Het veer te Garnwerd, ooit van Hammingh

Evert Joost Lewe, Heer van Aduard en onderhorige dorpen, &c. verklare door desen dat ik aan Eghbert Clasen en Grietie Hindriks sijn huisvrow tot Garnwert heb geaccordeert en geoctrojeert tot het regt van de oversetterie tot Garnwert, gelijk ik haer octrojere bij desen op naervolgende conditiën:

• Dat sij sullen wesen vlitige, nughtere en sobere oversetters, d[i]e mensen haren dienst van noden hebbende, gedienstigh, jverigh en beleeft sullen bejegenen en bedienen;
• Dat sij niet meer en ook niet minder sullen mogen nemen als hier op door het Gerighte is gestelt so als hier onder koomt te volgen en uitgedrukt staet.
• Dat sij ook in cas van quaede bejegeningh daervan het gerighte sullen moeten adverteren [= inlichten, HP], binnen so korten tijdt als de merite [=ernst] van de sake sal vereissen.
• Dat sij van jeder mens out ofte jonk, allene ofte met anderen, ofte met enigh vee overvarende, sullen nemen een halve stuver, voor jder peert ofte koebeest andehalve stuver of twe blanken, voor jder out schaep een halve stuver, voor jder lam een oortien; ’s morgens voor sonnen opgangh, ’s avont na sonnen ondergangh en als er ijs in het water is dubbelt.
• Sullen hiervan geëximeert [= uitgezonderd HP] en bevriet wesen het Huis van Aduard met alle die daertoe enige relatie hebben, het Geright van Aduard met hare dienaren, voor hare personen de predikant, schoolmeester en schatbeurder voor hare personen, de elf huisgesinnen van Klein Garnwert met hare domestiquen en arbeiders, so lange als die actueel in haren dienste sijn en niet langer, voor arme personen en met dese expresse conditie dat sij bij dage, dat is naer sonnen opgangh en voor sonnen ondergangh sullen moeten overvaren of anderzints daer voor betalen neffens  andere so hijr voren staet uitgedrukt.

Aldus gedaen tot Aduard den 13. Meert 1728,

Lewe

Zo luidde het octrooi (alleenrecht) voor de overzetterij of het veer van Garnwerd, verstrekt door de heer Lewe van Aduard in 1728, waarbij ik de voorwaarden maar even achter bolletjes heb gezet. Blijkbaar sprak het niet vanzelf dat  overzetters of veerlieden vlijtig, nuchter en klantvriendelijk waren, daarom werd dit een vereiste in het eerste artikel. Als de overzetters zelf slecht behandeld werden, dan moesten ze het gerecht daarvan op de hoogte stellen, des te sneller naarmate de zaak ernstiger was. De tarieven schreef de heer van Aduard voor in het vierde artikel – bij duister en ijsgang betaalden de klanten het dubbele. Tot slot definieerde hij in het vijfde artikel enkele groepen die (overdag) niet hoefden te betalen. Vooral die laatste voorwaarde zou in de nadagen van het veer problemen geven, waarover straks meer.

Het Garnwerder veer dateerde van een eeuw eerder. De provincie, die hier grootgrondbezitter was, sneed toen de drie Hunze- of Reitdiepmeanders ten oosten van Garnwerd af met een kaarsrecht kanaal tussen Wetsingerzijl en Schilligeham. Op deze manier raakte een kleiner gedeelte van Garnwerd ten oosten van dit nieuwe diep, oftewel Klein Garnwerd, afgesneden van het grootste gedeelte van het kerspel inclusief het kerkdorp op de wierde. Dit was vooral nadelig voor de Klein Garnwerders. Als zij land aan de westkant van het nieuwe diep hadden, of koren naar de molen wilden brengen, of naar de kerk wilden, moesten ze over dat diep. Dat gold ook voor de dominee, de deurwaarder en de schatbeurder, als die iemand in Klein Garnwerd wilden bezoeken. Daarom verzochten de Klein Garnwerders in 1630 de provincie om de instelling van een “overvaart” of veer. En de Staten van Stad & Lande zagen het billijke van dat verzoek in. Anno 1631 stelden ze een provinciale veerman aan, die in ruil voor het gratis overzetten van de Klein Garnwerders de beschikking kreeg over een stuk dijk, groot 7 gras (bijna 3 ha.), ten zuiden van de Garnwerder molen.

