Soesjesgoed

De Muntendammer Jacob Jacobs kwam op zaterdag 11 augustus 1770 met het Lemmerder schip in de stad Groningen aan. Waarschijnlijk was hij in Amsterdam geweest om inkopen te doen. Hij had namelijk een reiszak bij zich “met eenig bondgoed”, koopwaar waarmee hij de hele stad doorsjouwde naar het Winschoter veer bij het Binnen-Winschoterdiep.

Blijkbaar gaf hij dat goed onderweg niet aan. “Om reden dat op zijn Sabbat geen geld vermog aan te tasten”, verzocht hij een van de snikkevaarders van het Winschoterveer om dat  voor hem te willen doen. In het Goudkantoor werd bij het openen van Jacobs reiszak echter een stuk “soesjesgoed” (gestreepte zijden doek uit China, later ook wel van katoen) bevonden, waarvan Jacob meende dat het onder de kramerij hoorde, terwijl dat in werkelijkheid onder de manufacturen was. Over die manufacturen moest meer belasting betaald worden. Omdat het door de snikkevaarder ingeleverde aangiftebiljet en de werkelijke inhoud van de reiszak niet overeenkwamen, nam de Administrator der Gemene Landsmiddelen, zeg maar de opperbelastingman van de provincie, Jacobs reiszak met inhoud in beslag.

Jacob zat in zak en as en kwam met hangende pootjes bij Gedeputeerde Staten, de opperste regelaars en rechters in belastingzaken. Hij zou niet graag met de Administrator willen “discreperen”, zo zei hij, en verzocht daarom arbitrage.

Na een hoorzitting met beide partijen, streken de heren inderdaad de hand over hun hart. Ze scholden Jacob de boete kwijt, mits hij zelf, maar dan goed, aangifte zou doen van dat door hem ingevoerde soesjesgoed.

—

Bron: RHC Groninger Archieven Toegang 1 (archief Staten van Stad en Lande) inv.nr. 193 (aktenboek G.S.).

Een beruchte oplichter

RHC Groninger Archieven, Toegang 1605 (stadsbestuur 1594-1816) inv.nr, 316 (ingekomen missives) 1769.

Kwam bij de ingekomen brieven van het Groninger stadsbestuur dit signalement tegen van de beruchte oplichter Maggaris, alias Jan Cato Kamerling. De man die soms voorgaf theoloog te zijn en dan weer arts, wist met zijn vrome praatjes en voorspiegelingen van zijn grote rijkdom op verschillende plaatsen, o.a. Hoogeveen (Drenthe) en Brouwershaven (Zeeland) jongejuffrouwen uit de betere kringen het hoofd op hol te brengen en zelfs tot huwelijken te verleiden. Vaak spon hij een soort van brievenweb, waarmee hij zijn pseudologica fantastica bij hun familie aannemelijk wist te maken. Volgens een van zijn biografieën moet hij ook nog een poosje in Groningen hebben gewoond. In 1769 was hij kennelijk even ontsnapt, maar wist men hem al snel weer in te rekenen.

Meer lezen?

• Levensbeschryving van eenige voorname meest Nederlandsche mannen en vrouwen (1775).
• Zeldzame levensloop van den berugten boef Abraham Maggaris (1769).
• De schyndeugd op het tweede schavot (1774).

Abraham Maggaris, bijgenaamd Jan Cato Kamerling, dan 72 jaar oud, in 1792. Collectie Rijksmuseum.

Rebulie bij de polderdijk

De Oostwolderpolder op een kaart uit 1791. Donkergroen de nieuwe dijk van 1769, lichtgroen die van 1701, blauw de Olde Geut, rood de voornaamste plaatsen. Bron: RHC Groninger Archieven 817-836.

Na jaren voorbereiding begon op dinsdag 14 maart 1769 om 9 uur ’s ochtends dan eindelijk de openbare aanbesteding van het dijkwerk voor de nieuwe Oostwolderpolder. Elke grote aannemer uit Groningerland en aanpalende gewesten met belang bij grondwerk liet zich toen vinden in de herberg van Harm Jans Golthoorn te Oostwold, waar de bestekken al een poos ter inzage lagen.

In totaal ging het om ongeveer 1300 roeden (5,4 kilometer) hoofddijk en een gelijke lengte aan (minder zware) kadijk, die “by putten” zouden worden aanbesteed. Aan zo’n put (graafkarwei) schepte en krooide een ploeg van acht tot twaalf dijkwerkers onder leiding van een ‘putbaas’ of voorman, die zelf vaak onderaannemer was.

De nieuwe zeedijk zou bijna 2700 deimt (of 1200 bunder) kwelder gaan insluiten. Ongeveer de helft hiervan lag in de opstrek achter Oostwold, maar ook de grondeigenaren en boeren van Finsterwolde kregen er land bij, ongeveer een vijfde van het polderareaal. Daar bij Finsterwolde, ten noorden van de kerk, sloot de nieuwe dijk ook aan op de oude dijk. Een derde van de polder lag aan de overkant van de Olde Geut onder Oostwolderhamrik.

Het project werd niet getrokken door de lokale boeren. Dat gebeurde door de grondeigenaren, voornamelijk stadjers, die enige vooraanstaande heren uit hun midden hadden aangesteld als hun “volmagten tot de aanstaande indijkinge van de Uiterdijkslanden agter Oostwold, Hamrik, Goldhoorn en Finsterwolde” – kortweg “gevolmagtigden” of “volmachten”. Hiervan regelden burgemeester W. Siccama, stadsrentmeester A.H. Berghuijs en de prominente katholiek J.J. Cremers de aanbesteding. Maar zij beleefden daar op die dag weinig plezier aan. Al bij de gunning van het eerste stuk dijkwerk ging het mis, zo berichtten ze naderhand de drost van het Oldambt. Kennelijk waren er naast aannemers ook veel dijkarbeiders afgekomen op de aanbesteding, want toen de aanneemsom van dat eerste, maatgevende stuk dijk in hun ogen veel te laag uitviel, waardoor ze konden voorzien dat hun loon eveneens mager zou zijn, werd

“den aannemer van het eerste pand door quadaardige menschen (…) vervolgt en met stokken geslagen, zodat die ternauwernood heeft kunnen worden gered, zijnde de verdere anneemeren hierdoor geïntimideert, zodat dien dag de verdere uitbestedinge heeft moeten worden gestaakt,…”

De volmachten, beducht dat een tweede publieke aanbesteding precies zo zou aflopen, besloten toen tot een list: de onderhandse gunning van al het dijkwerk tegen 9 gulden de put, “met dat gevolg dat nog dien avond het grootste gedeelte van de dijk is uitbesteed”. De volgende dag kwamen de betrokken aannemers hun bestekken bij Goldhoorn tekenen. “’t Geen meerendeels in een goede orders is verrigt”, aldus de volmachten, tot uiteindelijk “een groote menigte quadaardige menschen” dreigend hun herbergkamer binnendrong, die zodanig “bezet” raakte, dat ook die dag het verdere gunningswerk onmogelijk was gemaakt.

