Korfbal Is Onze Lust

Het erven van een berg ongesorteerde foto’s heeft als bijkomstigheid, dat er ook foto’s bij zitten die je niet thuisbrengen kunt. Niemand op zo’n foto komt je qua trekken bekend voor. Er is geen aansluiting op andere foto’s. Daarom belandt ze eerst maar eens op het stapeltje ‘onbekend’, het voorgeborchte van de oudpapierdoos.

Deze bekeek ik nog maar eens. Een korfbalclub, maar welk verre familielid zat er zo vroeg op korfbal? Opeens valt me op dat er letters op de korf staan: K.I.O.L, of: Korfbal Is Onze Lust. KIOL was vanaf 1923 de korfbalclub van Niekerk/Oldekerk en in die contreien (Oosterzand) woonde inderdaad familie. De foto kreeg dankzij die letters opeens context en betekenis. De reis naar de oudpapierdoos is afgelast.

‘Bij duizenden verdwenen de oorijzers in den smeltkroes’

Berend Kunst, Boerin met oorijzer (ca. 1840). Collectie museumboerderij Hermans Dijkstra, Midwolda.

“Tegenwoordig neemt het dragen van oorijzers in Groningen, zoowel in de stad als ten plattenlande, meer af dan in Friesland. Vooral in het oosten der provincie, in het Oldambt, is het oud germaansche hoofdtooisel zeer in verval. Zelfs wordt het in de rijk gezegende polders in de omstreken van Beerta en aan de oostfriesche grenzen door de boeredienstmeiden niet algemeen meer gedragen. Het vraagstuk of men de oorijzers zou blijven dragen dan of men ze, gelijk reeds deze en gene gedaan had, zou afzetten en het haar naar de fransche mode zou kappen, heeft eene heftige beweeging onder de oldambtster vrouwen teweeggebracht.

Omstreeks het jaar 1856 waren er eenige dames en burgervrouwen te Winschoten, Hoogezand en Sappemeer, in de Wildervank en de Pekel-A en te Veendam, die den voorouderlijken en nationalen hoofdtooi verwierpen en “met los haar gingen” of “het hollandsch droegen”, zooals men het volgen van de fransche kleederdracht in de noordelijke provinciën noemt. Vooral de talrijke kapiteinsvrouwen of “mouders”, zooals zij door het zeevolk spottenderwijze worden betiteld, de vrouwen van scheepsgezagvoerders, hadden daartoe gereede aanleiding als ze, gelijk dikwijls geschiedde, hare mannen op zeereizen vergezelden en in Engeland, of in de havens van de Oostzee en Middellandsche zee of zelfs in Noord- en Zuid-Amerika wel genoodzaakt waren het oorijzer tijdelijk af te zetten, teneinde niet al te zeer in die vreemde streken door het nieuwsgierige volk te worden aangegaapt. Zoo vergat ook lichtelijk deze of gene, als ze weer in hare woonplaats was teruggekeerd, om het gekapte haar te ontvlechten en weer onder het oorijzer en de kanten muts te verbergen.

Onder de rijke boerinnen in de Beerta enz. was er al spoedig eene enkele, die uit overgroote weelde niet meer wist wat ze wel zou doen om maar te toonen dat ze rijk was en zich kon kleeden zoo als ze wilde (waartoe ze ook alle recht had) en die het gegeven voorbeeld volgde, om daardoor zoo veel te minder eene boerin te schijnen, wat ze toch altijd bleef; want dat haar smaak door het afzetten van het oorijzer er niet op verbeterd was, bewees ze door nu het haar op te steken met een groote gouden kam, zoo als de duitsche vrouwen dat met een hoornen of beenen kam doen.

Natuurlijk staken de vriendinnen en geburen over deze nieuwigheden de hoofden bij elkander en verwekte deze zaak bij haar zooveel ergernis aan den eenen kant en zooveel belangstelling, goedkeuring en navolging aan de andere zijde, dat het bespreken van het voor en tegen van het oorijzer aan de orde van den dag was en de gemoederen in hevige beweging bracht. De dames belegden vergaderingen, hielden meetings; de oorijzerkwestie was scheering en inslag van alles wat besproken werd. Na hevige discussiën en vurige debatten namen eindelijk damesvereenigingen te Winschoten, in de Pekel-A enz. het besluit om het dragen van oorijzers voor goed vaarwel te zeggen. De leden ervan gaven aan andere vrouwen het voorbeeld; zoodra heur hoofdhaar de noodige lengte had bereikt om gekapt te worden, werden de oorijzers voorgoed afgezet (…). Bij duizenden verdwenen de oorijzers in den smeltkroes. De goudsmeden beleefden slechte tijden; de coiffeurs en parfumeurs en hoe de leden van die fransche bende meer mogen heeten, hadden gouden dagen. (…)