Zowel het veer als het bijbehorende land raakten beklemd onder het huis van de veerman, die beide dus in onveranderlijke erfpacht kreeg. Dit hield wel in dat bij een overdracht van deze erfpacht een of meerdere ‘geschenken’ betaald moesten worden. Bij een verkoop van de beklemming betaalden de verkoper en de koper elk 40 gulden, en bij een vererving van ouder op kind gold kreeg de provincie eenmalig hetzelfde bedrag. Bij hertrouwen van een weduwnaar of weduwe was het bedrag voor het inboeken van zijn of haar nieuwe partner 25 gulden.  Als er geen erfgenamen in rechte lijn waren, verviel de beklemming van veer en land op de eigenaar, en moesten erven van de beklemde meier uit de collaterale of zijlinie 250 gulden betalen. Naast deze incidentele sommen kreeg  de provincie jaarlijks hoogstwaarschijnlijk een derde deel van de opbrengst uit de overzetterij.

Dit althans waren de voorwaarden die in de 18^e eeuw golden, toen het veerrecht en het bijbehorende land hoorden bij de rechtstoel Aduard, die in handen was van de Lewes.  Waarschijnlijk had de provincie het veerrecht en ’t land in de tweede helft van de 17^e eeuw overgedragen aan de rechtstoel. Onbekend is wanneer dit precies gebeurde, maar hoe dan ook, bij dergelijke overdrachten bleven de pachtvoorwaarden gewoonlijk onveranderd, want ook toen al brak koop geen huur.

Wel behield de provincie zich aanvankelijk het recht voor, dat een nieuwe veerman alleen met haar goedkeuring mocht worden aangesteld. Dat gebeurde in 1700 nog, maar dat was, naar het zich laat aanzien, dan ook de laatste keer, want uit 1728, bijvooreeld, is een dergelijke approbatie niet bekend.

In 1812 registreerde de keizerlijke overheid het Garnwerder veer nog eens, waarmee ze dit veer tevens als wettig erkende. Drie jaar later, toen alle vastgoed en heerlijke rechten van de familie Lewe van Aduard onder de hamer kwamen, kocht degene die het veer bediende het eigendom van het veerrecht met de grond uit deze boedel. Zo raakte zij niet alleen verlost van de betaling van de geschenken en de jaarlijkse afdracht van eenderde deel van de opbrengst, maar werd ze ook volledig eigenaar van het octrooirecht en het bijbehorende land.

Tot 1888 bestond het veer uit een bootje. Mensen, schapen, geiten en kleinere dieren werden met dit bootje overgezet, maar paarden en koeien konden er niet in. Die werden met een touw achter het bootje gebonden en zwommen zo het diep over. Dat jaar kocht de gemeente Ezinge van de provincie Groningen het veerpont van de Wierumerschouw, dat door een brug overbodig was geworden. Ze gaf het vaartuig in bruikleen aan kastelein Hammingh, dan de veerman van Garnwerd. De gemeente zorgde er ook voor, dat op beide oevers adequate aanlegplaatsen voor het veerpont kwamen.

Nog tot in de Eerste Wereldoorlog zette Hammingh, conform de eeuwenoude voorwaarden, de bewoners van Klein Garnwerd gratis over. Toen werd het hem te gortig en ging hij veergeld van ze vragen. Een van de boeren van Klein Garnwerd begon daarom in 1917 een proces tegen Hammingh, waarbij hij kosteloze overzetting eiste, naast een schadevergoeding wegens de betalingen tot dan toe. Volgens de boer zou het gaan om een privaatrechtelijk voorrecht, dat vanaf 1631 had bestaan. Hammingh ontkende een dergelijk privilege. Volgens hem was het veer een publiekrechtelijke instelling uit 1631, en was hij te beschouwen als slechts de veerknecht van de provincie. De Rechtbank was het met Hammingh eens en omdat er dus geen burgerlijke rechtsband tussen eiser en gedaagde bestond, verklaarde zij de boer niet ontvankelijk in zijn eis. Tegen dit vonnis tekende de boer geen hoger beroep aan, zodat Hammingh veergeld van de Klein Garnwerders kon blijven vragen. Het was overigens een pyrrhus-overwinning, want de de bewoners van Klein Garnwerd maakten voortaan geen gebruik meer van Hamminghs veer. Ze kochten  een eigen boot waarmee ze zichzelf gingen overzetten.

