‘Had je dat wel gedacht van zo’n vrouw?‘

Onze oude buurvrouw, over wie ik hier al eens schreef, had eind jaren vijftig, begin jaren zestig achter elkaar enkele verloofdes. Een van hen stuurde, nadat in zijn geval de verkering met haar uitging, brieven naar de oude buren, niet alleen mijn ouders, maar ook de buren van de andere kant. Hierin meldde hij het verlies van vele goederen. Hoewel de brieven in het Nederlands gesteld waren, is de Groningse achtergrond van schrijver onmiskenbaar:

 

Tolbert 19 Aug. ‘60

 

Geachte vrienden!

 

Ik dacht jullie ook maar eens te schrijven. Ik heb A. Willems ook een geschreven en kan het ook wel wachten. Ik heb hier ook wel afleiding, ik heb de tuin wat opgeknapt van mijn zwager, die zit de laatste tijd ook altijd onder doktershanden, hartkwaal en aan de rug (bonen plukken en planten verpoot enz.).

Ik heb een paar neefs hier, zoons van H. Pol geholpen met graskuilen en nu moet ik hun moeder ook de tuin opknappen en ga ook nog wel eens bij de een en ander op bezoek.

Het gaat met mij nog wel hier goed en ik hoop dat het jullie en de kinderen ook nog goed moge gaan.

Ik heb vanmorgen nog een aangetekende brief uit Havelte gehad en wel een van smid Faber om de haardkachel binnen 4 dagen te betalen, staat op mijn naam te boek bij Faber.

Aal heeft mij opgedragen om de kachel te bestellen en zij is zelf mee naar Meppel geweest en heeft de kachel ook uitgezocht. Zij is zelf ook mee naar smid Faber geweest om de prijscouranten in te zien. Ik wou anders eerst mijn eigen kachel daar geprobeerd hebben, dat zullen jullie ook wel weten, maar als het er op aankomt zal ik hem eerst wel moeten betalen dunkt mij, en dan zal ik het later wel op haar verhalen moeten. Maar zal ook wel moeilijk worden, als zij beweert dat ze de kachel ook van mij gekregen heeft, net als met de vloerbedekking. Ik heb de zaak bij de deurwaarder aanhangig gemaakt, maar die had niet veel hoop, als zij beweert dat zij van mij gekregen heeft en een vrouw heeft een sterke arm als zij beweert het gekregen heeft voor bewezen diensten. U begrijpt het wel, want zij heeft dubbel vel voor haar hoofd. De rekening van Jan Weening zal ook nog wel bij mij komen.

Nu ik mist nu nog heel wat goederen, o.a. 2 zilveren lepeltjes, 1 theelepeltje (ik heb ook 2 verkeerde lepels, 2 verkeerde vorken en 2 theelepels gekregen), eetlepelbakje met lepels en vorken, 2 karaffen en bitterfles, 2 grote kommen, 1 diep plat groot bord, 2 etensborden, 10 broodbordjes, koekschaal, puddingvorm, asbakje (Drachenfels, stond vaak op de kleine tafel), bloemen en potten met omhulsels, 1 loper, 1 veger met lange stok, kopstubber met lange stok, soep- en vetlepels, koffiekan met daags theegoed, tuinhandklauwtje, electrische strijkijzer, theetrommel, eenige vazen, sokken, verbandmiddelen, wasblik, uit mijn lade gehaald een blok schrijfpapier, couverten, brief- en anzichtkaarten en postzegels, vitrage, bretels, 2 badhanddoeken, suikerpot, klontjepot en zoutvaatje, warmwaterkruik, eenige kapstokken, 3 kussenslopen en de gouden verlovingsring die door mij zijn betaald, allebei en er zullen nog wel meer goederen zijn, want nu en dan schiet je weer iets te binnen.

Had je dat wel gedacht van zo’n vrouw die beweert de ze goed gesitueerd is? Als zij het uit armoede deed, was het nog daar aan toe en dan was het nog niet eerbaar, maar het is bij haar zoo: als ik het maar heb en hoe ze eraan komt is maar bijzaak. En ze kon wel riaal doen, Piet die betaalde wel.