Problemen voorzien

Dijkarbeiders hadden een reputatie op te houden. In 1740 en 1762 legden ze voor een hoger loon het werk neer bij de dijkbouw voor de Stadspolder en de Landschaftspolder. Dat wisten de volmachten van de Oostwolderpolder natuurlijk en die hadden dan ook al problemen voorzien. Een maand voor de aanbesteding maakten ze al hun opwachting in het Groninger stadhuis, waar ze vertelden,

“hoe bij indijkinge van genoemde landerijen een meenigte vreemde arbeidslieden zullen moeten emploijeren om ’t werk spoedig te kunnen perfecteren, waaronder dikwerf kwaadwilligen worden bevonden, die off niet langer willen arbeiden, of meerder penningen dan hebben bedongen willen trekken, ook beletten dat de goedwillige om ’t begonnen werk voort te zetten, zoo als de ondervindinge in diergelijke gevallen heeft geleerd…”

De volmachten verzochten om voorspraak van het stadsbestuur, “dat zij ter beveil[ig]inge van het werk met een detachement militie mogten werden voorsien”. Op 10 maart, enkele dagen voor de aanbesteding, reageerden Burgemeesteren en Raad welwillend op dit verzoek. Zij vroegen de garnizoenscommandant, luitenant-generaal Van Holsten, om voldoende troepen naar het Oldambt te sturen “ter protectie van onze goede ingezetenen”, en om “desnoods alle tumulten en geweld (…) te weeren en te beteugelen”.

Enkele dagen na de aanbesteding bleek Van Holsten bezwaren tegen zo’n missie te koesteren. Het garnizoen was al zwak en er kwamen oefeningen aan. Sowieso diende eerst de opperbevelhebber, prins Willem V, er zijn toestemming voor te geven, vond hij. En daar moest het stadsbestuur de prins zelf maar om vragen. Hetgeen gebeurde. Op 21 maart ging er een brief naar de prins, waarin Burgemeesteren en Raad uitlegden dat het ging om een belangrijk werk waar maar liefst “1300 à 1400 meest vreemde arbeiders” op af zouden komen. Als raddraaiers ook maar het geringste oponthoud veroorzaakten, zou de indijking “voor het geheele zomer onnut kunnen werden gemaakt”. En omdat het werk al op 25 april begon, was er haast geboden. Of de prins de garnizoenscommandant bevel wilde geven,

“om een convenabel detachement militie ter requisitie van de volmagten te laaten volgen uit het guarnisoen van Groningen (…), teneinde deselve te dekken en de tumultueuse te apprehenderen en an de domiciliaire regter over te geeven, en dus dat werk in een behoorlijke tranquiliteit te laaten verrigten…”

Anders gezegd: de manschappen stonden ter beschikking van de volmachten; ze moesten deze beschermen, terwijl ze bij het dijkwerk de rust dienden te handhaven en eventuele oproerkraaiers moesten oppakken en aan de drost overleveren. Op 4 april honoreerde de prins, “overtuigt van de billijkheid”, het verzoek om militaire bijstand. Hij gaf commandeur Van Holsten schriftelijk bevel tot de Oldambtster missie.

Uiteraard moest er in het Oldambt gezorgd worden voor kost en inwoning van de militairen. De verdere organisatie en vooral ook de sterkte van het detachement liet de prins aan de commandeur over, al bepaalde hij nog wel dat het “sterk genoeg” moest zijn “om geen gevaar te loopen van aan affronten blootgestelt te zijn”. Van Holsten diende nog te overleggen met de volmachten. Ook moest hij de prins op de hoogte blijven houden.

De zoetelaarster en de schildwacht

Vanuit Groninger bronnen is het exacte aantal soldaten onbekend, maar uit de rang van hun bevelhebber laat zich afleiden dat het om enkele tientallen ging. Hun hoofdofficier was de 84-jarige Jean Valat, een hugenoot geboren in de Languedoc, inmiddels opgeklommen tot luitenant-kolonel en kapitein der infanterie. De eerste maand had zijn detachement weinig te doen en bleef het rustig. Dat Valat schildwachten langs de nieuwe zeedijk uitzette, die communiceerden met een wachtlokaal, blijkt pas uit een akkefietje dat zich op 9 juni voordeed.

Die avond bezochten twee Oldenburger dijkarbeiders, Geert Berends (28) en Berend Ipsen (25), het schip van Geerts zwager, om er enige “montprovisie” op te halen die de zwager vanuit Oldenburgerland had ingevoerd. Diens schip lag “in de Oude Gote agter Oostwoldt bij de nieuwe dijk” en pal ernaast lag een andere schuit “om drank en eetwaren an de arbeijders uit te suidelen”. De Oldenburger dijkwerkers besloten daar eens even langs te gaan. Ze dronken er “verscheidene half oorden genever met suiker” en het ging er vrolijk aan toe, want iemand pakte zijn viool en men ging dansen. Op een gegeven moment raakten beide Oldenburgers echter “door drank bevangen” en begonnen ze onbehoorlijke taal uit te slaan tegen de zoetelaarster, die ze ook “stoeijender wijze” beetpakten. Een aanbod van haar en haar man om koffie te gaan drinken, sloegen ze af, en ze pakten zelfs haar man bij de schouders, waarbij diens “hemtrock” scheurde. Sein voor de angstige vrouw om de dichtstbijzijnde schildwacht te roepen. Die arresteerde beide dijkwerkers, en leverde ze over aan de achterwacht.

Inderdaad raakten beiden zo in handen van de Oldambtster drost, die ze echter na enkele weken brommen in de Zuidbroekster toren weer vrij liet. Volgens de drost was de zoetelaarster namelijk “gene smerte, nog enige wondinge” aangedaan, terwijl hij de verdachten hun uitlatingen niet aanrekende, omdat die “inter personas vilioris conditionis” waren gedaan – kennelijk vond de drost dat soort uitlatingen normaal voor lieden van geringe stand. Ook had de zoetelaarster de schildwacht er “meer uit confusie, dan eminent gevaar” bij geroepen. Bovendien hadden de verdachten hun spijt betuigd. Weliswaar viel “ het antasten van jemant in zijn eigene schuite” niet te tolereren, maar daarvoor volstond het voorarrest als straf. Verder liet de drost het bij een ernstige waarschuwing.