Café Hamming te Garnwerd met pontveer, ca. 1900. Bron: HJRNoorden op Flickr.

De voor hem zo goede afloop in het geding van 1917 zou zich nog verder tegen Hammingh keren. In 1931 wilde de provincie een brug over het Reitdiep bij Garnwerd aanleggen, waardoor het veer van Hammingh in één klap waardeloos zou worden. Hammingh verzette zich eerst tegen de komst van deze brug en eiste vervolgens 25.000 gulden schadevergoeding krachtens zijn veerrecht, dat hij, anders dan in 1917, nu wel als een publiekrechtelijke zaak wenste te beschouwen. De provincie bood slechts 8000 gulden en omdat de onderhandelingen op niets uitliepen, begon ze een proces tegen Hammingh. Daarbij beriep de provincie zich op het vonnis uit 1917 dat stelde dat Hammingh geen eigenaar van het veer was, maar slechts bedienaar. Hammingh koos eieren voor zijn geld en bood een schikking aan. Uiteindelijk kreeg hij slechts 4500 gulden, terwijl zijn netto verdiensten van het veer ongeveer 1000 gulden per jaar waren geweest. Als kastelein begroette hij trouwens wèl de brug bij zijn café in Garnwerd. Die brug zal de gederfde inkomsten uit zijn veer ook ruim hebben vergoed.

De beide rechtszaken over het Garnwerder veer vormden naderhand voer voor een voortdurend rechtshistorisch debat over het publiek-, dan wel privaatrechtelijke karakter van dit veer.

Momenteel is er een provinciaal plan om een eindje verder, tussen Aduarderzijl en Schaphalsterzijl, een nieuw veerpontje voor fietsers aan te leggen.

Bronnen:

• RHC Groninger Archieven toegang 547, archief familie Lewe inv.nr. 414: staatboek Evert Joost Lewe van Aduard fol. 61 en 62.
• A.S. de Blécourt, ‘Het veer te Garnwerd’, Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis V (1924) 57-75.
• A.S. de Blécourt, ‘De opheffing van het veer te Garnwerd’, Tijdschrift voor Rechtsgeschiedenis XIII (1935) 405-436.
• Frits Brandsma, ‘Een sigaar uit eigen doos. Café Hammingh en het veerrecht’ in: Paul Brood en René Flach red., Historische Groninger rechtszaken (Bedum z.j.) 42-48.

Een schat voor alle tijden, deels foetsie

‘In de eerste plaats herinner ik in dit verband aan Van Mesdag als psychiatrisch en psychologisch voorlichter van den rechter, waarbij hij zich immer van de hem door Rechtbank of Hof gegeven opdracht kweet na een zeer nauwkeurig onderzoek, waarvan de resultaten werden neergelegd in een geheel met eigen hand geschreven uitgebreid verslag, waarin geen enkele vraag onbeantwoord werd gelaten. Een schat van voor alle tijden wetenschappelijk hoogst gewichtig materiaal ligt daardoor opgetast in de gerechtelijke archieven speciaal in het noorden des lands, en een medicus, die zich mocht geroepen voelen om zich te specialiseren op dit gebied, zoude geen betere studie-stof en geen meer navolgenswaardige voorbeelden kunnen vinden dan Van Mesdag’s onvolprezen expertise-verslagen.’

Aldus O. J. Cluysenaar in zijn In Memoriam (1943) voor Synco van Mesdag, de forensisch psychiater wiens naam verbonden is aan de Van Mesdagkliniek.

De jurist Cluysenaar was mogelijk iets te optimistisch over die ‘schat’, opgetast in  de gerechtelijke archieven van vooral het noorden des lands. Je kunt niet alles bewaren en het lijkt erop dat bij het opschonen van gerechtelijke archieven de ruimtevretende, maar op een individueel niveau ook zeer informatieve procesdossiers nogal eens worden vernietigd. Die van de meervoudige strafkamer bij de Groninger Arrondissementsrechtbank blijken nog wel bewaard, maar dat geldt – voor zover ik kan nagaan – niet voor die van het Hof in Leeuwarden en ook verder zouden Van Mesdags zo leerzame rapportages nog wel eens door de papierversnipperaar kunnen zijn gegaan.

