Goa van mien laand oaf ! (2)

Zoals verteld, sleten landarbeiders, op weg naar hun werk, in 1771 een pad uit in de kersverse Oostwolderpolder. Dat pad kruiste de percelen en sloten van twee boeren, die met hun grondeigenaren gingen klagen bij het bevoegd gezag, dat er prompt een fikse boete op zette.

Omdat het me niet zou verbazen als er later toch een weg vanuit Oostwold op het tracé van dit arbeiderspad kwam, heb ik eens gekeken hoe de wegen in Oostwold en de Oostwolderpolder liepen. Op bovenstaande kaartje – een bewerkte uitgave uit 1857 – staan die wegen aangegeven, evenals de dijken en de percelen.

De twee belangrijkste wegen zijn met bruin geaccentueerd. Dit was ten eerste de weg die van Oostwold (midden onder) via Goldhoorn naar Finsterwolde (rechts) voerde – en nog steeds voert.

Haaks hierop liep met een kleine bajonetachtige verspringing de tweede weg de Oostwolderpolder in. Aan die Polderweg stonden en staan nog steeds de boerderijen. Deze weg onsloot primair het middendeel van de polder, waar de percelen niet opstrekten vanuit de oude hoofdas, zoals bij Oostwold en Goldhoorn, maar als het ware ‘dwars lagen’. Ongetwijfeld is deze constellatie doordacht op een tekentafel, en niet spontaan ontstaan zoals de gegispte en verboden arbeidersroute. Overigens is het eerste, zuidelijkste stukje van deze Polderweg vanaf de hoofdweg tegenwoordig allang verdwenen. Blijkbaar kon men er daar wel zonder.

Maar er is nog een weg, die vanaf Oostwold de polder invoert. Die weg, de huidige Noorderstraat, op de kaart niet geaccentueerd en daarom secundair, begint drie percelen/heerden westelijker dan de Polderweg, bij de dubbele kniebocht in de oude weg, vlakbij de kerk van Oostwold. Deze secundaire landweg loopt eerst naar de dijk van 1701 waar hij rechtsaf dwars over de dijk en de drie opstrekkende heerden richting de Polderweg voert. Vanuit de kern van Oostwold met zijn arbeiderswoninkjes lijkt deze weg inderdaad iets sneller naar het centrale deel van de polder te voeren, dan de Polderweg. Volgens mij zou deze secundaire weg wel eens de opvolger geweest kunnen zijn van het uitgesleten arbeiderspad.

Goa van mien laand oaf !

Ze hadden er maar wat last van, de twee eigenaars, mevrouw Zwarte en dr. Cremers, en de twee beklemde meiers, namelijk Wybe Garbrants en Derk Jacobs, van twee opstrekkende heerden op de pas ingedijkte polder onder Oostwold. In het voorjaar van 1771 klaagden ze bij de Oldambtster drost,

“dat vele personen en wel speciaal de arbeiders om te gevoegelijker naar hun werk te konnen komen, zig de vrieheit aanmatigen om dwars over hunne landen off heerden te gaan en een geheel padt ten dien einde te maken, ja zelfs door de sloden, hoewel ook opgemaakt, de passage te nemen, alles tot groot nadeel der suppl[ian]ten..”

Bovendien vreesden ze dat het uitgesleten pad te zijner tijd zou leiden tot een gewoonterecht van overpad. Dat konden ze niet toestaan. Omdat het onmogelijk was om die arbeiders een civiel proces aan te doen, vroegen ze de drost om toestemming voor een kerkenkondiging,

“waarbij enen jegelijken worde verboden een padt over hunne landen te maken, en veel weiniger de sloden daartoe te misbruiken, ten zij genoegzame regtens konnen antonen daartoe gequalificeert te zijn.”

De eigenaars en landbouwers wilden graag dat de drost een boete op deze overtreding zette. Die gaf inderdaad toestemming tot de kerkenkondiging van het verbod en stelde maar liefst een pond groot – 6 gulden – op de overtreding. Dat bedrag zal voor veel van die arbeiders een à twee werkweken loon hebben vertegenwoordigd.

Waar de boerderijen precies stonden heb ik nog niet uitgezocht. Maar het zou me niet verbazen als er toch een weg vanuit Oostwold vlak langs liep.