“Schiet mij maar dood”

Het gevalletje in de zoetelaarsschuit was nog onschuldig vergeleken bij wat er op zondag 2 en maandag 3 juli gebeurde. Die zondag werd ergens een “wagen met smokkelwaaren” aangehouden, waarvan de lading bestemd was voor iemand bij de nieuwe dijk. Toen de dijkarbeiders op de polder bij de Goldhoorn hiervan lucht kregen, gingen er zo’n vijftig via Oostwold en Midwolda naar Scheemda, waar de wagen zou staan. Dat bleek niet het geval, zo ontdekten ze. De wagen stond inmiddels in de schuur van substituut-wedman Jacob Egges te Winschoten, waar hij niet alleen door landsbedienden (belastingcommiezen), maar ook door een sergeant, een korporaal en elf soldaten bewaakt werd.

Hoewel de dijkarbeiders opdringerig waren, bleef het daarbij. De volgende ochtend echter, vertrok er een ”menigte” arbeiders van de nieuwe dijk achter Finsterwolde via de Ekamp naar Winschoten met het voorneen om de in beslag genomen goederen te heroveren. Van twee kanten sloten ze het huis van Egges in. Ditmaal drongen ze zo op, dat ze de soldaten wisten te overmeesteren. Die raakten hun geweren kwijt en vervolgens werd de contrabande in triomf naar de dijk gevoerd.

Over de indentiteit van de arbeiders die bij deze actie betrokken waren, zijn de bronnen ambigu. Terwijl een eerste stuk het heeft over Oldenburgers, spreekt een tweede van “arbeiders van de dijk en andere”, terwijl de de “desordres” volgens een derde werden gepleegd “zo door de Oldenburgers als ingezetenen”.

In elk geval waren twee van de drie aanvoerders die naderhand werden opgepakt, geen Oldenburgers. De eerste was Jan Elses (35) uit Beerta, die ‘s zondags in Winschoten de gewapende soldaten had uitgedaagd: “Hyr staa ik, duivels, schiet mij maar dood’.’ Ook had hij de militairen uitgescholden voor “canaille”. Gedeputeerde Staten, die recht spraken in belasting- en smokkelzaken, veroordeelden hem hiervoor tot twee jaar verbanning.

Een heel wat zwaardere straf kregen de Pekelder Jan Hindriks Karstens (40), in de wandeling Starke Jan, ook wel Jan Oldenburger, en de putbaas Jan Beerends (ca. 59) die uit Bonderhamrik afkomstig was. Zij golden als leiders van de arbeiders die op maandagochtend Winschoten waren binnengetrokken. Starke Jan had daar bovendien een soldaat ontwapend en diens geweer afgeschoten. Hij raakte daarbij gewond aan een hand. Net als zijn Oostfriese collega werd hij veroordeeld tot een levenslange verbanning uit de provincie.

Intussen kregen de belaagde soldaten een extra beloning van GS, namelijk 25 gulden voor de sergeant. 10 gulden voor de korporaal en 5 gulden voor elk van de manschappen. Ook omdat er na de rebulie opeens erg veel belasting ontdoken werd, besloten GS nog veel meer troepen te sturen naar de nieuwe Dollarddijk dan er al lagen. In overleg met commandeur Van Holsten, de Oldambtster drost Berghuijs en kapitein Valat werd de versterking bepaald op één officier, twee onderofficieren en zestig man voetvolk. Deze moesten een feitelijk samenscholingsverbod afdwingen en zoveel mogelijk zorgen dat de dijkarbeiders bij hun werk bleven en niet meer “bij troepen over den ouden dijk” kwamen.

Het nieuwe detachement vertrok op maandagochtend 24 juli in trekschuiten naar Scheemda, en marcheerde vandaar naar Finsterwolde. Daar sloot de nieuwe dijk immers op de oude aan, zodat eventuele “samenrottingen” daar ook het gemakkelijks te voorkomen waren. Op vier wagens, elk met twee paarden bespannen, werd de bagage van het nieuwe commando vervoerd. Daartoe bevolen door de drost regelden de dijkrichters (waterschapsbestuurders) van Finsterwolde dit vervoer. Zij ook, moesten voor de inkwartiering zorgen. Alleen de huishoudens die grondbelasting betaalden, kregen ermee te maken. De drost gaf nog de aanwijzing,

“dat de heer capitain en de beijde officieren in het dorp de fraeijste en geschikste behuijsing werden toegevoegt, hetzij bij de meester off jemant anders. Voor ’t overige moeten de biljetten voor de gemienen, waaronder nogthans de sergeanten niet te rekenen, geformeert worden na quantiteit der behuisingen en vermogen der ingezetenen.”

Het eerste wat het nieuwe commando deed, was het arresteren van de bovengenoemde aanvoerders van de rebulie in Winschoten. Zodoende werd “de justitie dienst gedaan en het ligchaam van sijn hoofden berooft”. Ook beschermde het detachement een “administrator” (hoofdbelastinggaarder) die permanent in de omgeving gestationeerd werd. Naar het zich laat aanzien, was hun missie zeer effectief – voortaan bleven de dijkarbeiders rustig.

“Belastinge met egaliteit”

Maar zoals dat gaat, ging de inkwartiering tegelijkertijd zwaarder wegen. Op 23 augustus klaagde kapitein Budde van het detachement bij de drost dat ene Harm Hindriks Groot drie van zijn manschappen de inwoning had ontzegd, terwijl Groot ze voor hun geld ook geen eten meer wilde geven, “zeggende dat zijn vrouw, oud zijnde, dat niet beredden konde”. Budde probeerde hem nog te overreden, maar “alles tevergeefs, willende nae niets hooren”. Het draaide zelfs nog op ruzie uit. En dus zwierven er drie soldaten door Finsterwolde, “niet wetende waar zij voor haar geld te eeten zullen krijgen”. Budde stelde de drost voor om ze te huisvesten in een herberg, waarbij de meerkosten voor Groot zouden zijn,

“dan word hij als een ongehoorsaeme gestraft, op welke wijse de andere ook best in toom gehouden kunnen worden, anders vreese ik dat meer het voorbeeld van deezen Harm Hindrik Groot volgen sullen.”

De kapitein klaagde bovendien over wedman Roemeling van Finsterwolde. Ondanks een bevel van de drost wilde Roemeling de soldaten geen stro bezorgen: “Wilt gij stroo hebben, ziet dat gij het krijgt”. Zodoende moest Budde zijn mannen ’s avonds na de taptoe nog ligstro laten halen.

Budde zal blij zijn geweest, dat hij en zijn troepen zes dagen later werden afgelost. Bij zijn vertrek kreeg hij nog woorden met een dijkrichter over het bagagevervoer. Ook Harm Groot was blij, die raakte de soldaten voorlopig kwijt. Volgens de instructie moest het nieuwe detachement namelijk “zo veel doenlijk bij andere lieden” worden ondergebracht dan voorheen, “opdat de belastinge met egaliteit werde gedragen”.