Ik heb nog geen woning, ben al doende geweest in Roden, maar niet aangegaan: te hoge prijs. Ik heb nog aanbiedingen. Mocht jullie eens wat nieuws van Aal weten, dan had ik gaarne bericht. Ik eindig nu maar en de hartelijke groeten

van je oud buurman P.Pol

adres Dr. Mansholtweg 4 Tolbert

Deze Pieter Pol werd in 1898 geboren te Doezum, als zoon van een “karreman”. Vlak voor de oorlog was hij landbouwer in Boerakker en commissaris van een nieuwe landbouwcoöperatie voor het zuidelijk Westerkwartier. Destijds handelde hij ook in Duitse fokzeugen, afkomstig uit Twente. Na de oorlog woonachtig in Tolbert, moest hij voorkomen voor een tribunaal, maar van een veroordeling is me niets bekend. Wel vond ik nog dat hij knap oud is geworden, ruim honderd jaar, want pas in 1998 overleed hij in een bejaardenhuis te Leek. Sindsdien ligt hij begraven in Tolbert.

High Noon in Emmen

“In 1926 ontstonden moeilijkheden van grote omvang met de veenarbeiders. Van burgemeester Kootstra werd verteld dat hij toen niet veel anders deed dan zenuwachtig door het dorp fietsen, de hand in de zak waarin een Mauser pistool verborgen zat.

Het was een warme, griezelige dag die ik mij nauwkeurig herinner. Wandelende bij het station zag ik daar de procureur-generaal uit Leeuwarden met andere dignitarissen uit de trein stappen. Gevolgd door een paar honderd man militaire politie en vrijwillige landstorm, die direct begonnen machinegeweren en munitie uit te laden.

Intussen waren enkele duizenden trekkende veenarbeiders met hun vrouwen in Emmen gearriveerd. Uiteindelijk bleken twaalf marechaussees op de fiets, onder leiding van opperwachtmeester Stop, voldoende om de gehele menigte tot omkeren te bewegen. Er vielen weinig klappen, laat staan een schot, en alles liep met een sisser af. Maar het leek wel dreigend.”

Harm van Riel in De Noordooster van 29 juli 1972.

Eikels veel gezocht in oorlogstijd

Kwam dit affiche weer tegen. Het plaatje scande ik uit het een of andere oorlogsboek, alleen kon ik niet terugvinden welk. Het trof me, omdat het aansluit op een herinnering: begin jaren zestig zamelden Havelter kinderen van mijn leeftijd nog eikels in, die ze voor een grijpstuiver verkochten. Getuige het affiche werd dat inzamelen in de oorlog gestimuleerd, niet alleen qua eikels, maar ook voor wat betreft beukenootjes en kastanjes.

De hernieuwde kennismaking met de poster vormde aanleiding tot een klein historisch onderzoekje in de krantendatabank Delpher en Staten- Generaal Digitaal. En als zo vaak: je trekt aan een draadje en er gaat een wereld voor je open.

Uit mijn onderzoekje kwam ten eerste, dat er in de negentiende eeuw al wel eikels werden ingezameld in Drenthe, maar dat dat nog voornamelijk gebeurde voor de aanplant van eiken. Berichten in de Drentsche Courant dat Gelderse en Brabantse boeren eikels aan varkens en schapen voerden, doen vermoeden dat die praktijk in Drenthe minder in zwang was. Het gebruik van eikels, kastanjes en beukenootjes als veevoer bleef hier marginaal, in vredestijd tenminste. Of er uit beukenootjes bakolie werd geperst, zoals in Friesland, heb ik voor Drenthe niet gevonden. Wel kregen ook hier in oorlogstijd al deze boomvruchten veel meer waarde. Krachtvoer, veekoeken, en ook vetten schoten in prijs omhoog, terwijl de wegvallende koffie-import maakte dat eikels opeens veel waard werden als grondstof voor een koffiesurrogaat: eikelkoffie. Die toepassing van eikels was in beide wereldoorlogen zelfs vele malen belangrijker dan de aanwending als veevoer.

Dat de vraag naar eikels, kastanjes en beukenootjes in de Eerste Wereldoorlog enorm toenam, zie je vooral aan het sterk groeiende aantal ‘te koop gevraagd’-advertenties van allerlei opkopers in de diverse kranten. Van het ingezamelde verdween echter eerst nog veel over de Duitse grens. Daarom kwam er op 25 oktober 1916 een uitvoerverbod. Om nog meer greep op de eikelhandel te krijgen, verleende de rijkoverheid in 1918 zelfs een aankoopmonopolie aan de Nederlandse Vereeniging van Eikelhandelaren. Alleen die mocht nog eikels leveren aan het Rijkskantoor voor Thee en Koffie, dat de fabrieken voor koffiesurrogaten bediende. De Vereeniging van Eikelhandelkaren was het, die her en der Rijkseikelinzamelaars als opkopers aanstelde:

Nieuwsblad van het Noorden 12 oktober 1918.

