Gernaat – de oorsprong en verspreiding van een familienaam

Iedereen kent natuurlijk Genoat, het nummer van Ede Staal over zijn lievelingskostje garnalen en de venter die dit goedje langs ’s heren wegen verkocht. Maar genoat is, met een kleine modificatie naar een meer algemeen Nederlands, ook een familienaam: Gernaat.

In 2007 komt deze familienaam verhoudingsgewijs het meest voor in de gemeente Oldambt en belendende gemeenten, hoewel hij ook redelijk vertegenwoordigd is in Overijssel, Gelderland en de regio Amsterdam. Maar zelfs in de Limburgs mijnstreek zijn er Gernaten, daar waarschijnlijk terechtgekomen door arbeidsmigratie vanuit Oost-Groningen.

In 1947 was dat ook al zo, al was toen de spreiding wel veel geringer – maar liefst 77 % van alle dragers van de achternaam Gernaat woonde toen nog in de provincie Groningen. Daarentegen kwam de naam toen in Utrecht, de regio Rotterdam en Zeeland helemaal niet voor.

Je zou misschien verwachten dat de naam in 1811 aangenomen is door een garnalenvisser of -venter, maar dat blijkt, althans qua datering, een onjuiste aanname. Want hij is veel ouder. Hij duikt in 1687 op in Woldendorp, wat toen nog vlakbij de Dollard lag. Een generatie later vind je hem in Zuidbroek en omgeving, en nog een generatie later leven er Gernaten in Nieuwe Pekela. Na 1800 breidt de olievlek zich uit naar het westen (Hoogezand en Sappemeer), maar ook dan blijft de naam een typisch Oost-Groningse.

Toch zie je hem in de achttiende eeuw ook wel in Zeeuwse stukken, maar dan met voornamen die in het Groningse weinig voorkomen, zoals Jonathan en Bastiaan. Kennelijk betreft het een ander geslacht en is de familienaam in Zeeland later uitgestorven.

Ik zocht het even uit, omdat ik in het Oldambtster rekestboek over 1768 een Harm Jans Gernaat tegenkwam, die geschorst werd als lid van een schippersgilde te Nieuwe Pekela. Die schorsing duurde niet lang, want dezelfde schipper vind je een jaar later in de scheepsberichten van de Groninger Courant, als gezagvoerder van het schip ‘De Gezusters’ dat naar Trondheim in Noorwegen voer.

Een internationale familie

In februari 1768 komt Derk Jans van der Linde uit Westerlee bij de Oldambtster drost. Hij meldt er dat zijn vrouw Lutgert Isaacs overleden is. Op zich niet iets om de drost mee lastig te vallen – de man zou dan zelf geen leven hebben – maar zoals uit de retro-acta burgerlijke stand blijkt, was Lutgert meermalen getrouwd geweest, wat een erfrechtelijk gecompliceerde situatie gaf. De boedel moest nog met de “overige erfgenamen” worden verdeeld, aldus Derk. Zijn probleem: drie van Lutgerts erfgenamen bevonden zich “buiten lands”,

“namentlijk Derk Geerts die in Amsterdam woonagtig is en Menne Geerts die na Vrankrijk vertrocken is en Gerardus Geerts in Oostindiën”.

Die waren niet in een vlucht en een zucht in Westerlee. Hun vader Geert Geerts wilde ze wel vertegenwoordigen, en op Derk zijn verzoek gaf de drost daarvoor toestemming.

Het hele geval zou louter voor genealogen van belang zijn, ware het niet dat het verzoekschrift van Derk van der Linde een mooi voorbeeld geeft van wat er onder buitenland verstaan werd. Dat Frankrijk en Indië eronder vielen, kunnen we begrijpen, maar hij schaarde er ook Amsterdam onder. Dat was geen vergissing of zo, mensen uit Groningerland beschouwden destijds hun provincie nog als vaderland en andere provincies als buitenland. Moet ergens een mapje met voorbeelden hebben, dat ik nu even niet vinden kan, maar onder andere betreft het Sicco Tjaden, de bevindelijke predikant van Nieuwe Pekela. Wordt nog eens vervolgd.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (archief drost Oldambt) inv.nr. 6121 (samengevatte verzoekschriften met de daarop genomen besluiten).

Veendammer schippers en de verzekerde vaart naar Frankrijk en de Oostzee

Nog steeds is de vraag, wanneer de internationale zeevaart vanuit de Groninger veenkolonieën ontstond, niet erg precies beantwoord. Dat het eind achttiende eeuw zou zijn geweest, zoals de befaamde geograaf Keuning nog dacht, is inmiddels wel achterhaald. Maar wanneer gebeurde het dan?