Het nieuwe commando bleef een stuk minder lang dan dat van kapitein Budde. Voortaan werden de troepen ook sneller afgelost. Eind oktober werd het detachemernt gehalveerd en toen GS op maandag 13 november vernamen dat

“de nieuwe dijk achter Oost- en Finsterwold in den Oldambte met de afloop van deze week geheel en al stond te worden geëindigt, en dat er bovendien voor het tegenwoordige niet veel boven de honderd arbeiders, alle inlanders, in ’t werk waren”,

kon het commando zelfs helemaal inrukken, waarmee er een eind aan de missie kwam. Overigens kreeg elke soldaat die eraan deelnam een beloning, bestaande uit een extra week soldij. Hiervoor leverden de kapiteins attestaties in, waarbij de “huislieden” (boeren) van Finsterwolde verklaarden “zeer tevreden te zijn over de voorschr[even] commando met opzigte tot derzelver gedrag”.

Finsterwolde kwam er daarentegen nogal bekaaid vanaf. Drost Berghuijs deed op 25 november nog een goed woordje voor het kerspel bij GS. Hij schreef de heren dat de inwoners door de ongeveer achttien weken durende inkwartiering “zeer veele inconveniënten en aanmerkelijke nadeelen” hadden ondervonden. Hij verzocht ze derhalve om een schadevergoeding voor deze mensen, “voor ’t grootste gedeelte in bekrompene omstandigheden zijnde”. In de provinciale stukken echter, is er geen spoor van een dergelijke tegemoetkoming te vinden. En daarmee lijkt het er sterk op dat de militaire bescherming van het dijkwerk ten koste van Finsterwolde is gegaan.

Wie er uiteraard wel garen bij sponnen waren de boeren en vooral de eigenaars van land in de nieuwe polder. In 1770 vroegen en kregen die nog een vrijdom van de grondbelasting voor 25 jaar. Voorafgaand aan de indijking hadden ze jaarlijks nog 2 stuivers per deimt voor hun “hooikwelders” betaald. Zelfs daar waren ze nu vanaf.

—

Bronnen per paragraaf

Aanbesteding

• Stratingh en Venema, De Dollard (Groningen 1855) 117-118.
• Groninger Courant 10 januari; 3, 21 en 28 februari; 3 maart 1769 (aanbesteding); 18 april 1769 (Golthoorn); 15 april.1763 en 3 februari 1769 (kwelderaanwas),
• WNT: de lemmata kaaidijk (kadijk) en put (putbaas).

Problemen voorzien

• RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (plaatselijke gerechten) 6153 (inzet militaire bij indijking, 1769), dossier met diverse brieven naar en van de Oldambtster drost.
• Vriendelijke mededelingen over dijkstakingen van Otto S. Knottnerus in mails d.d. 25 en 26 juni 2017 (waarvoor hartelijk dank!).
• RHC Groninger Archieven, rekest aan het stadsbestuur 10 maart; resoluties van het stadsbestuur 10, 20 en 21 maart; uitgaande missive 21 maart (in 1605-502); ingekomen missive 4 april (in 1605-316); resuluties 6 en 12 april, alles uiteraard 1769.
• Via http://www.allegroningers.nl het begraafboek van de Waalse gemeente Groningen, september 1772 (kapitein Valat).

De zoetelaarster en de schildwacht

• RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (plaatselijke gerechten) 5694, de sententies van 17 juni 1769.
•  WNT, het lemma zoetelaar.

“Schiet mij maar dood’”

• RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (Staten) 1352, de sententies van G.S. d.d. 9 september (Jan Elses) en 23 serptember (Starke Jan en Jan Berends) 1769.

“Belastinge met egaliteit”

• RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (Staten) 193: akten GS 10, 21, 24, 27 en 31 juli; 26 augustus; 7, 21 en 23 september; 3. 4 en 21 oktober; 1, 9, 13 en 22 november; en 11 december 1769.
• RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (plaatselijke gerechten) 6153 (dossier met brieven over de inzet van militairen bij de indijking, 1769).
• RHC Groninger Archieven, Toegang 1-444 (rekesten dec. 1769-eind 1770, ihb die van 2 of 3 april 1770), 1-193 (akten GS over dezelfde periode), en 1-60 (resoluties Landdag, ihb die van 23 april 1760.

Snikkevaarders Hoendiep geven beeld van hun bedrijf

Het rekest geeft een zeldzaam mooi inkijkje in het reizen per trekschuit over het Hoendiep, anno 1770. Het werd eind dat jaar bij Gedeputeerde Staten van Stad en Lande ingediend door de olderman en heuvelingen, zeg maar het onderling bestuur van de trekschippers in het Westerkwartier. Namens de achterban wilde dat bestuur graag een hoger wintertarief voor “afgewonnen schuiten”, dat wil zeggen de trekschuiten die buiten de dienstregeling om door reisgezelschappen werden ingehuurd. Want destijds had je qua trekschuiten eenzelfde onderscheid als er nu in de passagiersluchtvaart bestaat tussen lijnvluchten en chartervluchten.

Jaarlijks, zo betoogden de trekschippers van het Hoendiep in hun rekest, werden er ongeveer honderd afgewonnen schuiten ingezet. Dit kwam vooral door “de menigte passagiers” die in het najaar vanuit Friesland aankwamen in Stroobos, de plaats op de Fries-Groningse grens waar men overstapte van de Friese op de Groningse trekschuiten (en andersom). Vaak waren die schepen

“opgepropt van menschen, meestendeel behoeftig en onbegoedet, ook tevens onbeschaaft, waarvan wel het grootste gros ’s voorjaars van hier na andere provinciën vertrekken, om een stuivertje te profiteren, dewelke in die tijden dikwijls voor halve vragt, ook wel gratis door de trekschippers naar Strobos worden gebragt…”

Het ging om een nogal internationaal gezelschap, mensen van “allerhande soorte van natiën”, maar met name “een groot aantal van Oldenborgers en smousen” (Duitse joden). In het voorjaar op de heenreis naar Friesland of Holland betaalden deze hannekemaaiers, polderjongens, trekarbeiders en andere gelukszoekers – zoals hieruit impliciet blijkt – een gereduceerd tarief voor armen en onbemiddelden. In het najaar of ‘s winters op de terugweg, hadden ze echter “eenige voorraadt opgedaan”, dus veel meer bagage bij zich, en kennelijk ook meer geld te spenderen, gezien het aantal schuiten dat ze dan afwonnen. Vaak kwamen ze tegen de late avond of zelfs tegen middernacht aan, als de gewone dienstregeling al afgelopen was. Menigmaal wilden ze dan onmiddellijk hun reis voortzetten met een afgewonnen schuit. Dit ging zelfs ten koste van de reguliere ochtendschuiten die van Stroobos naar Groningen voeren, en die nogal eens “ontblood van passagiers”, dus leeg, op weg moesten gaan.