Overigens is het de vraag of dat erg is. Hoe invloedrijk Van Mesdag ook was, een poging om een serieuze biografie van hem te schrijven, lijkt er nooit te zijn ondernomen.

Nu ik er nog even over nadenk: toch wel jammer, eigenlijk. Het zou bijvoorbeeld een mooie klus kunnen zijn voor een psychiater met een historische interesse (als er überhaupt nog zo iemand rondloopt).

Klok van Midwolde had ‘zilveren’ klank

Vroeger hebben wij al eens gezegd, dat de tegenwoordige torenklok in de kerk te Midwolde is gegoten uit een oudere klok, welke bij het luiden over den dood van Koning Willem III van Engeland en Stadhouder van de Republiek der Vereenigde Nederlanden was gebarsten in 1702. Dit gieten geschiedde op last van Anna van Ewsum en haar gemaal Georg Wilhelm, graaf van Inn und Kniphausen.

Dit blijkt ook uit het opschrift van de klok, hetwelk aldus luidt: „Georg Wilhelm ende Anna van Ewsum, graaf ende graevinne van Inhuisen ende Kniphuisen, heer ende vrouw van Nienoort ende des landes Vredewoldt hebben deze klocke, gebarsten door het luiden over de doot van Wilhelm III, koning van Groot-Brittaniën, weder laten vergieten anno MDCCIV. Mamees Tremij me fecit.”

Volgens de overlevering moet deze klok te Midwolde, of misschien wel op Nienoord zelf, zijn gegoten, althans wanneer de legende, die omtrent dat gieten nog heden ten dage bij het volk is verspreid, eenigen grond van waarheid bevat, hetgeen niet onwaarschijnlijk is. Deze legende luidt aldus: Toen de specie voor de klok gereed was om in den vorm gegoten te worden, kwam de gravin Anna van Ewsum nog met een groote hoeveelheid zilveren sieraden in haar schort aandragen en wierp die in het kokende metaal, waarin ze natuurlijk dadelijk versmolten. Zij deed dit om aan de klok een nog schooneren klank te geven. Een dienstmaagd, volgens anderen een arme vrouw, die van deze handelwijze getuige was, vond het zonde en schande van al dat mooie zilverwerk en vroeg verlof om uit het kostbare metaal een schep te mogen doen met een metalen maat of lepel, die zij toevallig in de hand had. Dit verzoek werd haar bereidwillig toegestaan; maar zij kwam met al haar begeerlijkheid niet best weg. Toen zij namelijk de maat in het metaal dompelde, smolt deze terstond en hield zij enkel het oor of handvatsel in de hand.

De vroegere torenklok gold nog meer dan de tegenwoordige voor de zwaarste in de provincie, ook werd daarvan verteld, dat zij zooveel zilver bevatte, dat zij in helderheid van klank de groote klok van den Martinitoren te Groningen overtrof, of zooals men zei: „Dat zij boven den Groninger toren (d. w. z. de groote Gron. klok) ging.”

Het is dus ook zeer goed mogelijk, dat de boven verhaalde legende doelt op het gieten van de eerste klok, maar dan zijn daar natuurlijk andere personen bij betrokken geweest.

Verder verhaalt men, dat de Regeering van Groningen, over die klank hetzij dan van de oude of van de nieuwe klok, afgunstig was en het zoover wist te krijgen, dat de klankgaten in den toren werden gesloten, opdat men het luiden niet te ver zou hooren. Misschien wilde de Regeering daardoor wel haar meerderheid aan de Heeren van Nienoord laten gevoelen; want die Heeren waren niet gemakkelijk en hadden (…) heel wat te zeggen in het Landschap „Vredewold” — en in het Westerkwartier, en daardoor ook in de Ommelanden. Dat de Stad en de Ommelanden vaak met elkaar overhoop lagen is uit de Vaderlandsche geschiedenis genoeg bekend en dat zij elkander meermalen een vlieg trachtten af te vangen eveneens. Daargelaten nu maar, of de Stadsregeering, of wel het Bestuur van Stad en Lande het sluiten van de klankgaten wist gedaan te krijgen, een feit is het, dat de acht bovenste klankgaten in later tijd, d. i. na het bouwen van den toren, zijn dichtgemetseld. In 1874 zijn de vier ooster- en westerklankgaten op last van de Kerkvoogden van Midwolde en Leek weder geopend, de andere zijn tot heden nog gesloten gebleven. In weerwil daarvan is het luiden van de klok soms zeer ver in den omtrek te hooren, hetgeen vroeger ook inderdaad wel noodzakelijk was; want toen behoorde niet alleen Leek tot het kerspel Midwolde, maar ook geheel Zevenhuizen en waren de verste bewoners wel twee uur van de kerk verwijderd. Al is dus de tegenwoordige klok in den toren van Midwolde nog maar een paar eeuwen oud, hetgeen voor een torenklok geen hooge ouderdom is, toch heeft zij haar metalen stem bij vele blijde en treurige gebeurtenissen doen hooren en zou zij ons van het Landschap „Vredewold’ heel wat kunnen verhalen, als zij spreken kon.

