‘Hou zadel’ – strip over de fiets in oorlogstijd

In juni 1945 verscheen bij uitgeverij Kompas in Den Haag een boekje met tekeningen en rijmpjes die reflecteerden op enerzijds de energievoorziening en anderzijds de rol van de fiets in de oorlog. Vooral ‘Hou zadel’, de strip in het boekje die over de fiets gaat, spreekt me aan omdat deze op absurde wijze de vooroorlogse ‘normaliteit’ confronteert met de maatregelen van de bezetter en de reactie daarop van de Nederlanders:

Door het laatste plaatje realiseerde ik me opeens welke herinneringen de Hoogkerker en stad-Groninger suikerbietenlucht opriep bij mensen die de Hongerwinter meemaakten. Ook in Groningen werden toen nogal wat suikerbieten gegeten.

Winschoter Zwarte Pieten droegen ook mijters

Bron: Winschoter Courant 6 december 1895.

Commentaar: De Winschoter Sinterklaasviering van 1895 voldeed in alles aan het script zoals we dat nu nog kennen. Met een belangrijke uitzondering: Sinterklaas en de beide Zwarte Pieten droegen alle drie een mijter met opschrift.

Iemand die verstokt aan het hedendaagse scenario hangt, zou de Winschoters nu kunnen gispen wegens hun afwijking van de rechte Sinterklaasleer. Maar daarmee zou deze persoon dan tevens zijn historische onbenul etaleren. Er bestond nog geen volledig gestandaardiseerde sinterklaasviering, eind negentiende eeuw.

Overigens zouden die gelijke kappen een heleboel problemen hebben kunnen voorkomen. Het naar Winschoter voorbeeld alom openstellen van de hoge hoofddeksels voor mijterreclame, zou op veel plaatsen bovendien een financieel aanmerkelijk betere basis hebben gelegd onder de Sinterklaasviering.

Sansculottendrama in Termunten

Ontvangstpost van zondag 29 maart 1795 in het diaconieboek van Termunten, toen de Fransen nog maar pas hier waren. Bij de collector (belastingontvanger) lagen twee Franse soldaten, zogenaamde jagers, ingekwartierd.  Hoewel de diaken ze “cammeraten” noemt, schoot de een de ander dood in zijn bed. Dit gebeurde om 9 uur ’s ochtends en twee uur later werd de dode al op het kerkhof begraven door de buren van de middelste kluft (= dorpswijk). “Eenige carmijolen” (naar de carmagnole genoemde revolutionaire Fransen) volgden de kist. De Termunter diaconie collecteerde bij deze snelle uitvaart met haar bekken (een soort van schaal op pootjes) en haalde zodoende 2 stuivers en 6 duiten voor de armen binnen, relatief een tamelijk geringe opbrengst voor zo’n bekkencollecte.

Kennelijk had het plaatselijke gerecht de bewijsvoering bij dit “droevig geval” vrij gauw rond, en was er ook snel een geneeskundige bij geweest om lijkschouwing te doen. De overlevende militair zal zijn berecht door een Frans militair tribunaal.  Zo de stukken daarvan bewaard zijn gebleven, bevinden die zich in Parijs.

De schoolmeesters en het schaatsen

Bij de enquète die ons in 1828 de schoolmeestersrapporten opleverde, was ook een open vraag naar de volksvermaken  Slechts 16 van de 130 schoolmeesters noemden daarbij het schaatsenrijden. Veel vaker noemden ze de kermissen en jaarmarkten, de boeldagen, de harddraverijen en de winteravondvisites. En toch was dat scheuvelen een algemeen vermaak, zoals ook wel blijkt uit het antwoord van de schoolmeesters te Engelbert en Niehove:

De eerste verklaarde:

“De eenige uitspanningen, die meest allen met graagte beoefenen is het schaatsen ryden.”

Terwijl de tweede schreef:

“Des winters vinden velen hier eene uitspanning op het ys, zoo wel de landman met zyne vrouw, als derzelver kinderen en bedienden.”

Het is moeilijk in te zien dat dit enkele kilometer verderop anders zou zijn. Dat het schaatsen dan zo weinig genoemd werd, kan wel eens aan de omstandigheden hebben gelegen. Mogelijk noemden de pedagogen het scheuvelen minder vaak, doordat de enquète in de zomer plaatsvond, of doordat er een paar zachte of voor schaatsen anderszins ongeschikte winters waren geweest.

