Zo’n prins mocht lekker dikkedakken

Als de in zijn macht herstelde stadhouder Willem V in september 1791 Drenthe bezoekt, houden de Drentse Staten, die als zijn gastheer optreden, hem en zijn hofhouding natuurlijk vrij qua eten en drinken. En omdat je zo’n doorluchtig vorstelijk personage uiteraard geen brune boon’n kon voorzetten, of andere in Drenthe gangbare kost, ontboden ze per ijlbode een gerenommeerde kok uit Muiderberg, die naderhand voor het middagmaal in Assen, de twee ontbijtjes in Assen en Meppel en een stuk of wat liflafjes voor onderweg een rekening indiende van ruim 1400 gulden, waaruit bleek dat de prins en zijn gevolg tamelijk veel vlees en gevogelte soldaat maakten. Dit is die nota:

Amsterdam den 19 7ber 1791

De Wel Ed. Mogende Heeren Gecommiteerden weegens ’t Landschap Drenthe resideerende te Assen Deb^t aan S.A. Oosterlinck,

Voor een Middagmaaltijd ter Onthaling van zijn Doorl. Hoogheid bestaande in ’t volgende

1 Consommé met groenten
1 dito met rijst en 1 Capoen
1 Soupe à la reine
1 Puree van Erwten
1 groote Osselende
1 Ham met Spinage
1 Schaapenbout met aardappels
1 Kalfsnierstuk à la Crême
1 Capoen met Vogelnesjes
1 Calkoen met truffels
4 duiven geglasseert met morilles
2 Kuikens met Sweserik
1 Gans met Uyen
3 patrijsen met Salpicon
1 Corhoen met augurkjes
1 Salmy van Watersnippen
1 fricassié van kuikens haanekam
1 Kalfskop als schilppad
4 Terines Steur
Matlotte van paling
4 groentens met garnituuren
1 Tourte van Makcarony
1 d^o (dito HP) van Kuikens
Witte en Swarte Beuling van Capoenen
Rissolles
1 roompodding
Pastijtjes met salpicon
Warm pastij van faisant
Dito van Lamscôteletten
2 pastijen van porrigor
1 koud pastij van Ossehaas
1 Capoen in geleé
1 marbré in geleé
Zult van Speenvarken
Duiven in geleé
Zalm blauw gekookt
1 roulade van paling
1 Rhoe simmel
1 Ossehaas
1 Calkoen
2 Kuikens
1 Capoen
1 faisant
1 Pulpitade
1 pipgans
Geleé van hartshoorn
Blanc manger van Vanille
1 compoTte van Persikke
Gelee van Bessen
Artichokken
1 ragout van hanekammen
Gefarseerde Morilles
Geglasseerde Zweserik
Asia Agurkjes Cappers &c^a.
 

S’anderendaags Ontbijt
1 gerookte Hamburgsche rib
1 Ham in gelée
1 gebr[aden] Kalfsrib
1 d^o Zuiglamsbout
2 Capoenen gebraden
1 d^o faisant
4 Kuikens
8 Kwartels
1 Pulpetade
1 pipgans
1 calkoen
Roulade van Kalfsvleesch
1 d^o van Ossevleesch
1 d^o van Paling
1 Hom Carper au bleu
1 marbré
Zult van Speenvarken
2 Kuikens met gelée
1 Capoen d^o
4 duiven d^o
2 Endvogels d^o
1 Koud pastij van Rheboud
1 d^o van Calkoen
1 gebr. Ossehaas
Lams Coteletten
Gelee van Hartshoorn
Blanc manger van vanille
Compot van persikkes
Geleé van bessen
 

Voor de Suite van Zijne Doorl[uchtige] Hoogheid
1 gebr. Kalfsrib
4 Capoenen
8 Kuikens
1 Varkens rib
1 ger[ookte] Ossetong
 