Een verlaten sterkte in een kale, maar vette landouw. Nieuweschans en Nieuw-Beerta, 1857

De sjoel van Nieuweschans (links) in 2008.

De Provinciale Drentsche en Asser Courant bevatte in 1857 een reisbeschrijving van iemand die vanuit Oost-Friesland komende, het Oldambt aandeed.  Mogelijk was dit een Drents familielid van de predikant van Nieuweschans, want dat is de eerst aangewezen kandidaat voor de gastheer, bij wie de auteur een nacht logeert. Diens beschrijving

“’t Was omstreeks twee uren toen wij de Nieuwe Schans naderden en ons, bij den aanblik op hare wallen en op het roode boveneind van eene ophaalbrug, in gedachten in Rudolfs veste, het oude Coevorden, verplaatsten. Een levend wezen bewoog zich op den wal, waar vroeger zoo menigeen gewapend in het harnas stond , maar wellicht had nooit een der zonen van Mars, hoe verheven zijne roeping ook was, met zooveel genoegen op een naderend voorwerp getuurd, dan hij, die op dit oogenblik zijn oog vestigde op de diligence van Leer naar Groningen. Vóór de ophaalbrug, die den toegang tot de Nieuwe Schans opent, werd ons volgens oud, wij zeggen met goed, maar toch noodzakelijk gebruik, door een Nederlandsch ambtenaar ernstig gevraagd, of wij ook voorwerpen In ons gevolg hadden, der financiële attentie van moeder de schatkist waardig, en met al de kalmte der ziel, alleen het eigendom van hem, die rein is van den toeleg van sluikerij , stonden wij voor het aangezigt van den visiterenden Nederlander en antwoordden: “Neen, Mijnheer!”

Nadat deze ambtenaar zijn pligt had gedaan, reikten wij verheugd de hand toe aan hem, die uit vriendschap ’s Rijks wallen had beklauterd en wien het reeds goed was geweest dat hij in de verte het voertuig had mogen zien, uit welks holte een tweetal zou afdalen dat een welkom! hartelijk welkom! wachtte in zijn huis. Na groet en wedergroet stapten wij met ons drieën de Nieuwe Schans binnen, en weinige oogenblikken later zat in het stadje een viertal (waaronder de dame, wier geleider ik tot hiertoe was en de vrouw des huizes) zóó gelukkig te keuvelen, als dit alleen mogelijk is waar liefde en vriendschap zamenwonen.

Toen het middagmaal, gekruid door ernst en luim over oud en nieuw, over naaste en verre bloedverwanten, over vrienden in de nabijheid en in de verte, over geringe en meer belangrijke zaken was geëindigd, deden wij met onzen gastheer eene wandeling in en om de Nieuwe Schans, terwijl de dames een vertrouwelijk tête a tête hielden en de huisvrouw de genoegelijke zorg op zich had genomen om de beide wandelaars een smakelijk kopje thee te bereiden. Nieuwe Schans, eene verlatene sterkte, maar toch in al zijne geringheid niet in zoo desolaten toestand als Coevorden, is een zeer klein plaatsje. (…) Wij waren verrast door de entree in de Nieuwe Schans , wetende, dat menige roode poort, als een oven gefatsoeneerd, weinig bekoorlijks voorspelt. En hier – wij bevonden ons niet in eene akelige naauwe straat (…) maar eene ruime vlakte met boomen beplant, waar men met genoegen de frissche lucht inademt en de dorpsjeugd vrolijk spelende rond dartelt. Onder de openbare gebouwen mag het kerkje zich wel laten zien en zou zelfs het torentje, als het een helderder uiterlijk bekwam en eene wijzerplaat wier cijfers te lezen waren, aan het geheel voegen. (…) Het penseel en de kwast van den dorpsschilder zou hier dus in één dag veel tot verfraaijing en tot gemak tevens van den poorter en van den vreemde kunnen aanbrengen. “Van den vreemde?”, vraagt gij welligt eenigzins verwonderd. Ja lezers! van den vreemde, want de Nieuwe Schans ziet welligt door zijne middellijn meer rijtuigen en chaissen passeeren, dan vele der aanzienlijkste dorpen van Nederland, en op Pinksteren bijvoorbeeld, moet het er zoo druk fijn, als op den weg van ‘s Gravenhage naar Schev[en]ingen. (…)