Eikelrapers kregen een garantieprijs van 16 cent per kilo eikels. De opkopers beurden 18 cent de kilo van de eikelhandelarenclub en maakten dus 2 cent per kilo winst. Het Rijkskantoor betaalde de eikelhandelaren 22 cent de kilo, zodat die op hun beurt dus 4 cent de kilo verdienden. Hun vereniging maakte zodoende in het laatste oorlogsjaar ruim 283.000 gulden winst. Elk van de zes leden (3 van de Veluwe, 1 uit Zwolle, 1 uit Brabant en 1 uit Zwijndrecht) kon ruim 47.000 gulden in de zak steken, iets waar na de oorlog kamervragen over werden gesteld. Uiteraard kwam na de wapenstilstand van november 1918 de koffie-import weer op gang, zodat hele voorraden eikels waardeloos werden. Op de Veluwe zijn die deels opgevoerd aan groot wild.

In 1940, na het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, schoten de vraag naar en de prijzen van eikels, kastanjes en beukenootjes opnieuw omhoog. Dat jaar bleef de handel nog vrij, maar in 1941 kwam er een regeling tot stand voor de inzameling, die voortaan onder auspiciën van de Nederlandsche InkoopCentrale van Akkerbouwproducten (N.I.C.A.) zou geschieden. Het land werd daartoe in acht (later tien) districten verdeeld. Aan het hoofd van elk district stond een Hoofdagent – vaak een bosbouwer, boomkweker of zaadteler – die er de inzameling moest organiseren via agenten of opkopers. De laatsten moesten in elk geval over voldoende opslagruimte beschikken. Bij hen moesten de rapers van het district hun ingezamelde eikels, kastanjes en beukenootjes inleveren. In 1942 en 1943 bleef deze regeling bestaan, met dien verstande dat schoolkinderen voortaan onder leiding van onderwijzers naar beukenootjes zouden gaan zoeken.

Bij deze regeling werden de prijzen van ingezamelde eikels, kastanjes en beukenootjes van bovenaf vastgesteld. Voor eikels werd de vaste prijs 10 cent per kilo, waar ze in 1940 nog 12 cent per kilo deden, tegen 1 of 2 cent voor de oorlog (en 16 cent in WO I). Voor de volumineuzer kastanjes kregen de rapers voortaan 4 cent per kilo. Bleven de prijzen wat betreft deze twee boomvruchten in 1942 en 1943 op hetzelfde niveau, die van beukenootjes, nog goed voor 40 cent per kilo in 1941, werd toen verlaagd tot 30 cent, nog aanzienlijk hoger dan de vrije prijzen van 1940 toen de beukenootjes 10 tot 22 cent per kilo deden (waaraan je aardig de groeiende vetschaarste kunt aflezen).

Overigens vielen de opbrengsten van de aldus geregelde inzameling danig tegen. Volgens het Drentsch Dagblad van 20 oktober 1942 kon er in een normaal jaar wel 500 ton eikels in Drenthe worden verzameld. In 1941 kwam er echter slechts 12 ton binnen bij de Hoofdagent in Assen, terwijl er in 1942 maar 9 à 10 ton werd ingeleverd, dus ongeveer 2 % van een potentiële oogst. In 1943 groeide dit weliswaar tot 50 ton, maar ook dat was niet meer dan 10 % van wat er binnen had kunnen komen.

Voor de niet zoveel in Drenthe voorkomende kastanjes bleef de oogst van 1941 op 1942 stabiel op zo’n 15 ton – in 1943 kwam hiervan een derde meer binnen: 20 ton. Ondanks de verplichte inzameling door schoolkinderen (vanaf 1942), stelde de oogst aan beukenootjes nog het meest teleur. Was er in 1941 een 50 kilo ingeleverd, in 1942 ging het om 1 enkele ton en in 1943 om helemaal niets.

Volgens de Drentsche Courant lag de tegenvallende eikel-opbrengst zowel in 1942 als 1943 voornamelijk aan rupsen die in het voorjaar de eikebloesems opvraten. In 1943 merkt de krant echter op:

“Ook is een groote hoeveelheid niet ingeleverd, maar rechtstreeks aan de varkens opgevoerd.”