In 1757 speelden schippers uit Veendam en Wildervank de eerste viool bij een rekest over de turfaccijns aan de Staten van Holland. Destijds moeten ze in elk geval al kind aan huis zijn geweest in Amsterdam. Maar de vaart over de Zuiderzee of de Waddenzee is nog lang niet die naar havens aan de Oostzee, of langs de Atlantische kust van Frankrijk.

De lokale historicus Top wees er op, dat Veendammer schippers in 1758 dankzij een zeer strenge winter extreme winsten maakten op ladingen turf naar Hamburg. Maar dat kan een incidenteel succes geweest zijn, dat in de jaren erna niet opgevolgd is door een meer geregelde vaart.

Zeker is dat in die jaren in Veendam en Wildervank al schippersgilden bestonden, een soort van onderlinge verzekeringsmaatschappijen tegen averij en schipbreuk. De oudst bekende gilderol (statuten) van zo’n gilde, daterend uit 1756, sloot schippers die verder voeren dan de Noordzee nog van schadevergoeding uit. Dat maakte een dergelijke vaart, hoe lucratief ook, er natuurlijk niet aantrekkelijker op. Vast staat ook dat op de werf van Jan Jacobs Pik aan het Beneden-Westerdiep te Veendam uiterlijk 1765 het eerste zeeschip gebouwd is. Tegen die tijd moet de echte zeevaart dus zijn gevestigd.

Onopgemerkt lijkt tot nu toe te zijn gebleven een “ampliatie”van waarschijnlijk bovengenoemde gilderol uit het begin van 1761. Namens het “oudste schippersgilde in Veendam” vroegen Jacob Jans Pik (de zoon van bovengenoemde hellingbaas) en twee andere olderluiden destijds de Oldambtster drost om deze wijziging en uitbreding van hun gilderol goed te keuren en te bevestigen, d.w.z. rechtskracht te verlenen.

In hun motivatie voerden Pik c.s. aan

“…dat zedert jaren de commercie van deze provintie zeer vermeerdert, en daardoor de scheepvaart meer en meer en verder word uitgebreit, zoodat de schippers van hunne gilde verder en op andere plaatzen varen, als in hunne gilde articulen zijn uitgedrukt, waardoor [zij] niets contribueren, en nogthans in cas van ongeluk de faveurs van de gilde willen genieten. Hetgeen daaglijks oorzake geevt tot verschillen en processen.”

De olderlui wilden van dat gekrakeel af en vandaar dat de gezamenlijke gildebroeders op hun laatste bijeenkomst van 9 januari hun gilderol wijzigden en uitbreidden met een aantal nieuwe tarieven voor verzekeringspremies, welke tarieven tevens een mooie indruk geven van de nieuwe bestemmingen, onlangs gekozen door leden van het gilde:

“Dat schippers op Noorwegen varende, van jeder reise zullen betalen 1-5-„; van de Eijder en de Ever mede 1-5-„; op Bourdeaux 2 gl.; aan deze kante van het Haije Zant 1 gl. 12 st[uivers]; op de Oostzee 1-15 gl.; van een doorgaande reise van de Oostzee op Vranckrijk of van Vrankrijk op de Oostzee, te weten een doorgaande reise, 3-10- „; die op Engeland varen zal van jeder reise betalen 1 gl. 12; zo jemant van de gildebroeders in de Oostzee of Vranckrijk of Engeland mogten lossen of laden zal van jeder reise betalen 1 gl.”

Naast kustvaart op havens aan de Duitse Bocht en in Noorwegen die in guldens en stuivers de laagste verzekeringspremies vergde, is hier dus sprake van bestemmingen tot het Heizand (het Kanaal), in Engeland, in de Oostzee en Zuidwest-Frankrijk die qua inleg wat duurder waren. Voer iemand tussen zulke bestemmingen heen en weer, dan golden de hoogste tarieven.

Begin 1761 moet de internationale veenkoloniale zeevaart buiten de Noordzee dus geaccepteerd zijn als assurantiewaardig. Voor het geval dat daar nog eens ruzie over ontstond, voorzag de ampliatie van de gilderol in een extra clausule:

“Hierover dispuit of verschil voorvallende wat en hoeveel de gildebroeders moeten betalen of andere verschillen, zullen met pluraliteit van de gildebroeders op hunne ordinaire comparitiën worden beoordeelt en gedecideert, waaraan zig jedereen gewillig submitteere.”