Niettegenstaande de vrouwen-omwenteling echter (…) zijn de oorijzers nog bij lange na niet uit het Oldambt, veel min uit het overige Groningerland verdwenen, en verhoogen nog duizende groninger “wichter” de schoonheid van haar blank gelaat en de glans van hare heldere oogen met den blinkenden diadeem…”

—

Bron: Johan Winkler in J. ter Gouw (red.), De Oude Tijd, jrg. 1871, p. 145-148.

Vergelijk: De oma van mijn oma liep een paar modes achter.

Een auto-zendeling in Finsterwolde

Bron: S. Schotvanger, Uit het dagboek van een auto-zendeling (Amsterdam 1936).

Overigens lijkt het Handboek voor gereformeerde Evangelisatie van drie jaar later wat minder optimistisch over de zending onder “de door het communisme verkankerde arbeidersbevolking van Finsterwolde”.

Tolmeester doet wielrijder in het Boven Oosterdiep belanden

Winschoter Courant 22 mei 1895.

Een stuurman strandt in den vreemde

Begin april 1807 klaagde Derk Cornelis bij de drost van het Oldambt, dat hij zijn welverdiende loon niet kreeg.

Het jaar ervoor was hij als stuurman gaan varen bij Veendammer schipper Berend Jans Bijl. De overeengekomen gage bedroeg 360 gulden per jaar.

Op 11 november lagen ze in een Franse haven, toen er een “blokkade” of embargo op het schip werd gelegd. Het kon dus niet verder. De schipper was kennelijk eerst nog optimistisch geweest, maar dankte Derk op 13 februari af, waarna Derk huiswaarts vertrok.

Nu, na drie maanden, wilde Derk eindelijk wel eens zijn gage beuren van de schipper, en restitutie van zijn reiskosten op weg naar huis. Uiteraard mocht de schipper daarvan aftrekken wat hij hem al voorgeschoten had, zoals 23 gulden van zijn loon.

Derk had schipper Bijl hier vriendelijk om verzocht, maar kreeg niets. Daarom ondervond hij de “onaangename noodzakelijkheid” om zich tot de rechter te moeten wenden. Maar aangezien hij geen spaargeld had en nauwelijks in staat was zijn gezin te onderhouden, wilde hij graag gratis kunnen procederen tegen schipper Bijl, of, bij diens afwezigheid, tegen de boekhouder van het schip: Harm Cornelis.

Na een eerste hoorzitting kreeg de onfortuinlijke stuurman van de drost het recht, om kosteloos een proces te voeren.

Uiteindelijk bepaalde de drost op 11 maart 1808, dat de stuurman recht op zijn volle gage had voor de tijd dat het schip nog niet onder embargo lag. Maar voor de periode van gedwongen verblijf in de haven (dus van 11 november 1806 tot 13 februari 1807) mocht schipper Bijl volstaan met de halve gage.

Wat betreft de reiskosten die de stuurman op zijn thuisreis maakte, besloot de drost dat schipper Bijl ofwel het bedrag per mijl, zoals dat vermeld stond in de monsterrol, moest betalen, of dat een arbitragecommissie zich nog hierover zou gaan buigen.

Bron

Blanco paspoort voor Oost-Friesland

Uit de jaren 1802-1807 stamt een registratie van paspoorten, uitgereikt namens het Departementaal Bestuur van Groningerland. Aangezien Haiko Aeijkes (Perton) in die jaren meermalen de grens moet zijn gepasseerd, dacht ik dat zijn naam wel in die registers zou staan Maar helaas, ik trof hem er niet in aan. Terwijl er wel andere Oldambtsters een paspoort in Groningen kwamen afhalen, voordat ze de grens overstaken.

Al met geeft de registratie een mooi beeld van de reisbestemmingen, waarvoor de paspoorten werden uitgereikt. Ik was dus naar iets anders op zoek en heb niet zitten turven, maar kreeg stellig de indruk dat Oost-Friesland met een straatlengte voorlag op andere reisdoelen. Verrassend vaak werden ook Denemarken en Zwitserland genoemd, maar ik zag ook Frankrijk, Oostenrijk, Engeland en Ierland genoemd als bestemming.

