving, leggen bovendien uit hoe het hooien ging. Dat werk begon pas na de langste dag, terwijl het in 1967 vaak al in mei plaatsvond, ruim een maand eerder. De madelanden waren begin twintigste eeuw lang niet zo goed als later, want ze werden nog niet bemest, hooguit bevloeid:

“Dat waren allemoal van die blauwgies, dat was blauwgras hè.”

Ook het steken van heideplaggen voor de potstal, de brandcultuur van veenboekweit, het turfgraven en -trappen, de boterbereiding en het dorsen komen ter sprake. Je raakt nog eens op de hoogte van het oude boerenbedrijf in Havelte. Jammer alleen, dat dat de respondenten hun verhaal nogal haastig doen. Voor mij hadden ze best wat meer mogen uitweiden.