Ontbijt te Meppel voor Zijne Doorl. Hoogh.
1 gebrade Kalfs ribnierstuk
4 Capoenen
2 Kuikens
1 Varkensrib
1 faisant
1 koud pastij van Ossehaas
1 Calkoen in gelee
1 gerookte Ossetong
1 Marbré
2 gebak
8 Annenassen
Witte en blauwe druiven
8 Canteloupen
80 persikken
4 differente Soorten van Peeren
Groene pruimen
Blauwe dito
Klijne en groote Nooten
Liquide en drooge Confituren
8 differente soorten Sucrades
Banquet in Soorten
200 Sitroenen
Orgeade
Waschligt
6 flessen Champagne roseé
Olie en azijn
Dagloon van 3 knegts en 2 meiden
Schuytevoerders en sleepers
Voor een Decoratie met zijn apendependentie
Voor ’t gebruik van porcelein glas christal zilver en andere werken tafelgoed &c
Differente klyne onkosten en verversching op de reis
Gebroke Porcelein en glaswerk

Is te Saamen ƒ 1418-9—

Voldaan den 1ste maart 1792
Door Schuit,
S. A. Oosterlinck

Bron: Drents Archief, Oude Staten Archief inv.nr. 1775, rekeningen Ontvanger–Generaal (J.H. Oosting) 1791/2-IV, bijlage ad fol. 58 (kosten stadhoudersbezoek 26 en 27 september 1791), kwitantie nr. 73 voor de rekening van S.A. Oosterlinck, kok te Muiderberg, per experesse (ijlbode) naar Drenthe gehaald en hier per schip gekomen om de maaltijden voor de stadhouder, prins Willem V en diens consorten te verzorgen.

De spotprent van de uitbuikende prins komt uit de collecties van het British Museum.

Buskaartje, 10 maart 1971

Wie wat bewaart heeft wat:

Zulke buskaartjes kwamen uit een ondoorgrondelijk apparaat van metaal, ovaal en onbestemd groenig, waaruit allerlei allerlei vrolijker gekleurde pinnetjes staken. Deze machinerie werd met het grootst mogelijke gemak bediend door de buschauffeur, die hiervoor ons volste respect verdiende. Als de pinnnetjes op de goede plek stonden, slingerde hij aan een hendel terzijde van het apparaat en kwam daar simsalabim zo’n papiertje uit. De techniek stond voor niets. Dit was nog in de tijd van voor de strippenkaart, die we straks ook vergeten zullen zijn.

Groningen was brandpunt anarchisme

“Verplaatsen wij ons in den tijd van de stichting der S.D.A.P. (1894, HP)

In geen enkel deel van het land was de arbeidersbeweging, door Domela Nieuwenhuis en Chr. Cornelissen geleid, zóó absoluut in anarchistisch vaarwater gedreven als in het Groninger land. De beweging was daar, naar dien tijd gemeten, massaal te noemen. De stad Groningen was niet het centrum, dat lag meer naar het Oosten: Hoogezand-Sappemeer en het zoogenaamde Oldambt. Daar was, behalve Domela Nieuwenhuis, de welbespraakte anarchist Tj. Luitjes, de groote man. Op het kongres van 1893 van den Sociaaldemokratischen Bond, waren uit de provincie Groningen 27 afdeelingen vertegenwoordigd, ruim een kwart van het heele kongres. Nog in den zomer van 1894 werden daar vele openluchtmeetings gehouden, waarvan verschillende door meer dan duizend personen werden bezocht en tal van deelnemers verschenen omhangen met groote roode sjerpen met opschriften als: leve de anarchie!

Ik herinner mij op een dezer meetings aangesproken te zijn door zekeren Hommes uit Finsterwolde, een oppositioneele burgerman, die mij kapittelde over mijn blijkbaren afkeer van het anarchisme, mijn „parlementaire” neigingen en mij zeide: als het overal in het land was als hier, dan konden we de revolutie vandaag nog beginnen.