Het nachtelijke reizen maakte “de vaart ten uitersten lastig en beswaarlijk” voor de schippers,

“deels wegens de donkere nagten, deels wegens hagel en sneeuwvlagen, deels door ’t hoge water die nauwlijks het trekpad onbedekt laat, zodat de trekschippers veelmaalen in die tijden levensgevaar lopen op hunne schuiten…”

Daarbij kwam dat het wintervervoer veel meer van schuiten en materiaal als jaaglijnen vergde, terwijl de jaagpaarden dan veel gauwer afgemat en onbruikbaar waren. Hoewel dus “de moeijlijkheid der togten, het gevaar en de slijtagie” bij zomer- en winterdag “oneindig” verschilden, stond het door de overheid vastgestelde tarief voor een afgewonnen trekschuit tussen Stroobos en Groningen (vv) het hele jaar door op dezelfde 4 gulden en 10 stuivers. En dat vonden de trekschippers vreemd. Vanwege de ”dispariteit” tussen zomer- en winterreizen verzochten ze GS om een hoger tarief voor het winterhalfjaar. Daarvan zouden niet alleen zij, maar ook de provincie financieel wijzer worden. Ze voerden aan dat een dergelijk gedifferenteerd tarief ook in sommige delen van Friesland, en op vele plaatsen in Holland en elders bestond. Ja, in Stad en Lande konden de provinciale boden en dienaars ’s winters dubbel zoveel reisgeld declareren als ‘s zomers – zouden de trekschippers dan geen recht hebben op een soortgelijke regeling?

Gedeputeerde Staten, die een en ander rustig aanhoorden en uitgebreid lieten noteren, voelden er echter niet voor. Zij wezen het verzoek resoluut van de hand.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (archief Staten van Stad en Lande) inv.nr. 193 (aktenboek GS), de apostille d.d. 10 december 1770 met het samengevatte rekest.

Vermaning was hooguit een bijgoochem

Diefstal, verboden wapenbezit, een oud-nazi, en een opzet om de zaak te flessen. Op het Biologisch Archeologisch Instituut (BAI) leek er wel een krimi aan de gang, midden jaren zestig. Oud-directeur Waterbolk schreef er in zijn memoires over.

Januari 1965. Uit Brabant krijgt het Biologisch Archeologisch Instituut (BAI) van de RUG de tip, dat een technisch assistent van het BAI er archeologica verkoopt, die van het BAI afkomstig moeten zijn. Inderdaad blijken er in de studiecollecties van het BAI nogal wat voorwerpen te missen. Weldra bekent de man. Hij had geld nodig voor drank en een bijvrouw.

Maar er is meer aan de hand. Een wetenschapper, Assien Bohmers, biecht tegen de BAI-directeur op dat hij een revolver van de man kocht. De directeur stelt de politie op de hoogte, en die vindt de revolver in Bohmers’ bureau op het BAI. In Bohmers’ boot, liggend voor diens huis te Bedum, treft de politie zelfs diverse automatische vuurwapens aan. Bohmers wordt geschorst en krijgt uiteindelijk, na een veroordeling wegens verboden wapenbezit, op eigen verzoek eervol ontslag.

Deze opmerkelijke episode komt voor in de vrijdag verschenen memoires van Harm Tjalling Waterbolk, emeritus-hoogleraar archeologie en toentertijd directeur van het BAI. Memoires die in het teken staan van een nog veel ingrijpender affaire in Waterbolks’ leven, namelijk die van de amateur-archeoloog Tjerk Vermaning. Volgens Waterbolk stonden beide affaires los van elkaar, al veronderstelt hij wel dat Bohmers en Vermaning iets met elkaar te maken hadden.

De nu bijna vergeten Tjerk Vermaning was een grasmachineslijper van zeer eenvoudige komaf, die medio jaren zestig met zijn woonscheepje te Smilde lag. Hoewel hij slechts een paar jaar lager onderwijs genoot, ontwikkelde hij een passie voor archeologie, vooral die van de oudste steentijd. Zijn droom was, om te bewijzen dat er voor de laatste ijstijd Neanderthalers in Noord-Nederland hadden rondgelopen. Begin 1965 leek die droom uit te komen, toen hij ‘middenpaleolitische artefacten’ op een diepgeploegde akker te Hoogersmilde vond.

Het Drents Museum kocht de schat voor 10.000 gulden. Vermaning kreeg de Culturele Prijs van de provincie Drenthe, en een jaargeld van 12.000 gulden, dat via het BAI voor een derde uit het Groninger Universiteitsfonds kwam. Ook mocht Vermaning een eigen museumschip inrichten. Een en ander leek zich uit te betalen ook, want in 1967 en 1973 vond hij in Hijken en Eemster opnieuw ‘middenpaleolithen’.

Vermaning gold als de underdog, die de geleerde wereld voor schut zette. Als zodanig was hij de lieveling van de pers, die in de geest van de tijd sowieso weinig met autoriteiten ophad. Bij Vermaning wekte alle aandacht bravoure op, en steeds was hij goed voor sappige quotes. Feitelijk kon je hem alles laten zeggen. Dat hij een eredoctoraat verdiende bijvoorbeeld. Of dat hij “de messias op het gebied van de oudheidkunde” was. Of dat hij ze allemaal dood zou schieten, die wetenschappers.

De eerste vondst van Vermaning viel toevallig samen met de ontdekking van vuurwapens bij Assien Bohmers, de enige oude steentijdonderzoeker in de universitaire wereld. Na Bohmers’ ontslag schreef BAI-directeur Waterbolk weliswaar een artikel met voorlopig positieve bevindingen over Vermanings vondst, maar hij achtte zichzelf toch niet de bij uitstek deskundige. Hij probeerde een student op Vermanings materiaal te zetten. Pas in 1970 lukte dat. Als promovendus kreeg deze Dick Stapert vervolgens twijfels. Vermanings vuurstenen waren raar afgerond, beslist dikker dan eerder gevonden artefacten, en het glanspatina was niet door de natuur aangebracht. Sterker nog, de werktuigen vertoonden recente slijpsporen.

In 1975 meldden Stapert en Waterbolk dit aan de provincie Drenthe, die aangifte wegens oplichting deed. Bij het proces in Assen riep Vermanings verdediging een erkend specialist, professor Bosinski uit Keulen, als getuige-deskundige op. Tot haar verbijstering verklaarde hij de artefacten voor vals. Onderzoek van het Gerechtelijk Labaratorium wees uit, dat er inderdaad een kunstmatige glans op zat. In 1977 veroordeelde de rechter Vermaning tot een voorwaardelijke gevangenisstraf omdat hij zèlf de werktuigen gefabriceerd zou hebben. Maar precies dàt achtte het Leeuwarder Hof in hoger beroep niet bewezen. En over de echtheid van de artefacten wilde dat niet oordelen. Daarom sprak het Vermaning vrij.