Buiten de Nieuwe Schans is het gras-, niets dan gras- en bouwland en, helaas! weinig geboomte, en waarom? Had dan nooit een Nieuw Schansser of die om de oude veste wonen lust om te leven en zich te bewegen onder het groene loof van welig geboomte? Wel zeker, en dit toonden de bewoners van het plaatsje zelf door hun groen gewelfde binnenplein, maar de Mammon, de lijfarts der tegenwoordige Maatschappij, ontzegt den landman dit genot en geeft hem weliger wasdom van het in die vette oorden zoo gebenedijde koolzaad, in ruil. Dit zooveel welvaart aanbrengend product der akkers, ’t welk in den bloeitijd eene zee van golvend goud vertoont, wil de opene lucht. En wat het zwaarste is moet het zwaarste wegen! (…)

Wij keerden na eene korte wandeling, waarop wij in ’t verschiet eene scheepstimmerwerf ontmoetten, naar de Nieuwe Schans terug, dat wij voor gezien hielden zonder een bezoek te hebben gebragt aan de Synagoge, vergastten ons aan een smakelijk kopje thee, bragten onder levendige kout den avond door die voor ons even vlugtig en wel zoo genoegelijk als in Frascatie te Amsterdam of in de opera te ’s Gravenhage, heenvloog, sliepen, terwijl de volmaaktste rust om ons heerschte, tot klokke acht, orberden met de huisgenooten en al de gezonde Nieuwe Schanssers een smakelijk ontbijt, vergastten ons des middags aan een viertal, gedurende hun kortstondig leven wèlgevoedde en onder het zorgvolle bestuur van onze gastvrouw ook wèlgebraden Nieuwe Schansser haantjes, dronken te zamen een goed glas wijn, klonken te zamen een hartelijk: “Tot wederzien” en te 3 uur zaten wij, na groet en wedergroet gewisseld te hebben, in de diligence op Groningen.

Wij zagen op den hoogen dijk nog ééns om naar het vriendelijk plaatsje en naar onzen gastheer en zijne wederhelft en naar de dame, die wij tot binnen de groene wallen der sterkte hadden begeleid en daar eenigen tijd eene gevierde logé zou zijn. Nog even meenden wij in het verre luchtruim een witten afscheid-wuivenden zakdoek te zien en toen daalden wij af in den polder, waardoor een goede kunstweg naar het nieuwe Groninger Kanaän, Nieuw Beerta, liep. ’t Is eene kale, maar vette landsdouw, die het dorp omgeeft waar de Groninger Nabobs wonen, in huizen, die elkanderen – eigenlijk wèl een weinig vervelend voor het oog des reizigers – gelijken als het eene ei op het andere. Naast den voerman op den bok gezeten, konden wij de buitenplaatsjes of “burgten” (…) op ons gemak beschouwen. Elk huis heeft drie uitstekken , waarvan het eerste het smalst en de trots is der bewoners. Daar bevindt zich de pronkkamer met staatsiegordijnen en vloerkleeden, prachtige meubels, piano, porceleinkastje, lustres en wat de steedsche weelde al meer eischt. Achter dit heiligdom, dat alleen verwarmd wordt door de zon – wijl de schoorsteen daarboven is digtgemetseld en ook des winters (indien men ons goed onderrigtte) in strikte non-activiteit wordt gehouden – kijkt het middenste gedeelte van den burgt, het eigenlijke woonhuis van het gezin, ter wederzijden met één raam, [uit] op den openbaren weg, en daarachter treedt het derde uitstek of de stal en schuur, die zeer lang en van een monsterdak voorzien is, waaronder de schatten zijn opgetascht die ’t zomerzweet beloonen (rijkelijk zouden kunnen beloonen, ook aan hen, die de meeste druppels lieten vallen, maar het niet doen) forsch tevoorschijn. Elk huis heeft om zich een grooten tuin met Engelsch werk, prieeltjes, vijvertjes, enz. enz. en daarin zagen wij hier en daar een heerschap stappen, dien men het – ons dacht het althans zoo – kon aanzien dat hij het ééns was met den kiezer-poëet in Anno 1848, die op zijn biljet schreef:

“48 is een belangrijk jaar;
1648 verdreef men den Spanjaar;
1748 kwam de Boer tegen den Heer in verzet;
en 1848 stelt de Boer den Heer de Wet.
Dus (hier behoorde eigenlijk ingevuld te zijn: Dus stem ik op)
ZIJLKER, Boer in de N.-Beerta.”