Bij onenigheid guld derhalve de democratische stelregel van de meeste stemmen gelden. Op 2 februari 1761 keurde de Oldambtster drost deze wijzigingen en aanvullingen goed, om ze meteen te registreren. Voortaan kon men gerechtelijk dus terugvallen op deze regels. Mogelijk zijn er in het civiel-rechtelijke prothocol van het Oldambt (en in hogere instantie dat van de het Volle Gerecht in de stad) de kwesties te vinden die aanleiding gaven tot deze ampliatie.

—

Bronnen:

• Paul Brood e.a., 350 jaar Veendam en Wildervank (Bedum 2005) 44-48.
• RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (archief drost Oldambt) inv.nr. 6120 (samengevatte verzoekschriften en daarop genomen besluiten), dat van 2 februari 1761.

Een goed woordje voor de ontslagen roderoede

Hoe hij precies zijn plicht had verzaakt, wordt nergens duidelijk. Waarschijnlijk trad hij niet op tegen brutale bedelaars of een jachtovertreding, want dat waren zijn hoofdtaken. Mogelijk speelde dronkenschap hierbij ook een rol. Hoe dan ook, Jan Harms Dik werd in het voorjaar van 1758 “wegens onagtsaamheit’ ontslagen als roderoede van de Beerta, en bovendien nog eens acht dagen op water en brood gezet. En dus moesten de plaatselijke predikant en kerkvoogden een voordracht van drie kandidaten maken, waaruit de Oldambtster drost een nieuwe roderoede kiezen kon.

Maar de lokale kerkvoogdij zette Jan Harms Dik weer op die nominatie, omdat hij

“ongeluckig in ‘t geval is gekomen, zijnde anders en gants geschickt en wel oppassende man, gesien bij de meenste caspellieden.”

Ook deed de kerkeraad van Beerta (d.w.z. de ouderlingen en een diaken) in een aparte verklaring een goed woordje voor de ontslagen roderoede, in de “gunstige verwagtinge” dat de drost hierop een voor Dik positief besluit zou willen nemen,

“doordien genoemde persoon exempt dit eene ongeluk of slofheit anders een gantsch geschikt en nugteren man is en wel gesien bij de meeste caspelluiden”.

Naast de populariteit van hun ontslagen veldwachter, was er echter nog een reden voor de kerkeraad om voor Dik op te komen – hij en de zijnen zouden wel eens tot armoe kunnen vervallen en daarmee kwam er dan “een sware last” voor rekening van de diaconie,

“als bestaande sijn familie in een vrouw met 5 kinderen, hebbende de vrouw reets gedurende de hegtenisse eenige onderstant van de diaconie genoten”.

Met zoveel eensgezindheid in de Beertster gemeenschap kwam de Oldambtster drost inderdaad tot een “gunstige reflexie”. Hij benoemde Jan Harms Dik opnieuw tot roderoede van Beerta, maar boekstaafde wel het een en ander, zodat er als het ware een dossier was, mocht Dik opnieuw in de fout gaan.

Uit het hele geval blijkt, hoe dicht de roderoeden, als afkomstig uit een landarbeidersmilieu, zelf op de armoedegrens zaten.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (archief drost Oldambt) inv.nr. 6120 (samengevatte verzoekschriften en daarop genomen besluiten).

Tatoeages in een signalementenregister

Heb gefascineerd zitten lezen in een register met signalementen, dat in de jaren 1805-1807 bijgehouden werd door iemand van het gerecht der beide Oldambten. Er staan gezochte, ontsnapte en vooral verbannen criminelen in beschreven, meest uit Groningerland, maar qua zwaardere delicten ook wel uit Holland, Brabant en Duitstalige gebieden. En passant leer je het een en ander over de zelfkant van de samenleving, de ziekten waaraan mensen leden en de talen die ze spraken.

Het is bijvoorbeeld een uitstekende bron om te weten te komen hoeveel mensen tatoeages droegen. Niet veel, zo blijkt, want van de bijna 130 signalementen in het Oldambtster register, zijn er slechts drie met een tattoo, terwijl dat toch een element was waaraan je iemand gemakkelijk kon herkennen, zodat een signalement er niet gauw aan voorbij ging.