Iets soortgelijks was er in 1942 al aan de hand met de beukenootjes (1942):

“De oogst aan beukenootjes is moeilijk vast te stellen, omdat alles wat opgeraapt wordt lang niet wordt afgeleverd. In vele huisgezinnen wordt deze oliehoudende vrucht even geroosterd en dan als een lekkernij opgepeuzeld.”

De Drenten konden de eikels en beukenootjes, kortom, veel beter voor hun eigen gerief gebruiken. Elders zal het niet anders zijn geweest. Vandaar wellicht, dat de inzameling van de diverse boomvruchten na 1943 niet meer in de kranten ter sprake komt. Mogelijk bestond de regeling nog wel, maar werd die bekend verondersteld en kon de ruimte in de steeds dunner wordende kranten veel beter worden benut dan voor deze zaak. Ik vermoed evenwel, dat de kosten van de regeling niet meer opwogen tegen de opbrengsten, zodat de inzameling stilzwijgend weer geheel en al werd overgelaten aan de vrije markt.

Daarmee was het dus nog niet gedaan met de inzameling, alleen onttrekt die zich aan onze waarneming, Een sfeerbeeld als dat van oktober 1942 bleef voorlopig nog actueel:

“Als men in den namiddag over den Brink in Assen wandelt, bemerkt men daar onder het statig geboomte een ongewone bedrijvigheid, die een scherp contrast vormt met de rust, welke er van deze ‘historische’ plek uitgaat. Een krioelende kinderschare is er, bukkend en kruipend, ijverig in de weer om de vruchten, welke de hooge eiken, de massieve beuken en de weelderige kastanjeboomen hebben afgeworpen, te vergaren in de meegebrachte linnen of papieren zakjes of zoo maar in de broekzak.

Dit gaat nu al eenige weken zoo en de gazons vertoonen door al dit gesjouw reeds het beeld van het kaalgetreden doelgebied van een voetbalveld. Maar de kinderen hebben, nuttig werk als ze verrichten, vrij mandaat. Dit tafereel van rapende kinderen kan men tegenwoordig overal ontdekken, waar de boomen hun dracht aan vruchten aan de aarde afgeven, in de allereerste plaats natuurlijk in de bosschen, maar ook in de particuliere tuinen, waar een kastanje of beuk zijn takken ter hemel spreidt, doemt de jeugd op om de vruchten te rapen. Zoo is het in Assen, zoo is het in Drenthe, zoo is het in het geheele land.”

Toltarieven Meppel-Staphorst, 1827

(Gezien in het Diaconessenziekenhuis te Meppel.)

Moddergat af

Havelte. 18 Februarij.
Onze gemeente gaat, met den stroom des tijds, vooruit.
Wegen, en vooral voetpaden, worden meer en meer, zelfs in den regentijd, bruikbaar gemaakt. Op sommige plaatsen, waar men vroeger zonder laarzen bijna niet droogvoets kon doorkomen, wordt thans geen modder meer gevonden. Zoo voortgaande, zal men Havelte spoedig geen moddergat meer noemen.

Bron: Provinciale Drentsche en Asser Courant van 20 februari 1866.

Vliegfeesten Eelde, 1931

Het programmaboekje:

Met toepasselijke reclame (ondanks de automatisering extra werkgelegenheid):

Het evenement duurde drie dagen. Hier de orde van dienst op de zondag, met onder meer de jonge Duitse pilote Luise Hoffmann, die vier jaar later zou omkomen:

Je kon ook meedoen met rondvluchten boven Groningen van de KLM. Daar was zoveel animo voor, dat de KLM er een week later nog mee bezig was. Iedere deelnemer kreeg na afloop van de vlucht een “vliegbewijs”:

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 1774 inv.nr. 4161/2

Schandaal in Vries

In de gemeente Vries had de 17-jarige dochter van een kastelein teedere betrekkingen aangeknoopt met een gehuwd koetsier van den diligence-ondernemer H. De ouders wisten daar niet van en van hunne afwezigheid maakten de beiden gebruik, om naar Harlingen en vandaar naar Engeland te vertrekken, nadat de voerman eerst te Groningen zijne paarden had verkocht. Hun plan was zich te zamen naar Amerika le begeven.

Toen de vader te huis kwam en zijne dochter miste, wendde hij zich tot het expeditie-kantoor te Groningen. Daar vernam hij dat zijne dochter en haar geleider een plaatsbiljet naar Amerika hadden genomen. Onmiddellijk werd door het expeditiekantoor naar Liverpool geseind tot terugzending der minderjarige en na twee dagen was zij dan ook reeds weder in het ouderlijk huis terug.