—

Bron: Het vijfde en zesde vervolg van ‘Reisverhaal van Assen naar ’s Gravenhage. In den trant van den Drentschen Assessor met zijne beide neven op reis naar Amsterdam’, Provinciale Drentsche en Asser Courant 3 en 7 november 1857.

Nieuw-Beerta wilde Beerta splitsen

In de paar eeuwen dat ze nu bestaan, vertonen de Groninger gemeenten, net als die bijna overal elders in het land, één constante: ze waren voortdurend te klein. Gemeentelijke herindeling is dan ook een synoniem voor samenvoeging en schaalvergroting. Van splitsing wordt hoogst zelden vernomen.

En toch is er wel eens zo’n splitsing ter sprake gebracht in de Tweede Kamer. In 1851 was dat, vlak na de liberale revolutie die onder meer een boer uit Nieuw-Beerta, Jan Freerks Zijlker, naar die Kamer bracht.

Uit diezelfde plaats, Nieuw-Beerta, kwam een adres van de vier voornaamste ingezetenen, gesteund door de handtekeningen van allerlei andere dorpsgenoten. In dat adres meldden de Nieuw-Beertsters dat ze bij de koning een verzoekschrift hadden ingediend “ter verkrijging eener splitsing van de gemeente Beerta”. Aan de Tweede Kamer de vraag of zij daaraan wilde meewerken.

Afgaande op het adres, was de gemeente Beerta een weinig evenwichtig samengesteld geheel. Met de Oudedijk, de Kroon- en de Stadspolder herbergde Nieuw-Beerta ongeveer de helft van de inwoners der gemeente Beerta, maar deze helft bracht “ver meer” dan de helft van de gemeentelijke inkomsten op. Toch leverde Nieuw-Beerta, als uitkomst van het plaatselijke censuskiesrecht, slechts een derde van de kiezers voor de Beertster gemeenteraad. In Oud-Beerta woonde kennelijk een veel groter aantal mannen dat aan de vermogenseis voldeed. Raadsverkiezingen verliepen toen anders dan nu, want niet de hele raad trad eens in de vier jaar af, maar periodiek een beperkt aantal leden. De meerderheid kon zich op die manier veel forser doen gelden. In de gemeente Beerta was dat ook zo: slechts twee van de elf raadsleden woonden in Nieuw-Beerta.

Daar kwam bij dat er vaak verschil van mening bestond tussen Oud- en Nieuw-Beerta. Volgens de Nieuw-Beertster adressanten werd hierdoor “de ontwikkeling van een zelfstandigen werkzamen volksgeest” tegengewerkt – met andere woorden: om wat gedaan te krijgen moest de minderheid in het gevlei komen bij de meerderheid. Ook de afstand naar Beerta vormde in hun ogen een probleem. Als het niet mogelijk was om Nieuw-Beerta een status als zelfstandige gemeente te geven, dan wilden de Nieuw-Beertsters graag samengaan met Nieuweschans. Volgens hen kon Oud-Beerta dan mooi fuseren met Finsterwolde.

De Tweede Kamer besloot de zaak op de lange baan te schuiven . Te zijner tijd zou er een wetsvoorstel kunnen komen, heet het. Wel kwam het verzoekschrift van de Nieuw-Beertsters ter inzage te liggen, maar verder werd er niet meer van gehoord.

Bruinvissen in het Beertsterdiep

GRONINGEN, den 23 april. Den 20 ll. ontdekte men des morgens vroeg in het Beersterdiep, te Beerta, twee groote bruinvisschen, die met eene ongemeene snelheid hunne cours naar de Beersterzijl zetteden, doch, deze gesloten vindende, met even gelijke spoed, onder gedurige vervolging van sommige inwoners dier plaats, terug keerden naar de Winschoterzijl. Na vele vergeefsche geweerschoten op hun gedaan te hebben, gelukte liet eindelijk dezelve te vangen.

