‘Het verdronken land is vruchtbaar’

Vanmiddag opende Het verdronken land is vruchtbaar. een tentoonstelling in het Groninger Museum van archeologische vondsten uit Noord-Nederland en Ost-Friesland. Naast veel bekende zaken, die tijdenlang niet te zien waren, zag ik toch ook verscheidene ‘nieuwigheden’ onder de geëxposeerde oudheden. Zoals:

– Deze Juno (Romeins). Onder andere door de goede bewaarcondities in wierden of terpen zijn dergelijke beeldjes veel meer in het Noorden tevoorschijn gekomen, dan in het gebied ten zuiden van de grote rivieren, waar de Romeinen werkelijk aanwezig waren

Een verbrede boomstamkano gemaakt van een uitgeholde eik, die door verhitting in de breedte uitgerekt is, 600-640 na Christus. Gevonden ten zuiden van Jemgum, een eindje over de grens bij Nieuw Statenzijl:

Een berg sceatta’s uit de periode 720-740, aangetroffen bij het verdwenen klooster Barthe in de buurt van Leer.  Deze Friese muntjes vormden destijds hèt handelsgeld langs de kusten van de Noordzee.

Benen fluitjes, meest met drie gaten:

Stijgbeugels, te onooglijk voor de overigens prachtige catalogus, vormden een middeleeuwse innovatie die volgens de historicus Lynn White jr. de loop van de geschiedenis veranderde:

Evenmin in de catalogus: deze kruik van wit steengoed, Siegburg dacht ik, 16e eeuw.  Rond het hoofd staat: “Gedult mot”. De dame zou Bathseba kunnen zijn.

Ik hou van baardmankruiken en ben niet de eerste, want ze werden gemaakt van de 14e tot de 19e eeuw. Deze lijkt een traan onder zijn ene oog te hebben:

Geglazuurde schotel met vluchtend hert, 17e eeuw:

Pis Grijt en de pankouk bakkende heksen

In de Mengelingen tot nut en vermaak voor onderscheidene standen uit 1840 staat (pag. 78-90) een lijst met maar liefst 90 “bijgeloovigheden , droomverklaringen, voorspellingen enz., vroeger bij de Groningers in omloop”.

Daar moest ik meer van weten.

Ettelijke van die zaken blijken ook nu nog wel min of meer bekend:

• zwaluwen, die in huis nestelen betekenen voorspoed of geluk voor de bewoners (nr. 31),
• ganzen, in een V-formatie aanvliegend uit het oosten, voorspellen een strenge winter (nr. 74),
• en als de zwaluwen dicht bij het water vliegen, betekent dat regen (nr. 78).

Maar er staan ook heel wat van dergelijke voorspellende zaken op die lijst, die ons nu tamelijk buitenissig voorkomen. Mijn persoonlijke top 10:

20
Wanneer een mol in een woonvertrek den vloer opwerpt, zoo voorspelt zulks binnenkort een sterfgeval.

35
Wanneer turf op den zolder onverhoeds dooréén rolt, dan krijgt men groote drukte of bezigheid.

45
Als eene tortelduif dikwijls achter elkander roept, beteekent dat het ophanden zijn van regen.

47
De tweede dag der hondsdagen, aan St. Margaretha gewijd, wordt bij de Groningers gewoonlijk Pis Grijt genoemd, en het bijgeloof stelt vast dat, wanneer het op dien dag regent, er gedurende zes achtereenvolgende weken dagelijks min of meer regen zal vallen.

48
Indien de katten zeer snel heen en weer door huis loopen, alsof ze gejaagd werden, de Groningers zeggen: deur hoes vleigen, is er wind ophanden.

53
Als men eene vischvrouw voor haren visch minder biedt dan zij vraagt, en zij denzelven voor dien prijs niet kan geven, voorspelt dat voor haar eenen ongunstigen dag, dat is te zeggen, dat zij alsdan niets verkoopt, en gemeenlijk wordt dan door haar gezegd: Nou kan ik de heile dag sjokken (dat wil zeggen: loopen) en neit verkoopen.
54
Wanneer zulk eene vischvrouw echter dat sjokken verveelt, dewijl zij niets verkoopt, dan verkoopt zij, om het even wat haar geboden wordt, den eersten visch den beste, en zulks uit bijgeloof, dat het dan wel zal geluk ken; terwijl zij bij het overhandigen van dien visch bij zich zelve zegt: Goddank, dat ik de jeude (den jood) van de körf heb.

61
In Groningen heeft men tot gewoonte te zeggen: Geen zaturdag zoo nat, of de zon schijnt wat; willende daarmede te kennen geven, dat, ofschoon het op zaturdag den geheelen dag regent, de zon toch zeker wel, al is het slechts voor een oogenblik, zal doorbreken.