Zo had Jan Luitjes, geboren in Noordbroek, 27 jaar, wonend op de Stadspolder bij Beerta, “op de beide armen een wapen, het een van Spanjen en het ander van Ierland”. Was Jan behept met een hang naar het vreemde en exotische? Waarschijnlijk niet. Mogelijk had hij gevaren of gevochten – Spanje was die andere nagel aan de doodskist van Napoleon, er sneuvelden destijds vele Nederlanders in een smerige guerilla-oorlog.

Jacob Jans, ook wel Jan Jacobs Kuik genaamd, was een “schraal” mannetje van om en nabij de 50, die in Fivelingo veroordeeld was wegens diefstal. Over zijn tatoeage zegt zijn signalement: “op de rechterhand getekend met een geprikt anker en ’t jaar getal 1803”. Dat jaar 1803 was een incidenteel vredesjaar in de Napoleontische aaneenschakeling van oorlogen. Jan ging naar zee toen de kanonnen daar even zwegen.

Vanuit Holland kwam het tweevoudige signalement van de roofmoordenaar Joseph van Halen (30), ook wel Verhalen, bijgenaamd de Bloedschijter. Voordat hij opgepakt werd, zwierf hij rond met zijn “poppekas”, zijn vrouw en vier kinderen, waarvan de oudste zoon viool speelde. Voordien was Van Halen dertien jaar lang zeeman geweest. Toen de koets waarin de autoriteiten hem lieten vervoeren, bij Oudewater omsloeg en hij ontsnapte, kwamen in zijn nieuwe, meer uitgebreide signalement ook zijn drie tatoeages te staan: “op de hand en arm en hart een zeemansteken”.

In twee van de drie gevallen hingen de tatoeages dus duidelijk samen met het zeemansbestaan. Wellicht komt dat u bekend voor, maar dat wist u dan vooral over een latere periode.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (archief Drost der beide Oldambten) inv.nr. 6838: register van signalementen 1805-1807, in het bijzonder de pagina’s 5, 26, 37.

Seksenstrijd om een naberschapskas

Weleer kende ieder dorp en elke stad buurten, waarbinnen de naberhulp plaatsvond. In Groningerland heetten die naberschappen in de stad ‘kluften’, en op het platteland ‘gilden’. In de stad omvatte zo’n kluft een twintigtal mannen, sterk genoeg om mee te helpen bij het dragen van een doodskist. Op het platteland zal een gilde niet veel groter of kleiner zijn geweest.

Een kluft of gilde beschikte over een eigen kas, waarin niet alleen de volgens een naberschapsreglement of gilderol vereiste entree- of intekengelden en contributies vloeiden, maar ook allerlei breuken (boetes) voor het niet voldoen aan naberplichten bij met name geboorte, ziekte of dood. Rotmeesters of oldermans, die de buurt ook naar buiten toe vertegenwoordigden, inden deze breuken. Eens in de zoveel tijd, als er weer eens flink veel geld in kas was, hield de buurt daar een feest van: de nabertering of potvertering. Zo’n feest kon in de eerste helft van de zeventiende eeuw nog wel eens drie dagen duren, maar dat was dankzij de niet aflatende ijver van de gereformeerde predikanten in de achttiende eeuw teruggebracht tot aanzienlijk bescheidener proporties.

Van zulke naberteringen had ik op basis van gerechtelijk bronnenmateriaal uit de stad nog nooit gemerkt dat ze gescheiden naar sekse plaatsvonden. Toch ging het er in Winschoten anno 1761 zo aan toe. Vrouwen en mannen hielden er apart hun potverteringen.

In Winschoten ontstond er heisa, omdat de vrouwen van de Wittevrouwenstraat (nu Langestraat) zich financieel tekort gedaan voelden en daarom bij de drost langs waren geweest. Hun verzoekschrift bleef echter niet bewaard, terwijl dat van de mannen uit die straat wèl geregistreerd werd. De mannen voelden zich benadeeld door de kantbeschikking die de drost aan de vrouwen afgaf. Op hun verzoek had hij ze namelijk structureel een derde van alle contributies en breuken in de naberschapskas toegekend.

Dat was tegen de zin van de mannen, die aan tweederde van de kasopbrengst blijkbaar nog niet genoeg hadden voor hun feestjes. Onder aanvoering van zilversmid J. de Grijs trokken de olderlieden van het Wittevrouwengilde op hun beurt naar de drostenborg. “Dog zij de vrouwen niet geheel begerende af te snijden van de voorvallende breuken, of dien verteringe”, deden het voorstel om de kas naar herkomst te verdelen: “Dat de vrouwen hare breuken werden geadjudiceerd en de overige ten profijte der mannen verbleven”. Dit voorstel werd gedaan “met de generale toestemminge” van alle mansleden van het Wittevrouwengilde, zo verklaarden de olderlieden in hun toelichting.