Ik kan niet zeggen dat het denkbeeld mij erg aanlokkelijk voorkwam, wanneer men de meetinggangers gadesloeg. Het was ruw volk, in dien tijd in die streken. Noch van wat het socialisme was, noch van de reëele machtsverhoudingen had men eenig begrip. Socialisme, dat was de afschaffing van het privaatbezit, onder welke leuze dan ook de meetings werden belegd, maar over hetgeen daarmede bedoeld en [of dat] bereikbaar was, heerschten de vreemdste denkbeelden.”

Uit W.H. Vliegen, [in memoriam] J.H.A. Schaper, De Socialistische Gids jrg. XIX no. 9 September 1934.

De verdelging van “schadelijk gedierte”

In 1850 betaalde de provincie Groningen premies uit voor in totaal 776 dieren die men had doodgemaakt omdat men ze als schadelijk ervoer:

• 296 vossen (waarvan 152 jong)
• 3 arenden,
• 153 valken,
• 20 otters,
• 188 bunzings,
• en 116 wezels.

Behalve de otter, berucht als “vischvernieler”, bestond het “schadelijk gedierte” dus vooral uit soorten die het gemunt hadden op pluimvee en ander gevogelte, groot en klein.

Vanaf 1703 waren er – steeds gelijk gebleven – premies voor het doden van otters en vanaf 1705 waren zulke premies er ook voor vossen, hanebijters (kiekendieven), (ganzen)arenden en andere grote roofvogels. Wanneer de kleinere soorten valk, bunzing en wezel erbij kwamen is aan de hand van Jan de Bruijns plakkatenlijst niet te achterhalen. Mogelijk dateerden die regelingen van na 1795.

Het kwantitatief belangrijkste mikpunt was in 1850 duidelijk de vos, gevolgd door de bunzing en de valk. In elk geval werd er in 1850 geen enkele hanebijter buitgemaakt. Die vogel was al zo goed als uitgeroeid, denk ik. Toen de premie op hem werd ingesteld, in 1705, heette het nog dat de hanebijter zich sterk vermenigvuldigde. Eerder werd hij blijkbaar nog niet als plaag ervaren.

Het zijn maar momentopnamen en je zou willen dat de complete administratie bewaard gebleven was, maar voor de periode tot 1795 gaat dat sowieso al niet op. Anders dan bij de stadsrekeningen zijn bij de provincierekeningen geen bijlagen bewaard, waaruit je van die staatjes als boven zou kunnen halen.  De boekhouding blijft dan, afgezien van misschien een enkele jaargang, beperkt tot de negentiende eeuw, en ik vrees vooral tot de periode na 1850. Toen ging de provincie namelijk de gedrukte verslagen van de toestand in het licht geven, waaruit het bovenstaande staatje indirect voortkomt..

‘Eene hanenbijterij in Londen’

In zijn werk De Volksvermaaken (1871) reserveerde Jan ter Gouw drie pagina’s (357-359) voor de hanegevechten, “welke even oud als algemeen zijn”.  De hanegevechten, zegt hij, “kwamen als volksvermaak bij alle gelegenheden te pas – op vastelavonden, kermissen, ja zelfs bruiloften”:

“De stedelingen genoten ’t vermaak der hanegevechten des zomers in de herbergen buiten de poort, en er werden weddingschappen bij aangegaan, waar de winner nooit, maar de kastelein altijd het beste van voer.”

Volgens Ter Gouw waren hanegevechten in Nederland al vrij lang op hun retour. In Engelsen was dat anders en bestond er nog steeds een grote liefhebberij voor. De Engelsen kenden ook geheel eigen varianten, namelijk de Battle royal en de Welch main. Bij het eerste werd een onbepaald aantal hanen allemaal tegelijk in de cockpit losgelaen. Deze moesten dan doorvechten tot er nog maar eentje overeind stond, “die dan koning kraaijen mag”. Bij de Welch Main ging het eraan toe zoals bij een WK voetbal in de knock outfase. Van 32 of 16 deelnemende hanen stonden er steeds 2 in de pit tot er eentje doorging.  De Engelsen, aldus Ter Gouw,

“genieten daarbij ’t grootste vermaak, en geen beet noch slag, geen wending noch zijsprong ontgaat daarbij hun vlammenden blikken”.