62
Onder minkundigen heerscht nog, in weerwil van alle verlichting, het geloof aan heksen, en men vertelt, dat die gewaande heksen Pankoek bakken, als het regent en tegelijk de zon schijnt.

63
Algemeen heerscht nog in Groningen het bijgeloof aan voorloopen, dat zijn aanduidingen of voorteeekens uit het schimmenrijk, die binnen korten tijd werkelijk zullen vervuld worden.

Overigens gold de prognosticerende waarde van een verschijnsel in het gros van de gevallen ongeluk: sterfbedden, trammelant, regenweer. Het onderkennen van iets negatiefs voor de toekomst, en het daarop eventueel kunnen inspelen, had (en heeft) nu eenmaal meer urgentie dan het vroegtijdig zien aankomen van voorspoed en geluk.

Hoe Dijksterhuis verdween

In de vestibule van de oude borg Dijksterhuis te Pieterburen stond een Latijnse spreuk, die vertaald hierop neerkwam:

„Moge dit huis blijven staan, totdat de mier de wateren der zee zal hebben opgedronken en de schildpad de gehele aarde zal zijn doorgewandeld.”

De mier heeft nog oceanen te gaan en de schildpad is ook nog lang niet aan het eind van zijn missie. Dijksterhuis daarentegen, is van de kaart geveegd. De wens kwam niet uit.

In het voorjaar van 1902 werd de borg al niet meer bewoond en was hij danig in verval. De vrijgezelle eigenaar, jonker Gerhard Alberda van Menkema en Dijksterhuis, die op de Menkemaborg in Uithuizen woonde, maakte onderdelen van zijn vervallen goed te gelde. Zo liet hij een groot deel van de bomen kappen.

In maart was de hele oostersingel al weg. Daarmee verdween een kenmerkend onderdeel van het landgoed, dat het Algemeen Handelsblad juist in die dagen aldus omschreef:

“Op een afstand gezien vertoont zich over de vlakke landen van Hunsingo het bosch te Pieterburen en daarin staat het slot of de burcht van den heer, die niet alleen dit bosch bezat, maar vele daaromheen liggende landerijen. De woning is hooger dan de omringende boomen, zoodat er een vrij uitzicht is op de omgeving en naar het noorden ziende, vertoonen zich de Wadden.”

Alberda deed de siervazen op de brug cadeau aan zijn familie op Nijenhuis in Heino. Van de inboedel op Dijksterhuis was op dat moment nog maar weinig meer over. Begin april verkocht Alberda de collatie (het benoemingsrecht van predikanten etc.) van de hervormde gemeente Westernieland aan die gemeente. Hij beurde er toch nog een duizend gulden voor.

Op 22 april overleed hij. Dat gaf nadien nog enige consternatie, want van twee archiefkasten bleken de sleutels zoek, “en niemand van het thans levende geslacht schijnt iets van den inhoud te weten”. De kranten speculeerden over “veel gedrukte en geschreven stukken, die nog door geen deskundige zijn nagezien”. De borgbewoners hadden eeuwenlang een grote rol gespeeld in de streekhistorie en daar moesten die ongeziene papieren over gaan.

Medio mei leek het probleem opgelost. Toen ging immers het restant van de inboedel per schip naar Uithuizen. Daar zou een grote veiling plaatsvinden, waar dan tevens spullen uit de Menkemaborg onder de hamer kwamen.

Na de zomer maakten de erven Alberda bekend, dat ze Dijksterhuis wilden laten slopen. In oktober flakkerde er nog een sprankje hoop op, er was althans sprake van dat “eenige vermogende heeren” gezamenlijk de borg wilden kopen, om deze te redden. Maar dit ging niet door en vanaf midden november stonden er aankondigingen in de krant dat Dijksterhuis, of Het Huis ten Dijke, zoals het ook wel heette, “op afbraak” werd verkocht.

Intussen liet het Rijk foto’s van zowel het exterieur als het interieur van de borg nemen. Ook mat een heer Schepers uit Den Haag de hele zaak precies op, en legde zijn metingen neer in bouwkundige tekeningen. Mogelijk bevindt deze documentatie zich in een of ander archief, de foto’s lijken (deels) in de Beeldbank Groningen aanwezig.