Bron: Vredewoldius – Uit Vredewold XXII, Nieuwsblad van het Noorden 28 januari 1911.

NB: Vredewoldius had kennelijk een soort voorgevoel, want bij een restauratie van de Midwoldiger kerk en toren bleek nog in hetzelfde jaar 1911, dat de klok van 1704 “geheel gebarsten” was. Deze werd begin 1912 inclusief het opschrift van 1704 hergoten door het bekende klokkengietersbedrijf van de Gebr. van Bergen te Midwolda (Oldambt), dat de klok op zaterdag 29 maart 1912 weer ophing.

Het is deze replica-klok uit 1912 waarvan Pathuis nog in 1977 het opschrift opnam in zijn Groninger Gedenkwaardigheden (nr. 2704). Toen Tonko Ufkes en ik een paar jaar geleden, afgaande op de door ons zeer gerespecteerde Pathuis, de toren van Midwolde beklommen, om voor een thema-nummer van Stad & Lande een foto van dat klok-opschrift uit 1912/1704 te maken, bleek deze klok echter in 1949 te zijn vervangen door een exemplaar met een heel ander opschrift. Aangezien de luizolder alleen via een lange losse ladder door een tamelijk donkere ruimte te bereiken viel, voelden Tonko en ik ons wel een beetje bekocht door die Pathuis.

Nu ik nog even nadenk over het bovenstaande, vraag ik me wel af wat de firma Van Bergen in 1911 met dat zilver van Anna van Ewsum deed. Of zouden ze er helemaal niets van hebben gemerkt?

Nog even het geluid van de huidige klok, zoals geregistreerd door Dennis Wubs.

Bijzonder gestorven te Wierum en Dorkwerd

Bij het doornemen van het kerkboek van de gecombineerde gemeente Wierum en Dorkwerd zag ik enkele bijzondere sterfgevallen voorbijkomen:

29 april 1702

Den 29 dito is Derkje, een dochtertje van Peter Hendriks en Mar[tje] Geerts te Dorquert, door een opstaande bette dootgeslagen.

Ik weet niet goed wat ik me hierbij moet voorstellen. Bette zal wel geen kwaad wijf zijn. Hou het er maar op dat er een bat (ofwel een bruggetje) omhoogstond, die onverhoeds op het hoofd van het arme wicht neerdaalde. Haar ouders woonden bij de kerk van Dorkwerd.  In 1703 lieten ze opnieuw een dochtertje Derkje dopen. In 1705 overleed de vader, die ouderling van de gemeente bleek te zijn. Postuum kwam er nog een dochter. De weduwe hertrouwde, bleef met haar nieuwe man op dezelfde plek wonen, waar ze nog meerdere kinderen kregen.

17 mei 1707

Den 17 May is in Groningen gestorven Marthen Eylards vryster, twee maanden over eenendertig jaaren oud, van kinds op sonder verstand en spraak geweest, als ook verswakt in haare leeden, en van onse Diaconye te Wierum in de Stad bovengemeld onderhouwden, legt op onse kerkhov begraven.

Deze doofstomme en naar het zich laat aanzien ook verder meervoudig gehandicapte vrouw, die in Groningen verzorgd werd, was mogelijk de zuster van Klaas Eylards in de Grouwelerye.

16 juni 1710

Den 16 Junij is mijn veel waarde en seer lieve Huysvrouw Margareta Molenkamp, anders Ysbrands, gestorven.