De mannen kregen hun zin. Inderdaad wees de drost nu de vrouwen, in plaats van een derde van alle inkomsten, slechts de breuken en contributies toe die van vrouwen afkomstig waren,

“zoo van intekeningen of wat dies meer mogte zijn, en wat naam het ook mogte hebben, niet uitgezondert, alleen tot profijt der vrouwen om op een vrouwelijke manier verteert te worden, zonder meer”.

De olderlieden moesten echter alle naberschapsinkomsten, ook die van de vrouwen, blijven innen. Kennelijk was er even sprake van geweest, dat De Grijs en consorten er wat dat betreft het bijltje bij neer wilden gooien, als de drost ze hun zin niet gaf.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (plaatselijke gerechten Oldambt) inv.nr. 6120 (samengevatte verzoekschriften en beschikkingen daarop) 25 maart 1761.

Weduwe Oostindiëvaarder moest lang wachten voor ze weer kon trouwen

“Wij onderges[chreven]Bewinthebberen van de OostIndische Compagnie, verklaren bij dezen dat Douwe Jans van Sapmeer den 13 maart 1755 zonder testament te maken, niets nalatende, is overleden, als blijkt bij ’t Grootboek van de Caab Ao 1754/5 fo. 496.

In Amsterdam 25 maart 1760
/stond/
G. Bors van Waveren
Jacob van Gnevel”

Deze verklaring werd op 24 november 1760 ingeleverd bij de drost van het Oldambt door Anna Geerts, wed. Douwe Jans. Al een hele poos eerder, waarschijnlijk in 1759, had Anna zich tot de predikant van Noordbroek gewend, met het verzoek om haar nieuwe huwelijk met Harm Meinderts driemaal af te kondigen. Maar omdat ze niet kon bewijzen dat haar vorige man, de Oostindiëvaarder uit bovenstaande verklaring, werkelijk overleden was, stak de drost een stokje voor de tweede en derde kondiging, zodat het huwelijk vooreerst niet door kon gaan.

De zekerheid moest uit Amsterdam komen. In maart 1760 schreef de VOC op haar verzoek dus de verklaring die de dood van haar man op Kaap de Goede Hoop bevestigde, welk bewijsstuk ze in november aan de drost liet zien. Die gaf vervolgens de predikant toestemming tot de verdere afkondiging van haar huwelijk, maar copieerde voor alle zekerheid nog wel even het bewijsstuk. Voor het huwelijk van Anna en Harm was er verder geen beletsel. Het vond plaats op 14 december.

—

Bron:  RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (plaatselijke gerechten Oldambt) inv.nr. 6120 (samengevatte verzoekschriften en beschikkingen daarop).

Borgercompagniester dissenters tegen extraatje voor de dorpsschoolmeester

In de achttiende eeuw bedroeg het schoolgeld in Groningerland gewoonlijk 1 stuiver per kind per week, behalve als dat kind naast lezen en schrijven ook rekenen leerde, want dan werd het minstens 2 stuivers per week. Als een kind dus 40 weken naar school ging, wat gemiddeld vast aan de hoge kant zal zijn geweest, en daar, zoals meestal, slechts lezen en schrijven leerde, dan ving de schoolmeester van zo’n kind al met al 2 gulden per jaar. Had hij geen bijbaan en gaf hij louter onderwijs, dan moest zo’n schoolmeester voor een gangbaar minimum-inkomen zo’n tachtig kinderen onder zijn hoede hebben. Dat was wat veel gevraagd en daarom werden op vele plaatsen deze schoolmeestersinkomsten aangevuld met vaste tractementen, gratis huisvesting, de opbrengsten uit kosterijland, schrijf- en rekenwerk voor derden, bijbaantjes en sinecures.

In het gedeelte van Borgercompagnie dat onder Veendam hoorde, was dat in 1756 blijkbaar nog niet het geval. Maar als een schoolmeester ergens te weinig verdiende, was hij natuurlijk snel weer weg. Ook kreeg een dorp waar een schoolmeester een karig bestaan had, op voorhand niet de beste leerkrachten. Dat zullen dan ook de redenen zijn geweest, waarom de ingezetenen van de Borgercompagnie nadachten over een betere bezoldiging voor hun dorpspedagoog.