Het Algemeen Handelsblad trakteerde zijn lezers nog op een liefdevolle en uitvoerige beschrijving van de borg:

“Dat oude Dijksterhuis kan op schoonheid niet bogen, maar de forsche lijnen, de na eeuwen nog loodrecht uit het water oprijzende muren, ze dwingen tot eerbied.
In zijn stoeren en strengen eenvoud trotsch, ten volle het karakter dragend van de plaats waar het staat aan het strand van de Noordzee, van zijn grijze tinne een blik op die zee gevend, maakt het op den bezoeker een machtigen indruk, verplaatst het hem in vroeger eeuwen. Hij denkt zich de vroegere Heeren, hun bezittingen van die tinne overziende.
Immers de overlevering zegt dat de Noordzee vroeger den voet van dit slot bespoelde, en dat het huis als ’t ware in een bak van zwaar hout – die bij laag water nog moet te zien zijn – uit of op het wad werd opgetrokken…”

Ook herinnerde de krant aan het verblijf van de watergeus Sonoy op de borg, en haalde ze het bekende verhaal van de moor aan, die het dienstmeisje vermoordde, wat een onuitwisbare bloedvlek op de vloer gaf (ondanks het weghalen van de vlek of zelfs de hele plank, kwam deze telkens weer tevoorschijn).

Het stuk besloot met een lyrisch vaarwel:

“Een warme groet — een laatste groet helaas zij U gebracht van deze kille stranden, U, stoere, sombere, stille en toch zoo sprekende reus.”

Op de zes kijkdagen voor de veiling was de entree een kwartje, welk bedrag ten goede kwam aan de plaatselijke diaconie. Ruim 400 mensen hadden dit ervoor over, zodat de hervormde armen er 100 gulden mee opschoten.

De veiling vond plaats op 17 december in een plaatselijk café. De koper van de borg op afbraak bleek ene Van Seumeren uit Tilburg, die 2575 gulden bood. Met de boerderij en het daaronder beklemde land en diverse losse percelen bracht het hele landgoed in totaal bijna 135.000 gulden op.

De verkopers lieten nog wel een bijzondere bepaling in de contracten opnemen:

“Van eventueel te vinden schatten, die wel zouden kunnen voorkomen, daar het slot bijna 1000 jaar heeft gestaan, behouden de verkoopers zich 90 pct voor, terwijl de vinder 10 pct krijgt “

In februari 1903 begon het rooien van de overgebleven bomen:

“Het uitroeien van het bosch rondom het slot „Dijksterhuis” te Pieterburen (Gr.) is thans in vollen gang. Niet alleen zijn daarmede vele arbeiders uit de genoemde en de omliggende plaatsen bezig, maar ook is in het begin dezer week op het terrein van het slot een groote woonwagen met werkvolk uit Sappemeer aangekomen.
Alle boomen moeten vóór 1 Mei a.s. verwijderd zijn. Het hout, dat alsdan nog aanwezig is, wordt krachtens de voorwaarden van verkoop het eigendom van den kooper der boerderij.
Menige photograaf verbeidt niet ongeduld de verwijdering van de boomen in de nabijheid van den merkwaardigen achtergevel van. het slot. Vruchteloos is reeds meermalen getracht dien gevel in beeld te brengen; de zware, wijdvertakte boomen werkten dit tegen.”

Buiten de veiling was het collatierecht van Pieterburen gebleven. De lokale hervormde gemeente kocht dit in maart voor 2000 gulden van de erven Alberda, die als voorwaarde stelden dat de herenbank en de rouwborden van de familie op hun plek in de kerk zouden moeten blijven, “welke voorwaarde door de koopers zeer gaarne is aangenomen”.

Het puin van Dijksterhuis ging via het haventje van Wierhuizen naar de dijk van de Lauwerspolder. Maar er was ook veel nog bruikbare afbraak – o.a. drie antieke marmeren schoorsteenmantels, 150.000 harde metselstenen in vijf soorten, 500 blauwe marmeren vloertegels en 7000 dakpannen, naast balken en kleiner hout – die sloper Van Seumeren via de krant te koop aanbood.

Pas in april 1903, toen de kaalslag al zover gevorderd was dat men de consequenties duidelijk overzag, manifesteerde zich enige onvrede :

“Met leede oogen zien velen en niet het minst de inwoners van het dorp Pieterburen, de verwoesting aan van het aloude slot Dijksterhuis aldaar en van zijn prachtige omgeving. Op het ruime slotplein, aan welks ingang zich nog statig de hooge poort verheft, liggen thans opgestapeld honderdduizend steenen, grootendeels kloostersteenen van groote afmetingen, alsmede allerlei gedeelten van het inwendige van (het) gebouw (…). Reeds zijn de sloopers tot het hooge voorgebouw tot de benedenste verdieping gevorderd. Van den achtzijdigen toren, die een vrij uitzicht over de Wadden gaf, staat nog slechts een stuk van eenige meters hoog.”