Toch was er in Engeland wel degelijk al discussie over dit amusement. De Engelse vastenavond was “sedert eeuwen een ware hanenmoord”, maar dat begon al danig af te nemen.

“Ja, sommigen meenen zelfs opgemerkt te hebben, dat sedert dertig jaren de invloed der moderne beschaving ook al op de hanen merkbaar is, en zij zoo vechtlustig niet meer zijn als vroeger.”

Nog net van voor dat verval, uit 1833, dateert een gruwelijk mooie beschrijving van “eene hanenbijterij in Londen”, geplaatst in het Mengelwerk van de Overijsselsche Courant. Volgens de anonieme auteur bestonden er in Engeland zelfs boeken over het trainen van vechthanen. en hij haalt daarbij Lichtenberg aan, die ooit beweerde dat de vechthanen in Engeland  een zorgvuldiger opvoeding kregen, “dan menig jonge Lord”. De “groote hanenbijterij” die onze correspondent bijwoonde, vond plaats in ‘The Royal Cockpit’ aan de Tufton Street in Westminster, waar ook een aantal illustere personages aanwezig was. De cockpit bestond hier uit een soort amfitheater rond een met schotten afgezette ring – maar laat me de auteur citeren, die er uitstekend in slaagde zijn opwinding weer te geven, al neemt hij op het eind van zijn beschrijving ook duidelijk afstand van het vermaak:

“De hanenbijterij zou een aanvang nemen. Een bediende besproeide de matten , opdat de hanen niet zouden uitglijden. De oppassers der hanen verschenen, elk hunnen haan in eenen zak hebbende, op het tooneel; de eene heette Nasch, de andere Fleming. Nasch opende zijnen zak en nam er eenen haan uit, den schoonsten, dien men ooit zag. Hij was rood en zwart, krachtvol en van heerlijke veeren. Hij strekte eerst slechts den hals uit den zak, en deze zag uit als eene vreeslijke slang; men meende, dat het dier er uit vliegen en tot aan het dak zich verheffen zou. Het ligchaam was ineengedrongen , krachtig en van schoonen vorm; de lang donkerblaauwe pooten glinsterden en geleken op stangen van ijzer; aan elken natuurlijken spoor zag men nog zeer sierlijk een kunstigen van zilver, die 1,5 duim lang was, bevestigd. De breede bek geleek veel op dien van eenen arend; hij liet de zwarte oogen rondgaan en die oogen glinsterden als diamanten; zij waren onbedriegelijke kenteekenen zoo wel van eenen wilden als bedachtzaamen moed. De vleugels waren sterk, breed en met scherpe haken voorzien. De kam was afgesneden en de staart driehoekig opgemaakt, gelijk bij een paard. De andere haan was een niet min schoone vogel. Zijne veeren waren geel en hier en daar zwart. Hij scheen wat ligt, maar zijne spieren waren veerkrachtig en sterk. — Toen hij zijne tegenpartij zag, scheen hij onrustig te worden; hij bewoog zich henen en weder, doch hield zich stil — De beide hanen werden bij de signalementen, die van hen gegeven waren, onderzocht en wèl bevonden.

Thans begon de kampstrijd. Elk trok zich van het tooneel naar de zitplaatsen terug, met uitzondering van Fleming en Nasch. De weddingschappen begonnen nu van beide zijden met hartstogtelijkheid. Eerst streelden de beide meesters hunne hanen; doopten de vingers in water, bevochtigden daarmede de banden, waarmede de sporen waren vastgebonden; en maakten nog vee! meer toestel. Toen namen zij de hanen op, stelden ze tegen elkander over en hitsten hen aan. De voornaamste kunstgreep was dat zij deden, alsof zij den eenen op den anderen wilden werpen; hen daarbij kop en hals streelden en daarmede voortgingen, tot men de dieren niet langer zonder gevaar in de armen kon houden. Beide hanen tegelijk losgelaten, vielen met ongelooflijke woede op elkander aan.