Dat najaar waren ze meermalen bijeengeroepen door “de ouderluiden der gilden”, dat wil zeggen de voornaamste mannen van hun buurten, voor overleg over een vast tractement dat de schoolmeester zou moeten gaan verdienen,

“zijnde telkens de overstemminge geweest dat de huisgesinnen die boeren bedrijf hebben en de schippers die op Holland varen in ’t jaar sullen geven 8 st[ui]ver in twe egale termienen en de overige die slegs een huis met een tuine besitten 4 st[ui]ver.”

Er waren dus twee inkomensklassen: aan de ene kant de boeren en grotere schippers, en aan de andere kant alle andere huizenbezitters. De eerste klasse zou dubbel zoveel aan het extra tractement voor de schoolmeester bijdragen, als de tweede. Over huurders wordt niet gesproken, mogelijk waren die vrijgesteld.

In de dorpsvergadering die deze regeling zou omzetten in een “willekeur”, zeg maar plaatselijke verordening, bleek iedereen het ermee eens,

“uitgenomen eenige, en dat wel voornamelijk die van een ander religie zijn, welke niet willen of zij moeten er toe gedrongen worden…”

De katholieken, lutheranen en doopsgezinden wilden dus niet zomaar bijdragen. Hun redenen staan er niet bij, maar het reguliere onderwijs was ingericht naar gereformeerde (= hervormde) inzichten, viel ook onder het toezicht van de gereformeerde kerk en maakte bovendien gebruik van gereformeerde teksten zoals de Statenvertaling en de Heidelbergse catechismus. Dat de dissenters van de Borgercompagnie hun medewerking weigerden, was dus ook weer niet zo vreemd. Al maakten hun kinderen wel degelijk gebruik van de lokale school, zoals nog blijken zal.

De dorpshotemetoten stapten namelijk op 8 december 1756 naar de drost van het Oldambt. Ze verzochten hem dat de de dorpsgenoten die hun toestemming voor de willekeur weigerden te geven, hun “tegenreden” bij hem in zouden brengen. Bleven ze in gebreke, dan zou de de willekeur voor rechtsgeldig moeten worden gehouden.

De drost keurde de willekeur alvast goed, maar verbond er wel de voorwaarde aan dat de weigeraars hiervan bericht zouden krijgen. Daarna kregen die weigeraars acht dagen de tijd om op te komen voor hun belangen, “zo eenige wesentlijke mogten hebben”.

Die acht dagen werden er wat meer. Op 16 januari 1757 staken acht weigerende gezinshoofden de koppen bij elkaar en tekende ze een volmacht voor Derk Franssen en Berent Eckel om hun positie bij de drost te verdedigen. Op 25 januari dienden Franssen en Eckel zich aan in de drostenborg. Ze beloofden daar namens hun achterban om in plaats van de verplichte bijdrage, jaarlijks een vrijwillige gift aan de schoolmeester te doen. Daar ging de drost mee akkoord, op voorwaarde dat hun kinderen “van ‘t regt van de school sullen werden uitgesloten”, als zij “gene genoegsame gifte” betaalden. Bovendien moest de schoolmeester hun kinderen dan weigeren, zoniet, dan zou hij zijn tractement verliezen.

Of de dissenters er financieel wat mee opschoten, lijkt me vatbaar voor twijfel, maar de principekwestie hadden ze gewonnen.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (plaatselijke gerechten Oldambt) inv.nr. 6120 (samengevatte verzoekschriften en beschikkingen daarop).

Schipbreuk op de Dollard

Jnte Alberts had de Pekelder schipper Klaas Jacobs Jonker geld geleend voor zijn schip. In ruil daarvoor kreeg hij het gereserveerd eigendomsrecht over dat schip: als de schipper de rente niet meer betaalde, kon Jnte het schip opeisen en laten verkopen.

Dat de schipper op zeker moment niet meer aan zijn verplichtingen voldeed, kwam doordat zijn vaartuig “in de Dollardd is gebleven”. Geluk bij dit ongeluk was nog dat ene Nanne Hindrix een groot deel van het “opgoed” – denk maar aan mast, zeilen, tuigage, eventuele deklading – had weten te bergen. Maar hoewel Jnte Alberts daar als eigenaar recht op had, weigerde Nanne Hindrix het geborgen materiaal terug te geven, “ten zij wegens bergloon was voldaan, waarover niet eens konnende worden”.

Daarom liet Jnte Alberts zich op 28 oktober 1755 in de Oldambtster drostenborg te Zuidbroek vinden. Hij vroeg de drost om zowel hem als Nanne Hindrix te horen en dan een besluit tre nemen.