Medio juni meldde het Nieuwsblad van het Noorden dat de sloop op een haar na voltooid was;

“…de laatste steenen nog uit de fundamenten gebroken en het bestaan behoort tot de geschiedenis. Het staan van het gebouw in een looden of koperen bak, zooals door velen werd vermoed, is onwaar gebleken.”

De enige bijzonderheid kwam aan het licht bij het vellen van een oude linde naast het voorplein. Onder de wortels en een halve meter puin vond men een mannenskelet met fragmenten van een gebroken zwaard. Sporen van de terechtstelling en ontering van een verslagen vijand? Helaas zijn deze archeologica niet bewaard, zo leerde navraag bij het Groninger Museum. Er kan dus geen onderzoek naar de ouderdom worden gedaan.

‘Koffie thee chocolade limonade!’

Hoe een extended family te Driebergen een hele trein in vlucht en een zucht van koffie voorzag en hoe een gepensioneerd spoorwegbeambte vervolgens de rotzooi opruimde (1959):

De Weddermarkt, tot vreugd’ en ergernis van dominees

Volgens het loflied op de Wedder kermis kwamen er duizenden mensen op die jaarmarkt af. Ze kwamen van alle kanten en heinde en verre: Westerwolde, de schansen, Bellingwolde, Westfalen en Drenthe. Ze kwamen er voor huishoudelijke benodigdheden als wastobben, melkvaten, spinnewielen en luiwagens, voor artikelen met een persoonlijk verzorgingdoel als brillen, kammen en kousen, en voor levende have als paarden, zwijnen, gevogelte, hond en kat. En als dan het benodigde ingeslagen was, dan stopte men de knorrende maag met kermiskoek, noten en/of bier, terwijl er tot ver na middernacht voor de viool werd gedanst.

Ik dacht er gisteravond niet aan, maar Geert Luth heeft in zijn boek (On)gepast gedrag (Heiloo 2006) ook aandacht besteed aan de kermis van Wedde (pag. 340-345). Op basis van het prothocol van de classis Oldambt en Westerwolde constateert hij, dat de kermis een belangrijk evenement was. Zo gold deze jaarmarkt als een tijdsaanduiding in de streek en zou Wedde dankzij de markt meer dan andere plaatsen bedeeld zijn met tapperijen.

Maar feitelijk ging het niet om één, maar om twee jaarmarkten, die, zoals het lied ook al aangaf, redelijk vlak na elkaar kwamen – er zat bepaald geen halfjaar tussen, maar twee, drie maanden. Het betrof een Pinkstermarkt en een zogenaamde linnenmarkt.

Volgens Luth was de Pinkstermarkt altijd op de tweede dinsdag na Pinksteren. Zelf kwam ik voor het jaar 1797 juist de woensdag voor Pinksteren als vaste tijd tegen. Blijkbaar varieerde het later. Volgens Luth was deze markt een paarden- en veemarkt. Ook dat lijkt in tegenspraak met de advertentie uit 1797:

“Op het WEDDER Maymarkt, ’t welk altoos invalt des Woensdags voor Pinxter, zal nu en voortaan HANDEL worden gedaan in allerhande VEE; als Paarden, Koejen, oude en jonge Zwynen, wordende de Ingezetenen van deze Heerlykheid en omleggende Dorpen verzogt, om hun Vee, zo gedenken te Verkopen, als dan ter Markt te brengen.”

De advertentie en vooral ook dat “voortaan” doet vermoeden dat het om een nieuw ingestelde veemarkt gïng, terwijl dat dus helemaal niet zo was. Wellicht werd de markt een paar jaar om politieke redenen niet gehouden (uit angst voor orangistische gisting) en blies men de traditie in 1797 nieuw leven in.

Uit de gegevens die Luth bij elkaar bracht, valt op te maken dat de linnenmarkt medio achttiende eeuw vooral ook een paardenmarkt was. Voor 1700 was de traditionele datum van die jaarmarkt 25 augustus, waarbij je je dan afvraagt of daar misschien een heilige aan verbonden was, en zo ja, welke dat dan zou zijn. Als die 25e op een zondag viel, dan werd de markt een dag of wat verschoven. Na 1700. toen men de Juliaanse kalender verving door de Gregoriaanse, ging de datum echter niet twaalf dagen vooruit, zoals in de rede lag, maar slechts vier. Omdat zich toen nog steeds wel eens het zondagsprobleem voordeed, schafte men de gefixeerde datum van 29 augustus in 1720 af en ruilde hem in voor de laatste woensdag van die maand.