Intussen blijken die 16 schoolmeesters – zie de blauwe stippen op de kaart – niet bepaald mooi verdeeld over de provincie. Zo schitteren het Hoogeland en Westerwolde door afwezigheid. Blijkbaar dachten de schoolmeesters daar qua vermaak minder gauw aan schaatsen, dat natuurlijk ook nog nut had als een relatief snelle verplaatsingsmogelijkheid in de winter.

Schoolmeesters die wel spontaan op met het schaatsen op de proppen kwamen, bleken nogal eens te wonen in de nabijheid van de grotere waterwegen, maar vooral ook aan de westkant van de stad. Met name het noordelijke stuk Westerkwartier en het zuidelijke deel van Hunsingo zijn sterk oververtegenwoordigd. Waar dat aan ligt? Misschien is het de nabijheid van schaatsgek Friesland, misschien speelt ook de aanwezigheid van oorspronkelijk Friese schoolmeesters hierin een rol.

Vroege berichten over de Leekstertak

Leekstertak in het Groninger Schaatsmuseum, Sappemeer.

“De Leekster ijsvereeniging, van wie men wel eens schertsend zegt, dat zij hardrijderrijen op touw zet, telkens wanneer het dooijen wil, heeft in de vorige week toch het geluk gehad, dat zij tweemaal eene onafzienbare schare naar de Leekster vlakte lokte. Dat de ijsclub echter de Friezen uitsloot,  was, ronduit gezegd, een beetje kinderachtig en niet bijzonder hoffelijk tegenover de vele Friezen, die in deze gemeente wonen. (…) Zou men het in de Leek vergeten zijn. dat het in vroegere jaren de Friezen waren, bij wie de beroemde Leekstertakken den meesten aftrek vonden? Helaas, ook de roem der Leekstertakken is onderworpen aan de wet der aardsche onbestendigheid. Voor ettelijke jaren, toen de Leek het doel was van honderden en duizenden schaatsenrijders, zag men geheele rijen van huiswaarts keerende Friezen, die zich met een fraaijen Leekster tak getooid hadden. En thans? Slechts zelden ziet men er nog een.”

Bron: Leeuwarder Courant 19 februari 1880 (bericht is ontleend aan de Groninger Courant en komt uit Leek zelf.)

“Lieke-blommen

Vele schaatsenrijders uit de drie noordelijke provinciën stellen er prijs op, een bezoek op schaatsen te brengen aan het dorp De Leek, in het Westerkwartier aan het Leekstermeer gelegen en van daar een soort van kunstbloem van veeren, lint en klatergoud, Leekstertakje of struikje genoemd, mede te brengen. Aan dat overoude gebruik herinnert het schoone gedicht van wijlen dr. E. Halbertsma, de Lieke-blommen getiteld. (…) Wie op schaatsen naar De Leek was geweest en daar zulk eene bloem had gekocht, beschouwde zich als zijn proefstuk in de schaatsenrijderskunst afgelegd te hebben. Het spreekt van zelf, dat zulk eene bloem zorgvuldig wordt bewaard. Het kabinet is daarvoor de aangewezen plaats. Met oranjelinten aan een stapel linnen vastgehecht, valt de bloem den bezoeker bij het openen der deuren terstond in het oog. Kinderen en kleinkinderen beschouwen de trophee met ontzag en lang na bet verscheiden van vader en moeder blijft de bloem in eere, als een aandenken van geliefde betrekkingen, als eene herinnering aan de schoone dagen van weleer.”

Bron: Leeuwarder Courant 18 januari 1887.””

“In het noorden des lands biedt thans het Leekstermeer een der eigenaardigste uitstapjes aan. Dankzjj de daarheen leidende kanalen, en in de eerste plaats het Hoendiep, dat nu bij uitzondering eens heel mooi is, krijgt het druk bezoek en ondervindt de van ouds bekende Leekstertak eene onverminderde belangstelling. Geen vreemdeling keert huiswaarts zonder dit sieraad – eene kunstbloem van metaaldraad – aan hoed of muts of op de borst mee te brengen, als bewijs, dat men „achter de Leek” geweest is. In geheel het oostelijk deel van Friesland zijn maar weinige ridders van de schaats, die nog niet reeds zoo’n „Liekeblom” gehaald hebben. “

Bron: Het Nieuws van den Dag 22 december 1890.

