Waarom de draak verdween uit het wapen van Ripperda

Sint Joris en de draak op de kerk van Westerlee.

Geloof het of niet, maar ik was vanavond naar een erg boeiende lezing van Redmer Alma over de grafstenen van Farmsum.

Een heleboel van de zerken daar zijn/waren van de familie Ripperda, het plaatselijke hoofdelingengeslacht, dat vanuit hun tamelijk grote borg Farmsum en bijkomende dorpen, bijvoorbeeld Weiwerd, als een Heerlijkheid bestierde. Ze hadden er alle rechten, het alleen voor het zeggen in zaken van kerk, recht en waterstaat.

Aan het wapen van die Ripperda’s heb ik hier wel eens aandacht besteed. Het betreft een houwdegen met zwaard in de aanslag op een steigerend peerd.

Blijkt dat er tot in de vijftiende eeuw een draak onder die rossinant lag. Het was dus eigenlijk een Sint Joris, die ridder op dat paard.

Maar waarom verdween de draak? Zonder draak toch geen Sint Joris?

Volgens Alma gebeurde dat in die periode veel meer. Ook op andere adellijke familiewapens met Sint Joris in het blazoen verdween de draak.

Waarom? Alma dacht dat de ruiterfiguur met het verdwijnen van de draak uit het schild meer prestige kreeg zonder beeldconcurrentie, en dat de drakenhaters met die opruiming dus hun prestige hebben willen vergroten.

Overigens verdween de draak niet helemaal uit de heraldische ornamentiek der Ripperda’s. Ze promoveerden hem weg tot boven hun schild, als helmteken. Maar in die rol had ik draak nog nooit gezien, blijkbaar gold dat als facultatief, voor als er ruimte voor was, of er iets ceremonieels moest gebeuren.

In elk geval deed Sint Joris in Farmsum vergaand af, terwijl het in de schilderkunst ook nadien nog lang stikte van de Sint Jorissen, allesbehalve gemankeerd, maar compleet en al met draak.

Je zou er een vroom katholiek volksverhaal over hovaardij bij kunnen verzinnen. De Ripperda’s van Farmsum, die de draak en daarmee Sint Joris op de mestvaalt der geschiedenis schoven en naderhand fanatieke geuzen werden, zodat ze moesten vluchten naar Oost-Friesland, gingen nogal vaak zwaar berooid dood, vooral de vrouwelijke (akelige verkwisteressen waren dat).

Voor het overige stierven de Ripperda’s hier helemaal uit. Hun Heerlijkheid Farmsum ging nog in de zeventiende eeuw over in andere handen.

Net goed!

Groninger boeren over de hekel

Blijkbaar waren er in het voorjaar van 1815 Groninger boeren, die terugverlangden naar hun welvaart en de relatief lage lasten onder Napoleon en die er daarom bezwaar tegen maakten om de wapens tegen de teruggekeerde dwingeland op te nemen? Een scribent van Vaderlandsche Letteroefeningen haalde ze althans flink over de hekel:

“…hoe dwaas toch inderdaad, de goedkoopheid der granen aan het Bewind te wijten! Of hoe goddeloos, naar eeuwigen oorlog te wenschen, ten einde zich met het bloed van anderen vet te mesten!”

De kluizenaar van Wymeer

Ruim een jaar geleden schreef ik hier een stukkie over een kluizenaar die bij het smokkelaarsoord De Lethe, op de grens met Duitsland, in een hol woonde. Elke zomer trok dat hol vele dagjesmensen. ’s Mans overlijden op 70-jarige leeftijd werd in 1898 door meerdere Nederlandse kranten gemeld.

Het gekke was dat ik zijn naam – Pieter Alberts – niet terugvond in het overlijdensregister van de gemeente Bellingwolde. “Het zou natuurlijk kunnen dat de man over de grens stierf”, opperde ik destijds al: “Wordt mogelijk nog eens vervolgd”.