Na deze uitspraak brak de hel pas goed los voor het BAI. De media namen nauwelijks kennis van de toch vrij duidelijke technische rapporten, en zoomden in op de miskende amateur, die bijna beentje gelicht was door afgunstige academici. Anonieme schotschriften betichtten Stapert en Waterbolk van list en bedrog. Ze kregen aanklachten wegens meineed en laster in het vooruitzicht gesteld. Om over de doodsbedreigingen maar te zwijgen.

De emoties konden hoog oplopen als het over Vermaning ging. Intussen is na diens dood, in 1987, het tij gekeerd en groeit er langzamerhand een consensus dat zijn vondsten wel degelijk vals waren. Maar Waterbolk heeft er moeite mee, om wijlen Vermaning zelf als dè vervalser te zien. En daar kan ik inkomen, want de man was vooral naief, zoals me eens bleek bij een ziekenbezoek op zijn schip (1973).

Vermaning, zo betoogt Waterbolk waarschijnlijk terecht, beschikte niet over de kennis voor het vinden en verwerken van de juiste ruwe vuursteenknollen. Ook had hij niet de juiste slijpapparatuur. Mogelijk vervalste hij vindplaatsen en stak hij bij een opgraving stukken in ongeroerde grond. Maar dat maakt hem hoogstens een uitvoerder.

Een bijgoochem dus, maar wat voor elementen zaten er dan achter? Bij wijze van “werkhypothese” komt Waterbolk met een plausibel complot. Inderdaad zijn er sterke aanwijzingen dat het handwerk van wijlen Ad Wouters kwam, een Brabantse amateur-archeoloog. Maar naar Waterbolk vermoedt fungeerde wijlen Assien Bohmers als kwade genius en verbindingsman achter de schermen, althans in het begin. Tijdens de Hoogersmilde-vondst was Bohmers nog in dienst van het BAI, en hij was de aangewezen man om Vermanings materiaal op langdurige studiereizen te vergelijken met materiaal in buitenlandse collecties. Al ging dat feest niet door, vanwege die onverwachte wapenvondst.

Bohmers en Vermaning kenden elkaar wellicht van de Friese boerenhoutsnijdersvereniging ‘de Ikelbeam’. Als zelfbenoemd Fries was de “kluge, zielstrebige und ehrgeizige” Bohmers in 1937 bij de SS-wetenschapsorganisatie ‘Das Ahnenerbe’ in dienst getreden. Tussen 1939 en 1943 deed hij opgravingen in bezet Tsjechië, en tegelijkertijd droomde hij ervan leider te worden van de Friese gouw in het Groot-Germaanse rijk. In 1941 parachuteerden de Duitsers hem op het BAI. Na de oorlog zat hij wel vast, maar omdat de bewijzen voor zijn vergaande collaboratie ontbraken, liet men hem gaan. Vanwege zijn uitstekende wetenschappelijke reputatie kreeg Bohmers in 1952 weer een vaste baan bij het BAI.

Een verdere carrière was natuurlijk uitgesloten. Collega’s bejegenden hem argwanend en afstandelijk. Publiceren deed hij zo min mogelijk, wellicht uit angst om alsnog tegen de lamp te lopen. Het liefst wilde hij het land uit, met zijn boot, als hij genoeg geld bij elkaar had gesprokkeld met zijn handeltjes. En na zijn ontslag gedroeg hij zich uiterst rancuneus. Binnenskamers koesterde hij reserves tegen de vondsten van Vermaning, maar in ingezonden brieven viel hij het BAI publiekelijk af.

Ik las Waterbolks boek in één ruk uit, en naar ik vernam was ik de enige niet. Aan zijn terugblik ontbreekt een apologetische toon, slechts één keer liet hij zich even gaan. Waterbolk maakt aannemelijk dat hij niet anders gehandeld kon hebben, gegeven de omstandigheden. Dat hij na zoveel jaar eindelijk zijn stilzwijgen verbreekt, valt te prijzen, ook al gebeurt dat pas na de dood van zijn ergste vijanden.

—

H.T. Waterbolk, Scherpe stenen op mijn pad (Heveskes Uitgevers, Groningen, 264 pagina’s, 19,95 euro).

Deze recensie verscheen nagenoeg in deze vorm in de UK (Groninger Universiteitskrant) van 3? december 2003.

Een arbeidersbudget in Beerta (anno 1893) – II : de uitgaven

Losse boerenarbeiders of dagloners waren er in Beerta veel meer dan vaste. Maar los of vast, ze stonden per jaar ongeveer voor dezelfde uitgaven met hun gezinnen. Voor een huishouden van zes personen bedroegen die uitgaven op jaarbasis:

Degene die het lijstje opstelde rekende niets voor suiker, witbrood, jenever etc., omdat de uitgaven daaraan in zijn ogen “onbetekenend” waren. Wat er betaald werd aan het herstel van meubels en gereedschap, bezems en borstelgoed, garen en band, enz. vormde voor hem een groot vraagteken. Ook voor vlees en eieren stelde hij geen bedrag (zie onder, a). Bovendien gaf het arbeidersgezin volgens hem niets uit aan ontspanning.

Opmerkingen:

а.
De tuin leverde de groente: aardappela, bonen, knollen en kool. Van het tuinafval en de kliekjes uit het huishouden werd voor gezamenlijke rekening met een ander huishouden een varken vetgemest, dat na de slacht in november ongeveer 100 kilo spek voor elk van beide huishoudens opleverde. Dat varken was in het voorjaar als big gekocht voor ongeveer ƒ 7,- per huishouden, terwijl er in een jaar voor ƒ 8.75 aan meel in ging. Dat waren dan extra kosten die bovenop de andere gezinsuitgaven kwamen. Van de 100 kilo spek moesten de hammen afgerekend worden, want die werden bij voorkeur verkocht, waarbij de opbrengst minstens ƒ 13,- bedroeg. Wat dat betreft kon zo’n zwijn dus best uit.

b.
Het bedrag voor kleding was laag gehouden. Kinderen droegen vaak kleren van rijkere of oudere kinderen af. Aan ondergoed werd waarschijnlijk ook niet veel uitgegeven. Sommige gezinnen konden qua kleding in een jaar nog wel met minder dan 50 gulden rond.

c.
Boter gold als luxe. Het werd ook maar in een gedeelte van het jaar gebruikt.

d.
Het ziekenfonds was deels een liefdadige instelling. Het vergoedde de leden geen zorgkosten, maar alleen de loonderving in een periode van ziekte. Vandaar ook het aparte bedrag voor medische behandeling, los van de ziekenfondscontributie.

e.
Erg leuk is de opmerking over de krant, die me aan Harm Boukje doet denken:

“Eenige huisgezinnen lezen voor gezamenlijke rekening een plaatselijk blad. Dat en een “Hazelhoff’s almanak”, ziedaar de geestelijke spijs van de meerderheid der arbeiders. In den laatsten tijd komen daarbij “de Arbeider” (de courant van Luitjes) en socialistische brochures.”