Bron: Utrechts Dagblad 17 mei 1869.

Tol van Eelderwolde was aardige melkkoe

RHC Groninger Archieven Toegang 1774 (Documentatie Bibliotheek) 4161/1 (map Eelde).

Die tol van Eelderwolde was niet zo erg oud. Net als veel andere tollen werd ze ingesteld om de onderhoudskosten van een verharde weg terug te halen bij degenen die er gebruik van maakten. In dit geval kwam zo’n weg, en daarmee de tol, er in 1867.

Dat gebeurde nadat bewoners en passanten al decennia hadden geklaagd over de slechte staat waarin de zandweg door Eelderwolde verkeerde. ’s Winters, maar ook in natte zomers, was deze nauwelijks begaanbaar. De nieuwe klinkerweg tussen Eelde en  de Groninger provinciegrens werd betaald door de gemeente Eelde.  Terwijl de gemeente Groningen voor het noordelijke vervolg van die weg afzag van zijn tolrecht, plaatste Eelde een tolhuis en tolhek in de bocht van Eelderwolde (waar je nu een rotonde hebt).

De tarieven van die tol zijn nooit in een krant gepubliceerd, maar in 1899 werden die van de rijkstollen maatgevend, zodat er na de eerstvolgende tolverpachting 2 cent van elke passserende wielrijder geheven werd. Dat bleek in 1940 nog steeds het tarief voor fietsers. Zo’n abonnement als op bovenstaande foto kon dus alleen maar uit, als je minstens honderd maal de tol passeerde.

De eerste tolpachter die de 2 cent per fiets inde, was eind 1899 ene Hoogeboom, afkomstig uit Eerde/Wapenveld. Voor tolhek en tolhuis betaalde hij 1803 gulden per jaar.  Een verpachting van een  kwart eeuw later bracht 5017 gulden op. Als de tarieven niet verhoogd zijn – en daar lijkt het op – dan duidt deze vermeerdering van de pachtopbrengst op een vertwee- tot verdrievoudiging van het verkeer. En de toename ging maar door. In 1929, het jaar van de mondiale beurskrach, bleek de tolopbrengst voor de gemeente zo’n ƒ 17.000 gulden op jaarbasis: een ruime verdrievoudiging, maar dan in slechts vijf jaar tijd. Daarna liet de crisis zich gelden en was er een terugval, want bij de verpachting van 1936 bleek L. Tijhuis uit Rijssen – de man die het bovenstaande abonnement verkocht – de hoogste bieder met ƒ 12.457,-. Deze Tijhuis was al langer pachter van de tol in Eelderwolde en hij pachtte ook de tol aan de Meerweg. Zou het verkeer in Eelderwolde louter uit wielrijders bestaan, dan moesten er, om de laatste pachtsom terug te verdienen, dat jaar bijna 623.000 fietsers het tolhek passeren.

Maar er waren ook vrijstellingen. In 1911 besloot de gemeenteraad van Eelde bij de bespreking van de pachtvoorwaarden dat Eelderwoldenaren die ten noorden van het tolhek woonden, dus op het korte eindje naar de provinciegrens, hier geen tol hoefden te betalen. Verder golden uitzonderingen voor vervoerders van groente, fruit en zuivel. Arbeiders die er voor langer dan een werkweek dagelijks langs moesten, werden eveneens vrijgesteld, terwijl boderijders met de halve tol  konden volstaan. In 1927 kregen trams en bussen eveneens vrijstelling, maar bussen uit Friesland moesten dus wel betalen. Tot slot gold er vanaf 1936 een uitzondering voor venters uit de gemeente Eelde.

Mensen die de tol moesten betalen, ontdoken deze nogal eens. Zo fietsten veel stadjers in 1933 via achterafweggetjes langs het Stadspark en het Zandmeertje (nu Piccardthofplas) richting Paterswolde, waarbij ze dan pal achter het tolhek uitkwamen, wat de tolgaarder uiteraard met lede ogen aanzag.  Daarom werd er een tweede tolhek bijgeplaatst, aan welk nieuwsfeit we een mooie krantenfoto van de situatie ter plaatse te danken hebben:

Op de voorgrond het nieuwe tolhek van 1933. Verder naar achter in het midden het oude tolhek, met rechts het tolhuis. De blik is dus naar het noorden gericht. Op het tolhuis, dat sterk lijkt op de exemplaren die nog steeds in Peizerwolde en Foxwolde aanwezig zijn, hangt het kastje met de tarieven.