Bron: Leeuwarder courant 27 april 1827.

Commentaar: Op het kaartje is de route van de dieren aangegeven: van de Westerwoldse A bij Nieuweschans, via het tussenliggende Zijlsterdiep ten oosten van Winschoten door het Beertsterdiep langs Beerta naar de Beertsterzijl, terug bij de Dollard. Vooral de achtervolging langs Beerta moet spectaculair geweest zijn.

Groegroe – Het scheepsjagerspaard

Nog een evergreen van Groegroe, de vooralsnog onbekende dichter van leutige verzen. Dit keer gaat het over een scheepsjagerspaard, dat ondanks de mishandelingen een opmerkzaam dier bleek:

“Ik trek er de schuiten,
Door de rustige vaart ;
Ik werk als een ezel,
Al ben ik een paard,
‘k Verdien steeds mijn eten,
Met ’t meeste pleizier;
Dit heb ‘k voor op menschen,
Al ben ik een dier.

Ik sta soms te wachten,
In regen en wind,
Als de baas zich genoeg’lijk
ln ’t bierhuis bevindt.
Soms komt hij beschonken
Uit ’t kroegje vandaan,
Zoo raar als hij dan doet,
Heb ik nooit gedaan!

De menschen zijn, zegt men,
Zeer machtig en wijs,
Mijn baas geeft dien rijkdom
In kroegen vaak prijs.
Ik ben een lijn-trekker,
— Ik trek aan de lijn —
Maar wie zou nu feit’lijk
Een lijntrekker zijn?

Hij slaat me zeer dikwijls,
‘k Weet zelf niet waarom,
Maar ’n mensch is verstandig
En wij zijn maar dom!
Soms gaat hij me schelden
Met ’n dronkemansstem,
Ik vind dat verschrikk’lijk
En schaam me voor hem!

Ik moet vaak hard werken,
Tot laat in den nacht,
Toch komt van mijn lippen
Geen enkele klacht.
Ik trek steeds tevreden
De schuit door de vaart,
En wil nog geen mensch zijn,
Ik blijf liever paard.”

—

Bron: De Noord-Ooster 4 maart 1926.

Wat een scheerbaas verdiende

Kwitantie voor een jaar “raaseergeld”, op 22 april 1777 betaald door de heer Maurits Clant van Hankema uit Zuidhorn aan de chirurgijn Reinko Friebes Woltgraft in de stad.

De chirurgijn, gezien zijn achternaam mogelijk van Hoogkerker komaf, had kennelijk te weinig patiënten om van zijn medische praktijk rond te kunnen komen. Als de heer Clant zich twee maal per week liet scheren, dan verdiende Woltgraft met dit werk iets minder dan een stuiver per scheerbeurt. Bij vier scheerbeurten per week zou dat een halve stuiver zijn.

Zulke kwitanties wegens kleine persoonlijke dienstverlening zijn uiterst zeldzaam in archieven. Dat spul wordt altijd vrij gauw weggegooid.

Bron:

RHC Groninger Archieven, Toegang 498 (familie Clant) inv.nr. 298: Stukken van diverse aard.

Helligje, een meisjesnaam

Kleine ontdekking. Zocht in AlleGroningers eerst op de klassiekerige boerenvoornaam Helenius, vervolgens op Hel*, waardoor heel veel schone Helena’s, maar ook een vertederend Heleentien hun opwachting kwamen maken en stuitte zo uiteindelijk op Helligje.  Ziehier alle in Groningerland gedoopte meisjes van die naam:

Ergo: Helligje was een kortstondige hype te Wildervank, in de jaren 1770. Je vraagt je af wat al de ouderparen bezield heeft, want hellig, afgeleid van hel, betekende ook toen ook al vertoornd en (zeer) boos in onze noordoostelijke contreien.

Bij WieWasWie zie ik dat de naam in Holland destijds ook wel voorkwam, zij het sporadisch. De laatste melding via die bron is een overlijdensgeval in 1948, te Weststellingwerf.