“Van ouds is het dorpje Leek of De Leek, in het Westerkwartier van Groningen, een aantrekkingspunt geweest voor schaatsrijders. Naast het bezoeken, op één enkelen dag, van de Friesche steden, geldt een reis op schaatsen naar dat deel van Groningerland als een soort van heldenfeït. Het is dan de gewoonte der „Leeksters” om hunne bezoekers een „Leekstertak” of „Leekebloem”, een kunstig knipsel van gekleurd papier, uit te reiken, dat dan als herinnering wordt medegevoerd, door den rijder in het knoopsgat, door de rijdster ta ’t jak ien of tusschen de taille.

Het is geen ongevaarlijke tocht doorgaans over het Leekstermeer, met wakken en gaten. Daarom geldt de „Leekstertak” nog steeds als’ een zegeteeken na betrekkelijke waaghalzerij…

(…)

Nog heden ten dage wordt de Leekstertak gehaald en in eere gehouden. De Leek zelf zet haar beste beentjes voor, om het den gasten zoo prettig mogelijk te maken en ook hier doet Koning Reclame het overige. „Prachtige banen over het Leekstermeer, zoo wordt er in de couranten geadverteerd, er van banen géén sprake kan zijn. Natuurlijk! De Leeksters weten het ook: „van wat, komt wat,” een druk bezoek heeft tengevolge, een drukke nering.”

Bronnen: Nieuwsblad van het Noorden 27 februari en het Nieuws van den Dag 3 maart  1895 (beide met een eigen bewerking van een Telegraaf-bericht).

De Lindbergh-pijp voor tevreden rokers

Jammer genoeg raakte de tekstdichter in de laatste regel gedesoriënteerd. Daar verloor hij het Willy-Alfredo-achtige metrum uit het oog, dat hij in voorgaande regels nog strak hanteerde,

De advertentie stond in 1928 in de vaderlandse kranten. Uiteraard was de aangeprezen pijp genoemd naar de luchtheld Charles Lindbergh, die een jaar eerder als eerste vliegenier een non-stop vlucht maakte van de nieuwe naar de oude wereld. Toch was de naar hem genoemde pijp niet Amerikaans, maar Frans. Of hij voor het gebruik van zijn naam ooit een centime van de fabrikant zag, waag ik te betwijfelen.

De Lindbergh-pijp was een zogenaamde systeempijp, bedoeld tegen een teveel aan vocht in de steel tijdens het smoken. Dat vocht kwam er vooral in bij het roken van gesausde tabakken. Volgens Don Duco, de conservator van het Amsterdam Pipe Museum, waren er twee versies van de Lindbergh-pijp, de Metallique en de Spiralo: “Beide pijpen”, aldus Duco, “zijn op de Nederlandse markt van aanzienlijk belang geweest”.

Dat laatste kan kloppen, want mijn grootvader rookte bij gelegenheid ook een. Hoewel hij ernaast wel aan een kromme pijp lurkte. Hoe dan ook ging er alleen maar Friesche Heerenbaai in, van de Groningse fabrikant Niemeijer. Volgens mij niet de zwaar gesausde tabak die al dat vocht in de hand werkte.

Nieuwsblad looft prijs uit voor doffer

Op vrijdag 16 november 1956 organiseerde de Asser postduivenvereniging ‘De Luchtbode’ een grote tentoonstelling voor de Groningse en Drentse leden van de Algemene Bond van Postduivenhouders. Op deze expositie werden maar liefst 1020 van hun duiven gekeurd. De mooiste volwassen vogel volgens de jury was die van L. Vlieger (!) en J. Meijers uit Assen. Kregen de heren hiervoor een wisselbeker, wegens de mooiste jonge doffer ontvingen ze tevens de medaille, die de directie van het Nieuwsblad van het Noorden had uitgeloofd.

Het was ook de enige keer in ruim een eeuw dat Nieuwsblad-directie zich bemoeide met de ‘renpaarden van de arbeider’. Althans, in de gedigitaliseerde leggers van hun krant is alleen dan sprake van een dergelijke prijs. Ik moet dus aannemen dat de medaille die ik van de week van een vrouw uit Leek kocht, een volstrekt uniek exemplaar is. Als ik erop uitgekeken ben, gaat het stuk naar het Groninger Museum.