De tolmeester van Eelderwolde was ook wel eens al te streng. In 1929 meldde een lezer een “tolschandaal” aan het Nieuwsblad van het Noorden:

“Vrijdagmiddag j.l. waren 2 kinderen te Paterswolde achtergebleven in den speeltuin van „De Twee Provinciën”. Moeder moest vroeg naar huis en zij zouden een uurtje later volgen. Toen zij bij den tol te Eelderwolde waren gekomen, kwamen zij tot de ontdekking dat zij de 2 maal 2 centen „wegenbelasting” niet konden voldoen, daar moeder hun beursje had meegenomen, omdat zij bang was dat de kinderen die bij het spelen zouden verliezen. Na lang aarzelen — het was al tamelijk laat geworden — besloten zij te vragen, of ze zoo mochten passeeren. Dit werd hun geweigerd met de opmerking: „Als elkeen er zonder centen door moest, konden wy niet leven”.

De kinderen moesten toen via de Vosbergen, Harendermolen naar huis. Ze wilden graag vóór donker thuis zijn, doch door hun haast raakten zij bij „De Braak” met elkaar in botsing. Hierbij werd een der fietsen zoo goed als onberijdbaar. De kinderen wisten nog tot achter het tolhek aan den Meerweg door te rijden, doch toen gaf de gehavende fiets het op. Van Haren, waar de fiets in reparatie werd gegeven, moesten de kinderen loopen. De inzender wijst erop, dat het aan den tolgaarder aan den Meerweg te danken is geweest, dat de ouders niet tot midden in den nacht in angst hebben gezeten. Hij hoopt dat diens collega te Eelderwolde een volgende keer in dergelijke omstandigheden evenals hij zal handelen.”

Op het steeds drukkere verkeer van fietsen, naast vooral vracht- en luxe auto’s, was de oude, smalle klinkerweg steeds minder berekend. In 1935 legde Eelde op zijn grondgebied daarom een betonweg aan van 5 meter breed, met parallelle voet- en fietspaden. Verbetering van het Groninger gedeelte liet echter vooralsnog op zich wachten.

Intussen klonk de roep om opheffing van de tol steeds luider. In 1925 verzocht het raadslid Luinge, zelf woonachtig in Eelderwolde, hier al eens om. Vier jaar later liet zelfs een afschaffingsbeweging zich horen, al leek die vooral gericht tegen de tol bij de Meerweg. De verpachting ging desalniettemin gewoon door, want de gemeente Eelde kon de opbrengst niet missen, vond ze, en ze kreeg daarin gelijk van de provincie Drenthe. In 1937 fulmineerde wethouder Rugge van Groningen (SDAP) nog eens tegen de tol in Eelderwolde, omdat Eelde volgens hem rijk genoeg was en de revenuën “grootendeels” werden opgebracht door Groningers. De tol bleef echter bestaan tot 1947  – pas toen brak de dag aan, dat men hem vrolijk ten grave droeg. Het bericht over de uitvaart bevestigt nog eens, dat Eelde er een heel aardige melkkoe aan had.

Bronnen van papier:
RHC Groninger Archieven 1774 (Documentatie Bibliotheek) 4161/1 (map Eelde).
C. Schaafsma e.a (red.), Een nieuwe kijk op het oude Eelde (Bedum 1989) 126-127.

Roden contra Peize op Waterloodag

Ook in Peize werd op zondag 18 juni 1865 de Slag bij Waterloo herdacht. ’s Morgens gebeurde dat in de kerk met een speciale preek, ’s avonds was er in hetzelfde gebouw declamatie, koorzang en orgelspel, waarbij uiteraard toepasselijke stukken ten gehore werden gebracht.  De spil van dit alles, de onderwijzer Swartwold, viel daarna nog een serenade te beurt.

’s Middags echter, was het een poosje erg stil in het dorp. Zo’n dertig boerenjongens kwamen te paard bij elkaar,

“die met standaard en vaandels voorzien, een wandelrid door ’t dorp deden naar Roden.”