Alcohol kreeg dus geen plek op dit uitgavenlijstje, maar het zal duidelijk zijn dat een drankverslaving vrijwel onmiddellijk tot intering op eventueel vermogen of verarming leidde. Immers, de vaste boerenarbeider en de dagloner die niet elders in het veen of de hooibouw ging werken, verdiende met zijn gezinsleden iets meer dan 300 gulden in het jaar, waarvan bij bovenstaand uitgavenpatroon zo’n 20 gulden overschoot. Zo’n reserve smolt razendsnel weg bij drankzucht, zodat er dan op andere uitgaven moest worden beknibbeld.

Zonder de 2,5 maand werkverschaffing zouden de gezinsinkomsten ook maar ongeveer 270 gulden geweest zijn, te weinig voor bovengenoemde, toch noodzakelijke geachte levensbehoeften:

“Is het te verwonderen dat de arbeiders, zoodra ze zonder werk zijn, bij de gemeente aankloppen en wanneer hun dan geen werk gegeven wordt, ontevreden worden? Ze zeggen: “Wij kunnen eenvoudig niet van onze renten leven””

Bron: De nieuwe tijd; onafhankelijk sociaal-democratisch weekblad, 18 maart 1893.

Een arbeidersbudget in Beerta (anno 1893) – I : de inkomsten

Verdiensten van een losse landarbeider, zijn vrouw en hun oudste, twaalfjarige kind gedurende een jaar van 1 januari tot en met 31 december.

De man:

Tot half maart zat de man dus in de werkverschaffing te keienkloppen, wat het minste weekloon van het hele jaar in de huishoudkas bracht. Daarna liepen de verdiensten in ruim drie en een halve maand veldarbeid wat op. Pas echt goed werden ze in juli en augustus met het korenzichten en – in mindere mate – het koreninhalen. Waarna ze weer gedurig verminderden in het najaar met veldarbeid. Als half december de boeren geen losse arbeiders meer nodig hadden, riep opnieuw de werkverschaffing, tenminste als er niets gespaard was, zoals meestal.

De vrouw werd alleen buitenshuis ingeschakeld bij het wieden in het voorjaar, het schoven binden en het koren inhalen in de oogsttijd, en het aardappelkrabben in het najaar. Een vrouw verdiende ongeveer tweederde van wat een man in dezelfde periode verdiende:

Hun oudste kind zou alleen in het voorjaar wat beuren, met wieden. Diens verdiensten per week lagen nog weer een stuk lager:

Recapitulatie van het totale gezinsinkomen:

Van het gezinsinkomen kwam 76 % dus van de man en 19 % van de vrouw, terwijl dat ene kind voor 5 % zorgde, wat niet veel, maar toch een slok op de borrel was,

Dit gezinsinkomen was echter wel een soort van gangbaar minimum. Met bepaalde seizoenswerkzaamheden, vaak aangenomen werk elders, kon de man meer verdienen:

Vooral het turfgraven (hoogveen) of het baggelen (laagveen) in het voorjaar genereerde extra inkomsten. Qua verdiensten kon alleen het korenzichten in het Oldambtster oogstseizoen hieraan tippen. Het grasmaaien in Friesland bracht ook bijna dubbel zoveel op als veldarbeid thuis, Maar voor zowel het turfgraven als het grasmaaien gold, dat er reis- en verblijfskosten voor gemaakt moesten worden. Wie, ten slotte, in het eigen of een naburig dorp in het najaar bij een dorsploeg van een stoomdorsmachine terecht kon, mocht zich gelukkig prijzen, want ook dat bracht bijna dubbel zoveel op als het meer gangbare werk.

Ging een los arbeider uit Beerta zowel turfgraven, grasmaaien, en stoomdorsen, dan verdiende hij ƒ 123,65 extra vergeleken bij normaal boerenwerk, zodat het totale gezinsinkomen ƒ 426,90 werd. De bandbreedte van het gezinsinkomen was in dit geval dus 303 tot 427 gulden.

Een vaste arbeider verdiende minder dan een losse, en wel ongeveer ƒ 308 per jaar met zijn vrouw en oudste kind. Maar een vaste arbeider genoot vaak voordeeltjes in natura, zoals gratis huisvesting of het gras van bermen en wallen etc. Daar stond wel tegenover dat hij ook vaak voor extra karweitjes bij zijn boer  beschikbaar moest zijn. Maar hij hoefde ’s winters ook nooit in de werkverschaffing keien te gaan kloppen.

Bron: De nieuwe tijd; onafhankelijk sociaal-democratisch weekblad, 4 maart 1893 (in een bericht overgenomen uit De Amsterdammer).

Wordt nog vervolgd met de uitgaven.

Schoolverzuim en kinderarbeid in Finsterwolde

’s Winters was het schoolverzuim het laagst in de drie lagere scholen van de gemeente Finsterwolde, anno 1890. In het voorjaar liep het al iets op, en in de zomer was het ’t grootst, gevolgd door het najaar: de seizoenen dat er in deze akkerbouwomgeving het meest te doen viel. Bijna voortdurend was het schoolverzuim in het hoofddorp met zijn brede middenstand kleiner dan in de buitendorpen, waar het in de zomer opliep tot bijna een derde van alle kinderen.

De cijfers voor het grafiekje komen van het gemeentebestuur en zijn gepubliceerd door de Vragen des Tijds van 1891 (pag. 139). Dat progressief-liberale jaarboek gaf er ook nog een toelichting op:

“In deze gemeente bestaat eene verordening ter bevordering van getrouw schoolbezoek, waarbij het is verboden kinderen beneden de 12 jaar tuin- of veldarbeid te laten verrichten, of tot huiselijken arbeid of persoonlijke diensten te bezigen gedurende de uren, bestemd tot het geven van lager onderwijs. Bij overtreding zijn aansprakelijk zij, door wie het kind met eenigen arbeid of dienstverrichting is belast, alsmede zij te wier behoeve die arbeid of dienst is verricht. Hoewel het in vele gevallen niet gemakkelijk is overtredingen zoo te constateeren dat straf kan volgen, werkt toch reeds de wetenschap dat gestraft kan worden, ongetwijfeld gunstig, vooral ten opzichte van de Werkgevers, die er zich voor wachten, kinderen in de genoemde termen vallende, in dienst te nemen. Toch is het schoolverzuim nog altijd groot…”

Vooral dankzij de sancties die erop stonden, werden de boeren dus kopschuw voor het inschakelen van kinderarbeid.