De positie van de hanen in de eerste oogenbhkken, waarin zij tegen over elkander stonden, was schoon, edel en hoogst verrassend. Zij vertoefden een oogenblik in deze positie, bek aan bek, en stortende zich dan, met de snelte van den bliksem op elkaar. De krachtvolle vleugels, de sterke sporen verwarden zich in elkander, zoo dat de beide dieren slechts éénen klomp schenen uit te maken. De eigendommelijke toon , die men hoorde, toen de hanen op elkander stieten, laat zich met niets beter dan met het spoedig én geweldig uitspannen van eenen natten paraplui vergelijken. Reeds dadelijk na den eersten aanval, scheen de haan van Fleming te wankelen; hij viel en zijn bloed vloeide; hij was doodelijk gewond. Fleming en Nasch namen hunne dieren van den grond op, hitsten hen aan, en stelden ze weer teegen elkander over. Men heeft er geen denkbeeld van, hoe zorgvuldig en teeder die menschen met hunne vogelen omgingen. De haan van Fleming was, gelijk gezegd, doodelijk gekwetst; zijne beenen waggelden; hij liep heen en weer ais een dronkene; boog den kop nu eens regts, dan weder links en zijn staart zocht den grond; maar de haan van Nasch, die nog vol kracht en vuur was, wierp zich weder op hem en gaf hem den genadestoot. De moedige kampioen stortte levenloos op den mat needer, trotsch en mannelijk nog in den dood. Ik kon mij niet van eene zucht onthouden , en wendde mijne oogen en gedachten weg van het bloedig tooneel — maar het geroep der genen die gewed hadden, verhief zich alom, en ik gevoelde diep welk een jammerlijk vermaak het is, dat deze menschen najagen.

Het was van belang den zegevierenden haan te zien. Hij had een paar ligte wonden ontvangen; maar het scheen dat hij door de overwinning nog veel sterker en grooter geworden was. Met majesteit stapte hij over het tooneel en zijne oogen fonkelden nog eens zoo sterk.”

—

Het schilderij (1889) is van de Franse Vlaming Rémy Cogghe en hangt in het Musée d’art et d’industrie (La Piscine) te Roubaix.

Buurman herbergt vreemde joden

“Op den ingediende request van Freerk Simons hoe in Veendam an enen Jacob Michiels heeft verhuirt eene van sijne kameren, zijnde met des remonstrants woninge onder een dack. Alsoo Jacob Michiels sig nu koomt te onderstaan om seer veel vreemde joden aan te houden, sijnde na het uiterlijck anschijn veele daaronder van een slegte conditie, dieshalven voor de remonstrant te vresen staat dat te eeniger tijt sulk tot een groot gevolg sal streken, zoo is ‘t dat de remonstrant sig tot de authorisatie van UW Wel Geboorne Gest^r moet wenden, seer submis versoekende dat uw Wel Geborene Gestrenge by desen Jacob Michiels gelieve te inhiberen, teneinde sig niet sal onderstaan om eenige vreemde joden in sijn behuisinge te mogen vernagten, ten sij genoegsam securiteit stelle voor de quade gevolgen van dien.

Is geapostileert

Jacob Michiels wort met deesen geinterdiceert eenige vremde joden des nagts te herbergen tenzij met een pas van het Ed. Gerigte zijn voorsien, of dat andersints voor de quade gevolgen soo daar uit mogen voort komen, sal  moeten respondeeren. En sal desen ter sictery worden geregistreert.

Zuidbr[oek] den 8 7^ber 1738 /:onderstont:/

A Wildervanck
Drost”

Freerk Simons in Veendam bezat twee éénkamerwoninkjes onder één dak. In het ene woonde hij zelf, het andere verhuurde hij aan Jacob Michiels. Maar nu bood die buurman onderdak aan  “seer veel vreemde joden”, wier uiterlijk Freerk er niet al te gunstig uit vond zien. Als verhuurder kon hij aangesproken worden op de schade die deze gasten aanrichtten. Daarom vroeg hij de Oldambster drost, om aan zijn buurman een verbod op te leggen tot het laten overnachten van vreemde joden, tenzij de buurman zelf zou instaan voor de gevolgen. De drost legde vervolgens aan de buurman op dat die alleen vreemde joden mocht herbergen, als deze een reispas bij de drost hadden gehaald. Bezaten ze een dergelijk document niet, dan stond buurman financieel voor ze in.