Juist dit onderdeel van de Peizer festiviteiten zou drie weken later leiden tot een venijnige anonieme briefwisseling in de Provinciale Drentse en Asser Courant. De redactie had de eerste brief wel even op de plank laten liggen, want die was al gedagtekend op 20 juni. Blijkbaar kon de krant na weken talmen de kopij opeens erg goed gebruiken. Terwijl de brief  afkomstig heette uit Roden, hekelde hij de inactiviteit daar ter plaatse op Waterloodag. Daarentegen stelde hij de Peizenaren wegens hun activiteiten juist aan de Rodenaren ten voorbeeld:

“De 18 Junij is voor Roden’s ingezetenen stilzwijgend voorbijgegaan. ’t Was alles stil in ’t dorp — ja het scheen er nog stiller dan op andere dagen. Geen nationale noch Oranje vlag zag men op dien dag van den toren wapperen. De geheele gemeente scheen te dommelen. In den namiddag hoorden we op eens het getrappel van paarden en het: “Wien Neerlands bloed” drong tot ons oor door. ’t Was een veertigtal jongelingen uit onze meer levendige zuster-gemeente Peize, die ons met dit bezoek vereerden en ons herinnerden aan ’t gebeurde voor vijftig jaar.

Versierd met Oranjestrikken, kokarden en bandeliers en voorafgegaan door standaards en vlag, zag dit 40tal er werkelijk aardig uit. In een der logementen hebben ze een weinig vertoefd. De orde, welke onder hen heerschte, was opmerkelijk; het afstijgen, opzitten, op hunne plaats gaan. ’t voorwaarts, halt, stap, galop. enz., alles werd op commando en zeer goed ten uitvoer gebragt. Dat de jongelui van Peize goed zingen, hiervan was hun gezang hier ter plaatse een bewijs.

Maar welken geest heerscht er in Roden? Waarom ook zoo iets niet eens begonnen, om de jongelui een pleizierigen dag te bezorgen? Waarom steken de jongelui zelve de handen niet uit den mouw? ’t Scheen evenwel, dat er jaloerschheid onder Rodens jongelui heerschte, toen zij zagen, dat hunne naburen zich zoo vermaakten. Wij mogen dit te meer denken, daar de Peizer jongelui, vooral zij die in de achterste gelederen reden, klaagden dat Roden’s jeugd hen en hunne paarden, bij ’t verlaten van het dorp, met steenen, kluiten, stokken, enz. hadden gegooid. “

Een paar dagen eerder had de Roder jeugd, waaronder  zich “zonen van de gegoedste ingezetenen” bevonden, ook al een bruiloftsgezelschap uit Steenbergen met zand bekogeld. Retorisch vroeg de briefschrijver of vreemden Roden niet meer ongehinderd mochten passeren, wie er de schuld had aan dit wangedrag en of er niets aan te doen viel. De jeugd van Peize was wel klaar met Roden, zo schreef hij:

“Dat de Peizer jongelingen verontwaardigd waren over dat slechte onthaal, behoeft niemand te verwonderen, en, naar wij vernemen, zijn zij hierdoor tot het besluit gekomen, om hare zuster-gemeente, die naar het schijnt liefst in afzondering leeft, nooit of nimmer weder met dergelijk bezoek te vereeren.“

Tot besluit van zijn epistel uitte briefschrijver nog een vrome wens voor Roden:

“Moge de geestelijke en zedelijke beschaving ook hier meer en meer doordringen!”

Er kwam een antwoord van een andere anonymus uit Roden. Deze plaatsgenoot billijkte juist de Roder rust op Waterloodag, terwijl hij veel afdong op de activiteit der Peizenaren:

“Stilheid heerschte in ons dorp op 18 Junij, dit was met onze Burgerlijke wet in overeenstemming, die wil dat onder de godsdienstoefening hoegenaamd niets mag plaats vinden. Het verwonderde onze ingezetenen dan ook zeer, dat Peizer jongelieden den zondag uitkozen om in Roden le komen en ergernis en aanstoot aan onze godsdienstoefening te geven. (…) Wel is waar geschiedden te Roden dien dag geene openbare vertooningen , maar dit werd vervangen door eene indrukwekkende rede in de kerk. waarbij werd aangetoond, hoe God Nederland voor 50 jaar heeft bijgestaan, waardoor allen werden opgewekt om tot God eene bede te rigten voor den dierbaren Vorst en het geliefde vaderland.“

Deze tweede briefschrijver liet onvermeld dat het om de middagdienst ging, die gewoonlijk veel slechter werd bijgewoond dan de ochtenddienst. Als je hem moest geloven, dommelde de godsdienst in Peize of waren de Peizenaren althans veel minder kerks dan de Rodenaren:

“Door een ooggetuige werd ons uit Peize medegedeeld, dat de godsdienstoefening aldaar slechts door 12 menschen werd bijgewoond.“