“Uitstekende handen” langs het Hoendiep

“Op het geproponeerde ter vergaderinge hebben de Heeren Gedeputeerden alle de schippers in het Wester Quartier in het trekdiep varende gelast, zoals gelast worden mits desen, om voor en aleer zeijlende bij de verlaten komen, en wel daar de uitstekende handen staan, hunne zeijlen te strijken, opdat alzo de schepen hunne vaart verliesende, geen schade aan de verlaten kan worden toegebragt, zullende de schippers welke hierin nalatig zijn verbeuren telken reise een somma van ses Caroli gulden, half ten profijte van de verlaatsmeester en de andere helft an de armen ter plaats te appliceren, en worden voorts de respective verlaatsmeesters gelast om hierop naukeurige toeversigt te houden en de contraventeurs de daarop gestelde breuke zonder enige oogluikinge of conniventie af te halen en zal hiervan een extract bij de respective verlaten in meergemelde quartier worden angeslagen opdat tot narigt van die geene welke sulks angaat kan strekken.”

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (archief Staten van Stad & Lande) inv.nr. 186 (akten GS) maandag 29 december 1755.

Met andere woorden: Gedeputeerde Staten van Stad & Lande stemden in met een voorstel om alle schippers die het Hoendiep bevoeren te bevelen hun zeilen te strijken bij de sluizen (zoals bij Vierverlaten , Gaarkeuken en Stroobos) waar strijkpalen dat ook aangaven. Deze maatregel moest schade aan de sluisdeuren door te snel varende schepen voorkomen. Overtreders kregen een boete van maar liefst 6 gulden (een riant weekloon). De boete was half voor de sluismeester, die hier goed op moest letten en niets door de vingers mocht zien, en half voor de diaconie van de plaats waar de overtreding plaatsvond. Het gebod van G.S. kwam – mogelijk in gedrukte of geschilderde vorm – bij alle sluizen te hangen.

Overigens waren deze Hoendiepster handpalen er ruim twintig jaar eerder dan die bij de Muntendammer Til.

Troelstra in Finsterwolde

“Zeldzamer huwelijk dan tusschen het Hotel Hommes en het Gemeentehuis ziet men niet veel. Hommes heeft indertijd een stuk van den linkervleugel van zijn mooi gebouw aan den Gemeenteraad verkocht. Daar zetelt, achteraf, bereikbaar langs een zijlaantje, het Gezag. En aan den rechtervleugel de groote zaal, door de voordeur bereikbaar, waar de  vergaderingen der Soc[iaal] Dem[ocratische] arbeiders worden gehouden. Een mooi ruim lokaal, dat ook dezen avond weer stampvol was.

Daar daverden reeds vóór den aanvang der rede onze zangen. Geen sociaal lied, of men kent en zingt het hier. Daar was niet het nog onbewuste kind, óók niet de afgesloofde oude, maar het geslacht van heden, de vurige jongeling, de man in de kracht des levens, de zorgzame moeder (een enkele met de zuigeling aan de borst). Een eerlijk, krachtvol menschentype. Als de oude Germanen rossig en breed, hoog en hoekig, met zware knuisten en fonkelende blauwe oogen.”

Aldus ene T. in De Nieuwe Tijd van 7 oktober 1893. Deze T. hield als socialistisch spreker een toernee door het Oldambt en wist ook over Winschoten, Midwolda, Beerta en Siddeburen het een en ander te vertellen. Dat T. de jonge Troelstra was, blijkt onder meer uit de Arnhemsche Courant. Een jaar later zouden de wegen van de anarchisten en de parlementaire en marxistische socialisten zich scheiden, maar in 1893 was Troelstra nog volop in touw voor de SDB van Domela Nieuwenhuis. In 1894 zou hij de leider worden van een eigen partij, de SDAP, die nooit erg populair is geweest in Finsterwolde.

De zeppelins van ’17.

Schrijvend over de Duits-Engelse luchtoorlog van 1917, constateert de historicus en journalist G.W. Kernkamp eind dat jaar dat Nederland daar steeds meer betrokken bij raakte door toedoen van de Duitsers:

“Hoewel in deze maand (juni, HP) slechts éénmaal door Zeppelins een tocht naar Engeland werd ondernomen, vertoonden zich herhaaldelijk Duitsche luchtschepen boven Nederlandsch gebied; slechts één daarvan was vermoedelijk op de terugreis uit Engeland. Op den 2den Juni vloog een Zeppelin achtereenvolgens boven Winschoten, Groningen en Delfzijl en werd bij laatstgenoemde plaats beschoten; den 5den Juni kwam er een boven Terschelling, hevig door de marine beschoten, doch niet geraakt; in den vroegen morgen van den 17den Juni vloog een Zeppelin, uit het Westen komende — waarschijnlijk van Engeland, waar in den nacht van 16 op 17 Juni twee Zeppelins bommen wierpen — over Texel, Harlingen (waar militairen erop vuurden), Leeuwarden en verder over de provincie Groningen naar Duitschland; in den morgen van den 25sten juni waren er twee boven Winschoten; op den avond van denzelfden dag [vloog er één boven Stadskanaal; den 26sten Juni werden er weer twee boven Finsterwolde gezien — dit alles volgens berichten in de Nieuwe Rott[erdamsche] Courant.” (Data door mij vet gezet, HP.)

Volgens Kernkamp maakte de Nederlandse regering zulke schendingen van het luchtruim niet eens meer bekend. Alleen aan de incidenten op 2 en 17 juni gaf ze ruchtbaarheid – van het eerste, boven Oost-Groningen, omdat ze tegelijkertijd kon meedelen dat de Duitse gezant zijn spijt had betuigd, en van het tweede, boven Friesland en Groningen, omdat ze de Duitse regering „een zeer ernstig vertoog” had gestuurd – de commandant van die Zeppelin had immers ruim zicht en moet dus geweten hebben dat hij boven Nederland vloog. Bovendien werd hij beschoten. Desalniettemin bleef hij veel langer boven Friesland en Groningen vliegen, dan nodig was voor de kortste route naar huis. Kernkamps conclusie:

“Indien de Duitsche regeering nu eens niet antwoordde met: „levendig leedwezen”, „berisping aan den commandant” of iets dergelijks, maar bv. hiermede: „de Zeppelin-commandanten bekommeren zich niet veel om een schending van het Nederlandsche luchtgebied en wij voor ons vinden dit vergrijp niet zóó erg, dat wij het hun door strenge straffen willen afleeren”, dan zou deze openhartigheid aan onze Regeering althans de moeite van verdere protesten besparen.”

Dat je vanuit zo’n Zeppelin met behoorlijk serieuze bommen bestookt kon worden, hadden Groninger kustvaarders een jaar eerder al eens gemerkt.

..

Bron: Vragen des Tijds, 1917.