Naschrift 19 mei:

Achteraf bedenk ik me, dat het een verbastering zal zijn van Hilligje, een meisjesnaam die vanaf 1684 duizenden malen vo0orkomt bij Alle Groningers.

Wie betaalt de beul? Een conflict in Beerta over criminele gerechtskosten

Eind 1785 maken twee vooraanstaande boeren uit Beerta, Helenius Jans en Jan Krijns, hun opwachting in de Oldambtster drostenborg. Mede namens “diverse landgebruikeren” in hun kerspel klagen ze dat door de dijkrichters aldaar

“verandering was gemaakt in de gewoone wijze van verdeling der misen van justitie tot nog toe in het kerspel Beerta vigerende, en waarmeede zij oordeelden ten uitersten gegraveert te zijn”.

Die dijkrichters, Jacob Hindriks en Andries Jans, collega-landbouwers die blijkbaar over een eigen achterban beschikten, voerden naderhand echter aan

“deze verandering na kerkenkondiging en bij meerderheid van de praesente leeden en dus wel en wettig gedaan te hebben”.

In Beerta was er dus een conflict over de inning van misen van justitie, oftwel de gerechtskosten van criminele procedures. Tot verdriet van de klagers werd er gebroken met de traditionele verdeling, terwijl de dijkrichters die de verandering doorvoerden, betoogden dat de kerspellieden formeel juist èn democratisch tot de wijziging hadden besloten.

Voordat ik inhoudelijk wat dieper op het conflict inga, eerst iets over het wettelijke kader. De precieze omschrijving van de misen van justitie en de manier waarop deze in het Oldambt moesten worden betaald, vind je in een reglement, vastgesteld bij resolutie uit december 1709 van het Groninger stadsbestuur. Weliswaar had dit bestuur het voor het zeggen in het Oldambt, maar bij belangrijke zaken bekommerde het zich toch wel om draagvlak, zoals ook hier, want de hele regeling kwam pas tot stand na een uitgebreide overlegronde met de Oldambtster dorpsvolmachten. Al meteen in de eerste artikelen van het reglement is de invloed van die kant ook bespeurbaar, immers, de drost en de landschrijver (dus de zetbazen van de stad) mochten niets declareren voor hun strafrechtelijke werkzaamheden (onderzoek, verhoren, uitspreken en doen uitvoeren van vonnissen) terwijl ook de wedlieden en hun substituten hun werk in dit opzicht “gratis” moesten doen. De achterliggende, maar onuitgesproken gedachte was, dat deze functionarissen al salaris beurden voor dit werk, dat dus niet nog eens extra beloond hoefde te worden. Alleen als de wedlieden en substituten bij de opsporing reis- en logieskosten maakten, mochten ze een gelimiteerd bedrag van 6 gulden declareren. Uitdrukkelijk bepaalt het reglement ook dat de roderoeden niet mochten worden ingezet bij de bewaking van gevangenen. Gebeurde dat wel, dan kwamen deze veldwachters immers niet toe aan hun gewone werk: het patrouilleren in hun kerspelen. Alleen als het volgens de drost niet anders kon, mocht hij de roderoeden voor bewakingswerk gebruiken.

Dat gezegd zijnde, bestonden de belangrijkste gerechtskosten bij criminele procedures uit de rekeningen van de scherprechter en diens dienaren voor de door hen toegediende tortuur en lijfstraffen. Deze kosten waren voorwaar niet gering! Voor de all-in behandeling van een enkele Oldambtster delinkwent mocht de beul 113 gulden rekenen, voor twee delinkwenten 146 gulden en voor drie stuks 179 – de kosten per delinkwent daalden dus naarmate de bende groter was. Ter vergelijking: het levensonderhoud van een enkele persoon kostte destijds ongeveer 150 gulden per jaar.