De Peizer paardendressuur en zangkunst kraakte hij af:

“De orde en het gezang en hun rijden liet wel iets te wenschen over, alhoewel het kommando werd uitgevoerd door iemand, die zijn tijd meest in de school verslijt en in den waan verkeert, om zelf nog baas te worden. (…) Opgewondenheid. veroorzaakt door het gebruik van sterken drank, scheen onder hen te heerschen, daar eenigen, na hier omstreeks een half uur vertoefd te hebben, bij het commando “Voorwaarts!” van hunne paarden vielen… “

Je reinste slapstick. Volgens briefschrijver hadden de Peizenaren hun smadelijke afgang uit Roden aan zichzelf te wijten:

“Van het werpen met kluiten waren zij zelve de aanleiding. daar de commandant de onachtzaamheid had, zijn bandelier in Roden te vergeten, dat hij zelf terughaalde, gevolgd door eenige rijders. Bij deze gelegenheid zouden zij de kinderen, die hen nazagen, bijna overreden hebben. Deze het hazepad niet kunnende kiezen, verweerden zich door met steenen, stokken en kluiten te werpen.“

Jeugdvermaak veroorzaakt miskraam? Een treurige historie ontzenuwd

Het was een “treurige geschiedenis” volgens de Utrechtse en de Provinciale Drentsche en Asser Courant van 14. respectievelijk 19 maart 1856. In Havelte was ’s avonds bij een jong en pas getrouwd boerenstel op het venster gebonsd door opgeschoten jongelui, “gelijk zulks op de dorpen dezer omstreken dikwijls gebeurt”. Daarna was dat venster plotseling opengetrokken. Omdat zijn vrouw hoogzwanger was, en schrik in die toestand volgens de gangbare opvattingen heel gemakkelijk tot een miskraam kon leiden, liep de man des huizes woedend zijn woning uit, op zoek naar de daders. Buiten op de weg voor zijn huis wist hij een overbuurjongen, zoon van een dikke boer, bij de lurven te grijpen en begon op hem in te slaan. Die jongen verweerde zich, er ontstond een geweldige matpartij, en toen die eindelijk afgelopen was, liep de jonge boer zijn huis weer in met een gezicht vol schrammen, wonden en bloed, “zoodat hij er monsterachtig uitzag en bijna niet te kennen was”. Wat hij had gevreesd, gebeurde nu:

“Zijne jeugdige vrouw in hoogst zwangeren toestand verkeerende, is daarop onmiddelyk van een levenloos kind bevallen en daarna weldra overleden.”

De suggestie dat de kloppartij tot de miskraam en de dood van de vrouw leidde, bleek echter onjuist.  In een volgende editie van de Drentsche en Asser Courant stond namelijk een ingezonden stuk van ‘Een vriend van waarheid en orde’ (mogelijk ds. Swiers van Havelte),  die meldde dat de meeste feiten op zich misschien wel klopten, maar dat er geen oorzakelijk verband tussen bestond.

Ten eerste kon de boerin volgens briefschrijver niet geschrokken zijn door de aanblik van haar bebloede man. Want haar echtgenoot had uit voorzorg een doek om zijn hoofd gewikkeld, voordat hij de kamer binnenkwam. Ook waren zijn wonden binnen een paar dagen al genezen en niet of nauwelijk meer te zien – ze stelden dus maar weinig voor. Ook was de vrouw niet meteen, maar pas de volgende dag, “na eene allermoeijelijksie verlossing” bevallen. Haar eigen overlijden volgde weer enkele dagen later:

“Wy meenen dus te mogen beweren, dat er tusschen die schermutseling en de ongelukkige bevalling der jeugdige vrouw niet het minste verband bestaat.“

Interessant is wat de briefschrijver zegt over het vermaak van de jeugd, om mensen de stuipen op het lijf te jagen door het onverwacht kloppen op vensters en het opengooien daarvan:

“Van het openen van eene deur of venster door jongelieden schrikt eene Havelter boerin niet, dewijl men daaraan wel gewend is. “

Toch maakt de briefschrijver duidelijk dat hij niets van dit vermaak moet hebben:

“Hartelijk is het intusschen te wenschen, dat deze veel besprokene gebeurtenis aanleiding mogt geven, dat onze jongelieden betamelijker uitspanningen zoeken, dan het zwerven bij avond door wegen en stegen, dikwerf onder woest gezang, en het gluren door deuren of vensters.“