Ds. IJsbrands kweet zich van de droeve plicht, melding te maken van het overlijden van zijn echtgenote.

5 – 14 februari 1712

Den 5 van sprockelmaand is volgens bericht op Den Ham in de pockens overleden Roelefke Reynders, een bedaagde vryster, te Wierum boorachtigh, ende hier te Wierum begraven.

Den 9 dito is overleden in de kinder Pockens Egbert Jacobs, booragtigh van Garlsweer, een echt-man, dog van sijn vrouw gescheyden, en is hier te Wierum begraven.

De 14 van sprockelmaand is te Wierum in de kinderpockens gestorven Grietje, een dochter van wijlen Timon Jans ende Corneliske Rijkels ehelieden, in haar leven woonachtigh te Dorquert, en is te Dorquert begraven.

Kenneljk heerste er een pokkenepidemie in 1712. Dat jaar heerste de ziekte ook in Italië en Boston en tevens bij Kaap de Goede Hoop, waar vooral de Hottentotten het slachtoffer werden.

15 september 1720

Den 15 dito is Harmtjen Hoving, huysvrouw van Evert Oostenrijk, in haar eygen huys op sondagh onder de predicatie groulijk en vreedlijk vermoort.

Wat een Groninger in 1800 aan alcohol dronk

In Groningen (…), een volkrijke koopstad en garnizoensplaats, en in het gewest grenzende naar buiten aan Oostfriesland en Munsterland, is toch veel toevloed en doortogt naar ons land van reizigers, vreemde werklieden van alle soort, voorts inwendig van krijgsvolk enz., zoodat hierdoor ook het vertier van sterke drank zeer wordt vermeerderd en gaande gehouden.

Aldus Matthias van Geuns, dan hoogleraar in Utrecht, maar oud-stadsarts van Groningen. In 1801 berekende hij aan de hand van de accijnsopbrengsten hoeveel sterke drank er eind achttiende eeuw geconsumeerd werd in Stad en Lande (zonder Westerwolde, dat een ander fiscaal systeem kende). Deze consumptie bedroeg in totaal 35.676 ankervaten, omgerekend naar een moderne inhoudsmaat bijna 1,36 miljoen liter. In Stad en Lande zonder Westerwolde leefden volgens de volkstelling van 1796 een 106.257 zielen, zodat de jaarlijkse consumptie aan gedestilleeerd per hoofd van de bevolking hier neerkwam op 12,76 liter. Als je rekening hield met een derde kinderen, en een helft van de volwassenen die geen sterke drank dronk, dan kwam de jaarconsumptie per drinker neer op ruim 38 liter. Een gemiddelde drinker dronk dus ruim een tiende liter sterke drank per dag.

Een Groninger zou daarmee ogenschijnlijk zo’n 20 % meer sterke drank tot zich nemen dan een Utrechter. Maar ruim de helft van de in Groningen geconsumeerde sterke drank bestond uit inlandse, d.w.z. hier in Groningen gestookte jenever, en nog eens een kleine kwart uit eveneens lokaal geproduceerde brandewijn, die “alles doorheen gerekend ten minste een derde deel, zoo niet de helft slapper” waren dan de Hollandse equivalenten die in Utrecht werden gedronken. Daarom mocht je de Groningse overconsumptie daar wel tegen wegstrepen. De Groninger, met andere woorden,  kreeg met zijn sterke drank ongeveer evenveel alcohol binnen als een Utrechter.

Van Geuns bekeek ook de bier- en wijnconsumtie van de Groningers, in vergelijking met de Utrechters. Eind achttiende eeuwen dronken de Groningers met elkaar zo’n 8260 ankers wijn per jaar. Wat neerkwam op 313.880 liter, bijna 3 liter per hoofd van de bevolking, nog geen kwart van de sterke drank.