In de zitting beloofde Nanne de spullen aan Jnte te geven, op voorwaarde dat ze gerechtelijk zouden worden verkocht. Hij zou zich dan tevreden stellen met 25 gulden uit de opbrengst. Hij wilde bovendien zijn eigen rechtskosten voldoen.

Partijen bleven het oneens over een zoekgeraakt ankertouw. De drost oordeelde dat Jnte zelf maar moest weten of hij daarover nog een proces wilde beginnen.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 731 (plaatselijke gerechten Oldambt) inv.nr. 6120 (samengevatte verzoekschriften en beschikkingen daarop).

De Damster Nescio

De Appingedamster correspondent van de Nieuwe Groninger Courant,  het blad waaruit het Nieuwsblad van het Noorden in 1896 dit reportage-achtige stukje overnam, kon best wel beeldend schrijven.  Zijn laatste zin preludeert op Nescio. Ritmisch echter, had hij er nog wel wat aan mogen doen, want wat dat aangaat ontspoort het stukje halverwege..

Qua nieuwsbericht deugt het in zoverre niet, dat de auteur vergeten is te melden waarom deze optocht plaatsvond. Maar dit gebrek aan journalistieke precisie verhoogt weer de aantrekkelijkheid in literaire zin.

Hoe dan ook, het zijn mooie scènes, die de man ons hier voorspiegelt.

De kopschuwe bruid

Begin februari 1790 wendde Schelte Klaassens zich tot de Oldambtster drost. Hij vertelde dat hij “door trouwbeloften” met Ida Ritzes “geëngageert” was, en dat “hun aanstaande egtverbintenis” ook al werkelijk in de kerk was afgekondigd, maar dat zijn bruid nu weigerde om het huwelijk te laten voltrekken. Want er was “eenig verschil” ontstaan over de huwelijksvoorwaarden. Klaassens vond dat hij sterk stond als hij een proces begon, maar liever zou hij

“alles willen aanwenden om verder verwijdering en oneenigheeden te vermijden en om te zijn (= zien, HP) of het niet mogelijk waare weder op een vrindelijke wijze te worden gereconsilieert…”

Daarom verzocht hij de drost om zowel hem als zijn verloofde te horen, waarbij Ida zich, “zoo verre nodig”, mocht laten bijstaan door haar moeder Bouwe Rustius. Doel van deze hoorzitting zou moeten zijn om beide partijen “zoo mogelijk weder te verenigen”.

Op 9 februari 1790 vond deze sessie plaats. Schelte Klaassens verklaarde hier dat hij “ter vermijding van alle geschil over een huwelijkscontract” bereid was met Ida Ritzes te trouwen “op de” – en dan mist er door een overschrijffout helaas een stukje tekst, waar in de originele kantbeschikking van de drost iets zal hebben gestaan als: de overeengekomen voorwaarden. In elk geval zijn Schelte Klaassens en Ida Ritzes volgens die kantbeschikking “enig geworden dat het huiwlijk zal worden voltrokken”.

Kortom: hier dreigde een huwelijk op het laatste moment niet door te gaan omdat de bruid en haar moeder, c.q. familie, niet akkoord gingen met de materiële huwelijksvoorwaarden zoals die op dat moment waren geconcipieerd. De bruidegom bleek verzoeningsgezind en zo ging het feest toch nog door.

Het gevalletje zoals de drost of diens klerk het opschreef, laat de vraag open of er standsverschil in het spel was. Die vraag dringt zich op, niet alleen omdat standsverschil, althans volgens romantische concepties, de grootste spelbreker in de liefde was, maar ook omdat Ida uit een zeer vooraanstaande boerenfamilie kwam. Volgens het rekest was zij de dochter (en haar moeder Bouwe Rustius de vrouw) van wijlen Ritzo Jans. Over deze Ritzo Jans is op zich niet zoveel bekend, maar zijn vader Jan Ritzes was tussen 1736 en 1766 kerkvoogd, ouderling en kerspelvolmacht van Midwolda. Diens boedelinventaris laat zien dat hij eigenerfde, akkerbouwer en veenbaas was. Het land onder zijn heerd strekte zich uit van diep in het hoogveen ten zuiden van Midwolda tot in het nieuwe Nieland, d.w.z de Dollardpolder van 1701. Van de graanteelt op de klei getuigen onder meer de elf volwassen en zeven jonge paarden, de vijf ploegen, de in totaal 40 mud koren en bonen op zolder en de ruim 60 deimt (27 ha) ingezaaid bouwland – en op de veenexploitatie wijzen, naast de vijf turfkarren, de 55 dagwerken turf op de beun.