Voor de argeloze lezer van dit rekest, lijkt er sprake van risjes, antisemitisme. De namen van de beide buurmannen zouden immers gewoon christelijk kunnen zijn. Maar schijn bedriegt. Want Freerk Simons, een slager, was zelf een jood. Zijn familienaam was Cohen en je mag hem gerust zien als stichter van de joodse gemeente Veendam-Wildervank. In het jaar dat hij dit rekest indiende, 1738, vormde zijn huis de vergaderruimte voor het bestuur van de kersverse joodse gemeente Veendam. Zijn huis stond nabij het Middelste Verlaat. In 1745 bouwde hij voor eigen rekening  een synagoge bij deze woning. Ook kreeg hij een afgelegen stuk grond in erfpacht voor een begraafplaats. In 1764 was hij nog diaken van de gemeente. Hij had zich omstreeks 1735 vanuit Scheemda gevestigd in Veendam, waar hij voor 1785 stierf.

Wat op het eerste gezicht dus antisemitisme lijkt, blijkt met deze kennis een conflict tussen een redelijk geslaagde arrivé en berooide nieuwkomers, waarvan de arrivé vreesde dat ze te zijnen laste zouden komen. Overigens bevat dit rekest de enige Veendammer melding van Jacob Michiels – die zal dus niet lang naast Freerk Simons Cohen hebben gewoond.

Hage en De Vey Mestdagh noemen dit geval niet in hun dikke boek over de joodse gemeenschap van Veendam e.o. Kennelijk hebben ze de rekestboeken van de Oldambster drost niet doorgenomen. Dat is jammer, want uit geregistreerde verzoekschriften als deze, kan je aardig wat over de lokale verhoudingen te weten komen.

Zelfs het taaiste stukje was bruikbaar

“WARSCHAU den 22 December. Gisteren was de Koude en Vorst hier te Lande zoo sterk , dat er maar 4 Graaden aan ontbraaken , om dezelve met den Jaare 1740 gelyk te stellen. Ook heeft men reeds verscheyde Lieden op bet Veld Dood Gevrooren bevonden. Een dronken Mensch op of in de Slede van hier na Widanow rydende, is, door de Koude in slaap geraakt en uyt de Sleede gevallen zynde, door de Wolven tot zelfs zyne Beenen in de Steevels geheel verslonden.”

Bron: Groninger Courant 15 januari 1754.

Blondona

(Nieuwsblad van het Noorden 31 oktober 1946 )

Hoe men een bedeltraditie om zeep hielp

Bron: Schager Courant, 1 februari 1891.

Commentaar: Om welke gemeente H. het hier ging, ben ik niet gewaar kunnen worden. De gemeenteverslagen van Hoogkerk, Haren en Hoogezand over 1891 bieden helaas geen aanknopingspunt. Wel doet dat “achterbuurt” in combinatie met dat “rijke boeren” mij het meest denken aan Hoogezand.

Wat hiertegen spreekt is dat Hoogezand een vrij voorlijke gemeente was. Het nieuwjaarslopen was medio 19e eeuw tot een plaag geworden, in Oost-Groningen liepen ieder begin van het jaar bijvoorbeeld honderden Muntendammers vaak troepsgewijs langs de deuren te bedelen. In heel veel gemeenten waren er daarom vanaf de jaren 1840, 1850 al nieuwjaarscommissies, die de goede gaven bij de beter gesitueerde inzamelden en aan ‘echte armen’ uitdeelden, onder uitsluiting van figuren die van elders kwamen. Het valt moeilijk in te zien waarom Hoogezand voor 1891 niet tot deze gemeenten zou behoren.