Het bleek ook slechts een derde van wat een Utrechter aan wijn dronk. Van Geuns formuleert dan, wat wij een hypothese zouden noemen:

Het kan echter zijn, dat men in het Groninger gewest, meer dan elders in ons Vaderland, nog veel meer gebruik maakt, vooral bij den gemeenen man, van het aldaar gebrouwen meer en min zwaar bier, daar de deugd van het Groninger bier vanouds beroemd plagt te zijn. Maar het is zeer zeker dat ook de koffij, en wel van ene goede soort en bereiding, hier, tusschen tijden,  vrij algemeen en rijkelijker gedronken wordt, dan elders; te meer daar er ook een verbazend sterk vertier plaats heeft van gebrande cichorei, en velerlei gebakken deeg, granen, erwten en wat meer onder de benaming van knap, bij het talrijk gemeen, ter vermenging met de duurdere koffij, pleegt te gebruiken.

Maar er speelde nog iets anders mee in de relatief lage Groninger wijnconsumptie. In de provincie Utrecht bestond de helft van de bewoners uit stedelingen, terwijl dit in Groningerland slechts een kwart was. En stedelingen dronken nu eenmaal veel meer wijn. Voor Groningen viel ook wel vast te stellen

…dat de consumptie van wijn aldaar te lande, zelfs in de schoone en volkrijke dorpen van het gewest, gelijk ook onder den middelstand der welvarende stedelingen, verre van algemeen te zijn, nog waarlijk gering en zeldzaam is, terwijl, zoo als ik zeide, een kop koffij bij het gros der burgerij een vrij algemeen en druk onthaal blijft uitmaken.

Van Geuns was een warm aanhanger van bier. Hij noemt het “de oude en ware Vaderlandsche drank”, die gedurende de achttiende eeuw “in laag verval” was geraakt. Omdat er in Stad en Lande na 1750 mede om die reden geen bieraccijns meer werd geheven, leidt Van Geuns met behulp van een ingewijde de Groningse bierproductiecijfers af uit de belasting op ongemalen brouwmout. De inlandse bierproductie bedroeg per jaar 201.000 ankers of vorrelvaten dun bier (van zo’n 1,5 à 3 % alcohol) en 33.000 ankers zwaar bier (oftewel kluin met ongeveer 9 à 10 % alcohol). Per hoofd van de bevolking kwam dit neer op ruim 72 liter dun bier en bijna 12 liter dik bier.

Natuurlijk zou het in Groningen geproduceerde bier geëxporteerd kunnen worden, wat dan aan deze berekening af zou doen. Maar met zijn bierdeskundige raadsman meent Van Geuns:

Dat het alhier gebrouwde bier ook alhier verteerd wordt, alzoo de voormalige verzending naar buiten,  vooral het kluin naar Friesland, die alle weken met een daarvan benoemd veerschip vrij sterk plagt te geschieden, sedert veele jaren, ook wegens den zeer bezwaarden invoer in Friesland, niet meer noemenswaardig is…

Wel werd er volgens Van Geuns  “mogelijk nog wel eenig zwaar bier van buiten, voornamelijk van Deventer” in Groningen ingevoerd en gebruikt, wat de cijfers voor de per capita bierconsumptie dan eerder hoger, dan lager zou maken.

In tegenstelling tot het platteland van Utrecht, bleef “de bier-consumtie in de voorname Groninger landstreken, van het Oldambt, Veendam , Wildervank enz. nogal sterk stand houden, en welligt nog sterker dan in de stad”. Weliswaar was de bierproductie sterk afgenomen in de achttiende eeuw – in de stad Groningen bijvoorbeeld slonk het aantal brouwerijen van 80 vlak na 1700 tot 36 in 1769 tot slechts 8 tegen 1800 – maar de overgebleven brouwerijen hadden gemiddeld wel meer capaciteit dan de vroegere, zodat de afname van de Groninger bierconsumptie minder groot was dan de afname van het aantal brouwerijen deed vermoeden. Van Geuns raamde, dat die consumptie in 1800 nog een kwart van die rond 1700 was. Houden we rekening met een lichte bevolkingsgroei, dan dronk de gemiddelde Groninger rond 1700 dus nog zo’n 300 liter dun, en 50 liter zwaar bier per jaar.

Eind achttiende eeuw bleek de gemiddelde Groninger niet helemaal mee te zijn gegaan in de anti-biertrend, want hij dronk nog zo’n twee maal zoveel bier als de gemiddelde Utrechter. Van Geuns ziet daarmee zijn “te voren geopperde gissing” of hypothese bevestigd, namelijk dat het zoveel mindere wijnverbruik in Stad en Lande samenhangt met de “daar nog vrij veel in zwang zijnde consumtie van bier, en ook bijzonderlijk van zwaar bier”. In pure alcoholconsumptie weken de Groninger en de Utrechter waarschijnlijk niet veel van elkaar af.