Oost-Friesland was als reisdoel dermate geliefd, dat het Departementaal Bestuur er apart paspoorten voor liet drukken. Tussen wat losse paperassen zat het blanco exemplaar, dat je bovenaan dit logje vindt. Een mooie invuloefening.

Hemmo Dijkema over smokkel en streektaal in de grensstreek

Op zijn voetreis naar Rusland (1840) kwam Hemmo Dijkema langs de Duits-Nederlandse grens tussen Bellingwolde en Wymeer, een streek waar nogal wat voorouders van me hebben rondgebanjerd. Zonder dat de naam van De Lethe valt, geeft hij er een beschrijving van, jaren voordat het gehucht in de Tweede Kamer over de tong gaat:

“Sommige grensbewoners schijnen hier voor een groot deel hun bestaan te vinden in den zedeloozen smokkelhandel. Men schijnt dit middel van bestaan in het algemeen niet als ongeoorloofd te beschouwen, en bedenkt daarbij niet, dat elke handel van dien aard op kosten van de belastingschuldige ingezetenen gedreven wordt.”

Even buiten Wymeer – “grootendeels een veendorp” bezocht hij een schooltje, waar hij een achteruitgang in het onderwijs sinds de Franse tijd constateerde. Destijds was het Oost-Friese Reiderland nog een poos met Groningerland verenigd in één departement, zodat het meeprofiteerde van het verbeterde onderwijs bij de buren, aldus Dijkema, die bepaald geen hoge pet ophad van wat de Hoogduitse autoriteiten op dit gebied presteerden. Ook hun taalpolitiek die het Hoogduits verplicht stelde in kerk en school, kon in zijn ogen niet door de beugel:

“te minder, vermits de kleinen nu, terwijl zij nog pas hunne moedertaal kunnen stamelen, eene vreemde taal moeten aanleeren, gelijk ook de volwassenen gedwongen worden, om de openbare godsdienstoefening (willen zij dezelve bijwonen) in eene hun vreemde taal aan te hooren. Het Hoogduitsch begint tegenwoordig bij het opkomend geslacht bekend te worden; overigens verstaat het gemeen in Reiderland deze taal niet, maar spreekt het Nederduitsch met een Groningsch dialect.”

Bron: Hemmo Dijkema, Aanteekeningen gehouden op eene reis over Noord-Duitschland en Denemarken, naar St. Petersburg in het jaar 1840 (Groningen 1845) 7-9.

Daar konden de Oldambtster boeren het mee doen

“Het Oldambt is, of laat mij veiligheidshalve liever zeggen was, eene geheel eigenaardige streek. De bevolking bestond uit boeren en uit menschen, die van hen afhankelijk waren. Dank zij het merkwaardige beklemrecht, ‘twelk boer en landheer synoniem maakte, koningen op hun eigen erf en daarbij in de eerste helft dezer eeuw slapende rijk geworden, waren de eersten gewoon geraakt, elken niet-boer als hun mindere en dienaar te beschouwen, de waarde hunner medemenschen naar de zwaarte van den geldbuidel af te wegen, en hadden zij – enkele loffelijke uitzonderingen daargelaten – niet geleerd, kennis, geestelijke ontwikkeling en zieleadel als begeerlijke goederen te beschouwen.”

Bron: Joh. A. Leopold, ‘Levensbericht van H. Bouman‘, Jaarboek van de van de Maatschappij der Nederlandsche Letterkunde  1900, blz. 157.

Melkboerenhondehaar

„Als men op een of andere ree van Brazilië een kofschip ziet liggen, waarmee iemand met een beetje durf de Zuiderzee oversteekt, behoeft niemand er zich over te verwonderen als er uit de roef een kop met melkboerenhondehaar opduikt, die zegt: „Lig nait te hammeln, man”. Als hij niet verongelukt, staat diezelfde avonturier op zeventigjarigen leeftijd in Veendam of Zoutkamp naar het lossen en laden van een schip te kijken. Hij heeft dan trijpen pantoffels aan.”

Jan Fabricius over de Groningers, zoals geciteerd door Molleboon in ‘Brieven uit Groningen’, De Gooi- en Eemlander 1 april 1932.