Het was vooral de Weddermarkt van eind augustus die bekendheid genoot, ook buiten de eigen streek. Daarover zal dan ook het in Amsterdam gedrukte lied zijn gegaan. De oudst bekende vermelding van deze markt staat in een Deventer almanakje uit 1567, maar dat is natuurlijk toeval: deze markt zal veel ouder geweest zijn – wat bovenstaande vraag naar de heilige naamgever des te relevanter maakt.

Dat de Weddermarkt de plek was, waar zelfs predikanten uit de streek wel eens dronken werden aangetroffen, onderstreept het belang. Hun zwaardere vakbroeders maakten nogal bezwaar tegen het vertier, dat met de markt gepaard ging, en waarvoor koorddansers en muzikanten met (draai)lier en viool primair verantwoordelijk waren. Een actie van de lokale kerkeraad, vlak na de linnenmarkt van 1729, tegen kerklidmaten die zulke kunstenmakers (tegen betaling) een standplaats gunden op hun erf of in hun huis of schuur, had zoveel succes dat de artiesten op de Pinkstermarkt van 1730 geheel en al ontbraken, tot verwondering van iedereen. Luth veronderstelt dat er toen definitief een eind kwam aan muziek en vertoningen, maar hierin volg ik hem niet. Het verbod zal hooguit voor een periode iets uitgehaald hebben. Waarschijnlijk geven de rekestboeken van de Westerwoldse drost hierover uitsluitsel, want zulke attracties moesten eigenlijk toestemming van deze rechter hebben. In 1730 ontbrak die duidelijk, op instigatie van de kerkeraad, maar daarmee is zeker niet gezegd, dat permissie voor eens en altijd ontbrak.

Gevleugelde auto

Blikken kinderspeelgoed, begin jaren vijftig. Volgens de eigenaar zat oorspronkelijk een propellor op de neus.  Hij wil graag weten naar welk merk deze wagen gemodelleerd is. Weet iemand dat toevallig? ‘Auto met vleugels’ levert heel andere, veel modernere zoekresultaten in Google op.

Vervolg:

Met dank aan Lucas de Vries en Canon Rick is razendsnel bekend waar dit speelgoed vandaan kwam.  Het betreft een Blomer & Schüler nr. 500 Aero-Car, die ca. 1950 gemaakt werd in de Amerikaanse bezettingszone van Duitsland. Als je het interne mechanisme met een sleuteltje opwond, kon de wagen twee dingen doen, al naar gelang het schakelaartje aan de onderkant aangaf: je kon hem als een normale auto vooruit laten rijden op de grond of je kon de vleugels tevoorschijn brengen en de propellor laten draaien.

Internationale Vredesbetooging

De bibliotheek van het Haagse Vredespaleis heeft een Flickr-account, waarop ze onder andere een hele ris vredes- en oorlogsaffiches neergezet heeft. Bovenstaande is daar één van.

De geafficheerde internationale vredesbetoging, georganiseerd door SDAP en NVV, vond plaats in 1932. Volgens de verslagen – ook met foto’s – namen er ongeveer 25.000 mensen aan deel, onder wie 5000 Duitsers. De Arnhemse winkels bleven er die zondag speciaal voor open.

De laatste spreker in het Arnhemse sportpark was Ir. Albarda, de fractievoorzitter van de SDAP in de Tweede Kamer en de politiek leider van de sociaal-democraten. Hij merkte op dat in 1914:

“in de maand Augustus Nederland bevreesd was, dat de Duitschers over de grenzen zouden komen. Nu is Arnhem verheugd dat de Duitschers over de grens zijn gekomen. (…)”

Overigens doet de stijl van het affiche sterk denken aan de fotocollages die John Heartfield iets later maakte. Gezien de gasmaskers linksonder lag de gasoorlog aan het westelijke front nog vers in het geheugen.

‘Kaatje houdt thans boek’

Het is aan het eind van de maand.  In de keuken zit Kaatje, de bijna spreekwoordelijke dienstbode, aan tafel het boodschappenboekje bij te houden. Het hoofdrekenen gaat haar niet zo goed af, ze telt de bedragen op haar vingers na. En is daarmee zo ingespannen bezig, dat ze niet merkt hoe de kat tegen haar kuiten vleemt.

“Kaatje houdt thans boek”, zegt de fabrikant van de kunstboter, die op drie plekken in de advertentie aanwezig is: op de tafel voor Kaatje, in de wervende tekst en op de rim, tussen de koffiemolen,  de vijzel en potten met suiker, zout, meel en koffie.

Met zoveel margarine in huis, hield Kaatje vast wel wat over.

—

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 23 januari 1904.