Ida Ritzes was in april 1768 in Midwolda geboren, waarschijnlijk op die voorouderlijke heerd. Op het moment dat ze haar voorgenomen huwelijk bijna liet afspringen, was ze dus 22 jaar oud. Schelte bleek tien jaar ouder en kwam van de Scheemderzwaag onder Eexta. Over zijn afkomst weet ik helaas niets met zekerheid te zeggen. Het paar trouwde niet in Midwolda, maar in Eexta en wel op 14 februari 1790, slechts vijf dagen nadat het bij de drost verzoend was geraakt. Je verwacht dan dat er in de tussentijd of eventueel wat later een huwelijkscontract is opgemaakt, hetzij in Eexta, hetzij in Midwolda, heel eventueel in nog een andere plaats, maar de zoektocht ernaar leverde niets op. Mogelijk is er dus helemaal geen definitief huwelijkscontract opgemaakt, zodat de bezwaren van de bruid achteraf wat overdreven overkomen. Bij ontstentenis van zo’n stuk moet het paar in gemeenschap van goederen zijn getrouwd.

Hoe dan ook, het huwelijk van Schelte Klaassens en Ida Ritzes duurde nog geen anderhalf jaar. Vlak nadat op 27 mei 1791 te Midwolda hun dochter Bouwe werd geboren, overleed Schelte namelijk. Daarom werd het kind ook pas op 12 juni gedoopt, waarbij de vragen van het doopformulier door een huisvriendin werden beantwoord.

Intussen was de vader, Schelte Klaassens, op 1 juni begraven. De diaconie van Midwolda beurde daarbij 7 gulden en bijna 16 stuivers uit het bekken, een begrafeniscollecte-opbrengst die je eerder bij een kapitaalkrachtige middenstander dan bij een gezeten boer zou verwachten. Maar Schelte was wellicht ook nog wat jong daarvoor. Op 16 december betaalde zijn schoonmoeder Bouwe Rustius 6 gulden voor het gebruik van het zwarte laken dat zes weken lang over het hek om Scheltes graf had gehangen. Die 6 gulden was het hoogste tarief, dat paste bij het beste laken, want de diaconie van Midwolda beschikte ook nog over een rouwlaken dat veel minder kostte aan huur.

Waarschijnlijk woonden Schelte Klaassens en Ida Ritzes in bij haar moeder. Dat Schelte qua stand niet voor Ida onder deed, blijkt ook al een beetje als Ida in het najaar van 1792 het plan opvat om te hertrouwen met Galtjo Egberts Muntinga van Finsterwolde. Dan wordt er ten behoeve van het kind een inventaris opgemaakt van de goederen van Schelto. Weliswaar omvat die louter diens lijfstoebehoren, maar deze geven toch een indruk van welvaart door onder meer de knopen, de gespen en het horloge van zilver. Mogelijk leefden Schelto’s ouders nog en had hij van hun nog het een en ander te erven. De nogal schrale afkoopsom van 10 gulden en 10 stuivers die Ida haar dochter op haar achttiende beloofde te geven, zegt dan niet zoveel.

Ida Ritzes (Reining of Reinen) en haar tweede man Galtjo Muntinga zouden uiteindelijk eindigen als tappers bij de Winschoterzijl, op grondgebied van de gemeente Wedde. Ida’s voordochter Bouwe Scheltens (Wieringa) bleek wat eerder, in 1819, te Finsterwolde getrouwd met een koopman Siks van het nabije De Hutten onder Bellingwolde. Hun huwelijksakte blijkt uiteindelijk het informatiefst over de stand van haar vader Schelte Klaassens. Het stuk noemt hem “landgebruiker”, wat een synoniem is voor boer. Dat haar moeder in 1790 opeens niet meer wilde trouwen met haar vader, lag dus, zoals het er nu naar uitziet, niet aan standsverschil.

—

Bronnen, behalve de gelinkte:
RHC Groninger Archieven, via Toegang 731 (archief drost Oldambt) de inventarisnummers:
– 6134: samengevatte rekesten met daarop aangetekende kantbeschikkingen;
– 5620: aanstelling voogden 8 oktober 1793;
– 5635: afkoop 8 oktober 1793.
Toegang 262 (archief hervormde gemeente Midwolda) inv.nr. 6: diaconierekeningen.