Wat betreft de betaling van de scherprechters- en bijkomende kosten bepaalde het reglement van 1709 dat de drost deze in eerste instantie moest voorschieten. Vervolgens mocht hij de kosten bestrijden uit de goederen van de veroordeelde delinkwent (waarbij gestolen goed natuurlijk terug moest naar de wetmatige eigenaar). Omdat de meeste delinkwenten ook toen al weinig bezaten – ‘van een kale kikker plukt men geen veren’ – kwam het gros van misen van justitie voor rekening van de Oldambtster ingezetenen. Artikel 14 van het reglement uit 1709 geeft aan hoe dit moest gebeuren:

“Den opheff tot betalinge van bovenstaande mijsen sal in de respectieve carspelen werden gedaan nae de deimptallen in het provinciael register bekent, dogh wordt aen een ijder van deselve de liberteijt gelaten, om de verdeijlinge in de hare te maken, ofte over de landerijen, ofte over de behuisingen soo als sulx bequaamste sal connen geschieden…”

De kosten werden dus over de kerspelen verdeeld, waarbij als grondslag gold het aantal deimten land (1 deimt = 0,45 hectare) waarvoor die kerspelen aan de provincie verponding (= een grondbelasting) betaalden. Vandaar dat de schatbeurders, die binnen de kerspelen de verponding inden, ook verantwoordelijk waren voor de inning van de misen van justitie. Deze schatbeurders werden gekozen door de landgebruikers (dus voornamelijk de boeren). Hoe het kerspelquotum in de misen binnen het kerspel verdeeld werd over de ingezetenen, moesten de kerspelen zelf weten – het reglement uit 1709 gaf ze de vrijheid om of de landerijen (dus het lokale verpondingsregister) als grondslag te nemen, of de huizen (dus huishoudens). Omdat veenkoloniën en polders vaak nog geen verponding hoefden te betalen, regelde het reglement tevens hoe in zulke uitzoneringsgevallen de misen opgebracht moesten worden.

Nu terug naar Beerta. Volgens de zich gedupeerd achtende boeren had schatbeurder Geert de Craker hier de kerspellieden bij publieke kerkenkondiging opgeroepen om op 1 november 1785 in de kerspelschool te komen voor een vergadering over de misen van justitie, waarvoor hij net een rekening van de drost had ontvangen. Volgens die convocatie was het de bedoeling dat de kerspelluiden “besetters daartoe” zouden aanstellen. Als men zou afgaan op het lokale verpondingsregister was zo’n aanstelling niet nodig, dan kon de schatbeurder immers becijferen hoe hoog de aanslag per deimt zou zijn om daarmee de individuele nota’s voor de landgebruikers te becijferen. Daarentegen veronderstelt de aanstelling van bezetters, dat de verdeling van de criminele gerechtskosten hier over de huishoudingen gebeurde. Dat was in Beerta zelfs de “oude gewoonte”, eentje die ook naar de zin van de klagende boeren was. In de vergadering merkten die tot hun schrik, dat “zommige perzonen” het voorstel deden om het anders aan te pakken, namelijk om

“de misen van justitie beneevens het roroede- en deurwagtersgeld over de landeriën te verdeelen en voorts met de ingeseetenen welke geen landgebruik hebben over een zeker tantum door hen lieden op te brengen, te accordeeren”.

Hoewel de niet-boeren , oftewel de burgers, met elkaar dus nog wel een zeker bedrag moesten betalen, zou grondgebruik dus de nieuwe grondslag worden voor de heffing van de misen in Beerta. Hiertegen protesteerden aanwezige landbouwers onder leiding van Helenius Jans en Jan Krijns. Sterker nog, zij vonden dat het hele voorstel niet eens in “omvrage” mocht komen, gezien de inhoud van de convocatie door de schatbeurder. Het gevolg hiervan was, dat de vergadering in de kerspelschool het voorstel niet inhoudelijk besprak en “vrugteloos” eindigde.

Maar de krachten in Beerta die aanstuurden op landgebruik als voornaamste grondslag voor de verdeling van de misen, lieten het er niet bij zitten. De schatbeurder stelde een nieuwe, en nu waarschijnlijk betere kerkenkondiging op, waarbij de kerspellieden opgeroepen werden voor een nieuwe samenkomst in de kerspelschool. Andermaal kwam daar het voorstel aan de orde om landgebruik in plaats van huishoudingen als grondslag voor de heffing te nemen. Opnieuw protesteerden de boeren onder leiding van Helenius Jans en Jan Krijns. Die dolven bij een stemming echter het onderspit. Jan Hindriks en Andries Jans, de dijkrichters van Beerta, machtigden vervolgens de schatbeurder Geert de Craker om de in totaal 277 gulden van de drostennota te verdelen over de landgebruikers, naar 1¾ stuiver per deimt. De schatbeurder liet hiervan ook kerkenkondiging doen.