Nog even de per capita cijfers op een rijtje – de gemiddelde Groninger dronk tegen 1800 jaarlijks 12,76 liter sterke drank, bijna 3 liter wijn, ruim 72 liter dun bier en bijna 12 liter zwaar bier. De gemiddelde Nederlander van 2010 doet het slechts met zo’n 3 liter sterke drank, 5 liter wijn en 16 liter bier, dik en dun, maar meer dun dan dik. Naar hedendaagse maatstaven was de Groninger van weleer dus niet bepaald een matigheidsapostel.

Als we nu de alcoholpercentages in de tijd van Van Geuns stellen op 25 % voor sterke drank, op 12 % voor wijn, op 2 % voor dun bier en op 10 % voor dik bier, dan was de totale hoeveelheid pure alcohol die een Groninger indertijd jaarlijks dronk 3,19 + 0,36 + 1,44 + 1,2 liter = 6,2 liter. Bij 35 % voor sterk, 12 % voor wijn en 5 % voor bier laat dezelfde pure alcoholconsumptie voor de Nederlander in het huidige tijdsgewricht zich becijferen op 1,06 + 0,6 + 0,8 liter = 2,46 liter. De gemiddelde Groninger van twee eeuwen geleden kreeg dus 2,5 maal zoveel pure alcohol binnen als de doorsnee-Nederlander nu.

—

Bronnen: Matthias van Geuns, Over het gebruik en misbruik van sterke dranken, in de bewerking van O.G. Heldring (Groningen bij Oomkens, 1839) pag. 68-106. De Gelderse drankbestrijder Heldring copieerde de originele teksten uit Van Geuns boek Staatkundige handhaving van der ingezetenen gezondheid en leven (1801)  en doorvlocht deze met aantekeningen van eigen hand. De cijfers over het hedendaagse gebruik van alcoholica komen overigens van het CBS.

Het mooiste plekje van Utrecht

Ik heb hier wel eens verteld hoe Amsterdamse herbergiers op een publiek uit Groningerland mikten door op hun uithangbord het wapen van Stad & Lande te voeren.

Op een A-lokatie in Utrecht, het Vredenburg, zat ook  zo’n herberg. Alleen hing daar niet het provinciale Groninger wapen buiten de deur, maar het stedelijk-Groningse. Wat als reden zou kunnen hebben dat de Utrechts-Groningse band vanouds wat hechter was, dan die tussen Utrecht en de Ommelanden.

In de Amsterdamse Courant van 24 september 1737 stond een advertentie, waarin deze Utrechtse herberg te koop werd aangeboden:

J. van der Schroef, Makelaer in Utregt, presenteert uyt ‘er hand te verkopen, om met den eersten May 1738 t’aenvaerden, een extra schoone en Neeringryke Huyzinge, zynde een van ouds vermaerde Herberg, met zyn annexe Stallinge voor 6o paerden, staende op het Vreeburg binnen Utregt, daer de stad Groningen uythangt, bewoont by Sr. Paulus van Riebeek.

Deze herberg had een redelijk grote paardenstal. Anders dan zijn Amsterdamse collegae mikte de uitbater niet op een publiek dat per schip kwam. Vlak voor de verhuismaand mei, toen de oude herbergier eruit ging en de nieuwe erin kwam,  bleek dat de oude een collectie rijtuigen te koop had, waarbij de directie van rijtuigmuseum Nienoord zich de vingers zou aflikken:

Jacobus van Bosvelt, Vendumeester in Utregt, zal op Woensdag den 9 April, ’s namiddags ten 2 uuren, ten huyze van Paulus van Riebeek, in ’t Logement daer Groningen uythangt verkopen, een Swemmer, 2 Kalessen, 2 Faëtons van zessen, een dito van vieren, een Koets-Wagen, een Fargon, 2 Chaisen, een Boere-Wagen, 4 Arresleeden, eenige Paerden-tuygen en Tomen , 10 Merri-Paerden van 5 tot 9 jaren; daegs te vooren te zien: Breder by Biljetten gespecificeert.

(Amsterdamse Courant 1 april 1738)