Dat vervolg is er nu ik zocht op een Duitse plaatsnaam uit de buurt van Bellingwolde, te weten Wymeer.  Een bericht dat oorspronkelijk in de Winschoter Courant stond, en dat op 2 september 1896 werd overgenomen door De Amsterdammer, bevestigt mijn vermoeden van vorig jaar: het hol bevond zich niet op Nederlands grondgebied, maar net erbuiten:

“Een kluizenaar

Wanneer men van Bellingwolde naar Wymeer (Duitschland) den straatweg passeert, ziet men aan zijne rechterzijde een groot stuk braakland, dat, niettegenstaande het wel vruchtbaar is, daar reeds eenige jaren zoo onbebouwd heen ligt. Op niet grooten afstand van den weg zal men er zoo iets ontwaren, dat aan het verblijf van menschen doet denken.

Naderbij gekomen ziet men een ouden kookpot, wat brandstof en overblijfselen van voedsel en te midden daarvan een hol, welks uitgang ternauwernood een mensch zal kunnen doorlaten. Toch gaat het, want ziet! nauwelijks zijn uwe voetstappen gehoord, of daar komt een vuile mannengedaante te voorschijn. Ge beeft eenigszins, doch herstelt u al gauw, indien het blijkt, dat onder dit afzichtelijke kleed geen slecht hart klopt.

Ge knoopt een gesprek met den ouden man aan en hoort vreemd op, indien hij u meedeelt, dat hij reeds 20 jaren dit kluizenaarsleven heeft geleid, 65 jaren oud is en nimmer heeft gedokterd. In zijn hol kan hij alleen in gebogen houding vertoeven, een bed ontbreekt, wat oude lompen vervullen er de plaats van. Behalve dit, vindt men er niets anders in dan – een wagenrad dat dienst doet als kleerstander.

Toen we den man een fooi boden, weigerde hij dit; dat Hollandsche geld had geen waarde. Een Duitsch stukje aanvaardde hij dankbaar, met de leuke opmerking, dat hij daar nog wel eens een arm mensch mee kon verrassen. Er wordt dan ook wel eens beweerd, dat deze kluizenaar niet onbemiddeld moet zijn. (Winsch. Crt.)”

Mogelijk hebben berichten als dit de belangstelling van de dagjesmensen gaande gemaakt.

Martenshoekster krinkiespijers mochten graag poseren

Knipseltje uit Het Noorden in Woord en Beeld, de editie van vrijdag 15 oktober 1926.  De linker man zit schrijlings op een hondenkar en zal dus wel een kleine negotie hebben gehad. Hij heeft zijn trekhond, een soort van labrador, schijnbaar liefdevol op zijn kar en schoot genomen. Waar de andere twee, veel kleinere hondjes voor dienden is onbekend. Misschien werden ze ingezet tegen ratten, mollen en zo.

Overigens wordt Het Noorden in Woord en Beeld, een populair fotoweekblad dat tussen 1925 en 1938 verscheen, nog opgenomen in de nationale kranten- en tijdfschriftendatabank Delpher. Een poos geleden leende RHC Groninger Archieven haar leggers ter digitalisering uit aan de KB/Delpher – deze zijn inmiddels weer terug.

Op de lijst met aanwinsten waar we ons binnenkort verder over mogen verblijden, staan verder nog diverse krantentitels uit de collectie van het Veenkoloniaal Museum in Veendam, namelijk:

• Veendammer courant: algemeen nieuws‐ en advertentieblad voor het arrondissement Winschoten, 1829‐1905;
• De Nieuwe Veendammer Courant, algemeen Nieuws‐ en advertentieblad voor de Veenkoloniën, 1870‐1920;
• De Noord‐Ooster: algemeen nieuws‐ en advertentieblad, 1903‐1950;
• Dagblad voor de Veenkolonieën en omliggende streken, 1946;
• Het Parool: onafhankelijk dagblad van het Noorden (editie Groningen) 1946.