De zich hierdoor gedupeerd achtende boeren vonden dit een “weederrechtelijke handelwijse” en vreesden de “onlusten welke daaruit in eventum zouden kunnen voortkoomen”. Zij vroegen de drost daarom hen te horen in een zitting, waarbij ook de dijkrichters aanwezig zouden zijn. Deze sessie vond aanvankelijk plaats op 17 januari 1786, maar daar kwam men aan een inhoudelijke behandeling niet eens toe, omdat partijen wederzijds elkaars recht aanvochten om mede namens anderen het woord te voeren. Pas toen beide partijen handtekeningen bij hun achterban hadden opgehaald, kon de procedure verder. Op 7 februari gaven partijen te kennen, dat ze om kosten te besparen liever geen formeel proces wilden voeren. Ze gaven beide een “deductio facti”, een feitenrelaas, aan de drost, die het verzoek kreeg op basis daarvan een uitspraak te doen. “Ter voortkooming van verdere onaangenaamheeden in het carspel” willigde de drost dit verzoek graag in.

Hij moest er nog wel even op broeden, want zijn uitspraak kwam pas ruim acht maanden later, op 24 oktober 1786. Daarin ging hij “om des vredes wille” voorbij aan de formele rechtshandlingen tot dan toe. Ook zei hij niet te willen tornen aan de vrijheid van een kerspel om de misen van justitie intern of over de landerijen of over de huishoudens te verdelen. Voor de eerste tien jaar stelde hij voor de Beertsters echter een regeling vast, die ze daarna alleen met tweederde meerderheid in twee opeenvolgende, wettig bijeengeroepen vergaderingen mochten veranderen. Inhoudelijk was deze regeling meer op de hand van de kerspelmeerderheid waarvan de dijkrichters de woordvoerders waren, dan van de klagers. De voornaamste grondslag voor de heffing bleef namelijk het landgebruik, al bepaalde de drost ook

“Dat wijders de zoogenaamde burgerij en ambagtslieden in het kerspel Beerta provisioneel en geduirende de eerste tien jaaren boven ider hondert gulden die de landgebruikers moeten opbrengen, zullen betalen voor hun quota in de misen van justitie twintig Car. Gl. “

De boeren betaalden dus voortaan vijfzesde en de burgers en middenstanders eenzesde van iedere aanslag. Als mocht blijken dat er veranderingen optraden in de relatieve draagkracht van iedere groep, kon men dat aan de orde stellen bij de drost:

“Edog indien tegens de ommekomst deezer tien jaaren de burgerij mogt oordeelen door verval haarrer leeden daarbij beswaart te zijn, of de boerschap mogte oordeelen dat de borgerij florisanter geworden, meerder moeste opbrengen, zullen partijen zig alsdan daarover te hebben te addresseeren bij het Ed[el] Gerigte om in deezen gereguleert te worden, zullende anders geen klagten van een van beide ingekomen zijnde, gerekent worden, en deeze quotisatie van twintig booven ’t hondert nog nieuws tien jaaren te continueeren en zoo vervolgenswijders van tien tot tien jaaren.”

De drost mocht dan wel zeggen dat hij niet aan de vrijheid van het kerspel wilde tornen, die vrijheid was hiermee feitelijk toch danig beperkt.

Overigens gaf hij de schatbeurder toestemming om de achterstallige penningen die deze voorschoot, alsnog te innen bij de degenen die tot dan toe betaling hadden geweigerd.

—

Bronnen (alle RHC Groninger Archieven):

• Resolutie Burgemeesteren en Raad van 6 december 1709;
• Toegang 731 (archief gerechten Oldambt) inv.nr. 6131: verzoekschriftprocedure 20 december 1785- 7 februari 1786;
• Toegang 731 (archief gerechten Oldambt) inv.nr. 79: uitspraak van 24 oktober 1786.