Keuringsarts bezwendeld met krappe hupzelen

In 1832 moest je nog loten voor de militaire dienst. Hoe meer jongens uit je dorp afgekeurd waren, hoe groter de kans dat jij als gezonde Hollandsche jongen inlootte en in dienst moest. Balen!

Daarom werd fraude bij de keuring, die in de twintigste eeuw stof voor allerlei heldenverhalen gaf, in de negentiende eeuw bepaald niet op prijs gesteld door je leeftijdgenoten. Albert van Loo en Mannes Harkema, twee boerenknechts van Grootegast, hebben dat bijvoorbeeld mogen merken.

Bij hun opmeting ter keuring voor de militaire dienst bleken beide slechts 156,5 centimeter groot. Te klein om als kannonnenvoer te dienen. Onderdeurtjes. Vrijgesteld!

Acht andere Grootegaster jongemannen van hun lichting, jongens waarmee ze nog in de klas hadden gezeten, vonden dit oneerlijk. Ze meenden dat Albert en Mannes normaal wèl groot genoeg waren om goedgekeurd te worden.  Algemeen werd gezegd – en dat zou desnoods ook wel bewezen kunnen worden – dat beide jongens zich  probeerden te verkleinen

“door middel van het ontnemen der natuurlijke nachtrust, door veelvuldig gebruik van sterke drank, door het dragen van zware lasten, door zich stijf in de hulpseelen te vinden”.

Tot “algemeen verwondering” hadden ze hun doel ook nog bereikt. Daarom wendden hun gedupeerde medelotelingen zich tot de Gouverneur, de Commissaris des Konings in de provincie Groningen, met het verzoek om Albert en Mannes te laten hermeten,

“zonder zulke kunstgrepen vooraf te kunnen gebruiken”.

De Gouverneur bleek het gloeiend met ze eens. Hij schreef de Burgemeester van Grootegast dat die de beide jongens al de volgende dinsdag moest laten ophalen door de gemeenteveldwachter, die ze dan naar het provinciehuis in Groningen moest brengen. Burgemeester en veldwachter moesten hierbij discretie betrachten:

“Het zal noodig zijn dat deze personen niet te vroeg met het doel hunner reize naar herwaarts worden bekend gemaakt, opdat zij onvoorbereid voor Gedeputeerde Staten verschijnen, en geene middelen bezigen welke zouden kunnen strekken om het gemelde college te misleiden.”

Hoe de hermeting in bijzin van het provinciebestuur verliep, melden de stukken helaas niet, en evenmin is bekend, of Albert en Mannes ingeloot werden, en daadwerkelijk hun dienstplicht moesten vervullen. Maar dat ze er bij hun leeftijdgenoten uit lagen, lijkt haast wel zeker.

—

Bron: Henk Hartog, ‘Stijf in de hulpseelen’ en andere kunstgrepen, in: GroninGEN, afdelingsorgaan NGV afd. Groningen, april 2015 (XXII-2).

Oldambtster witten

Je had altijd een boel rooien in het Oldambt, maar je had ook Oldamtster witten. Geen contrarevolutionaire miesgasters maar bonen om op te eten. Deze ondergaan tijdens de groei aan de stam een opmerkelijke tweevuldige kleurmetamorfose. Henk Scholte, die sowieso alles weet over Groninger mondkost, en dus ook over Oldambtster witten, vertelde er gisteravond met smaak over op de ALV van de cultuurhistorische vereniging Stad en Lande. De Oldambtster witten, die enkele decennia geleden nog maar in één enkele Musselkanaalster volkstuintje werden geteeld, zijn nu bezig aan een opzienbarende comeback op de tafels der vaderlandse lekkerbekken.

Dienstmeisje at 28 eieren op

Bron: Schager Courant 20 april 1884.