Gronings getijdenboek

Twintig jaar geleden was het nog nauwelijks bekend dat er hier in de omgeving in de late Middeleeuwen een centrum van boekproductie was. Intussen wordt op grond van decoraties aan steeds meer manuscripten een Groninger herkomst toegeschreven. Met enige financiële hulp van buiten repatrieert de Groninger Universiteitsbibliotheek af en toe zo’n exemplaar. Zoals, uit Chicago, dit gebedenboek uit Selwerd of Thesinge. (De plaatjes zijn te vergroten met een klik.)

De zeven roderoeden van het Oldambt

Het stuk, uit 1685, regelt de eerste politie in het Oldambt en de andere stadsjurisdicties. Wat vooral opvalt is de macht van de Drost, de zetbaas van de stad, over de zeven roderoeden.

Weliaswaar was de keuze van de zeven roderoeden of veldwachters aan de predikanten en kerkvoogden in elk roderoedendistrict, steeds een dorpencombinatie:

1. Termunten, Borgsweer, Woldendorp
2. Wagenborgen Nieuwolda, Nieuw-Scheemda
3. Noordbroek, Noordbroeksterhamrik
4. Zuidbroek, Muntendam, Meeden
5. Winschoten, Heiligerlee, Westerlee
6. Beerta, Nieuw-Beerta, Finsterwolde, Oostwold
7. Midwolda, Scheemda, Eexta

Ook zorgden de schatbeurders (lokale, eveneens door de dorpselite gekozen belastingontvangers) voor de inning van de benodigde sommen voor de tractementen. Maar dat geld ging naar de Drost, die het ook aan de roderoeden uitdeelde.

Bovendien mocht de keuze van roderoeden alleen geschieden ten overstaan van de Drost, die als enige ging over het ontslag van de nieuwe functionaissen. Aan de ene kant moest er wel draagvlak op lokaal niveau zijn, maar de dorpspotentaten mochten het ook weer niet al te veel voor het zeggen krijgen. Die geest ademt het reglement.

De roderoeden werden aangesteld om te weren:

“…de vreemde en stoute bedelaars en landtlopers, soo in menichte van huys tot huys in de carspelen lopen bedelen, en de huyslieden (= boeren HP) het geldt afperssen, de geleegentheyt siende om jeets te steelen, deselve van haere goederen beroven.”

Een overweging vormde hierbij

“dat in deze vredige tijden jeder Landt machtigh en willigh genoegh is om sijn eigen oprechte armen te onderholden.”

Kennelijk vielen vreemde bedelaars nog wel te tolereren als er een oorlog was.

De roderoeden moesten dus vooral “vreemde en stoute” bedelaars verjagen. Met dat stoute werd dan waarschijnlijk vooral bedoeld de fysiek bedreigende, intimiderende figuren.  Uit het feit dat de roderoeden zich bezig moesten houden met vreemde bedelaars,. mag je intussen afleiden dat lokale, bekende bedelaars ongemoeid werden gelaten.

Als een in eerste instantie met zachte hand verjaagde bedelaar het waagde om toch nog terug te komen, mocht een roderoede hem of haar wegslaan met een stok. Dat was nog het lichtste wapentuig, want verder diende iedere roderoede zich te voorzien van

“een goede snaphaen, voorjager, pistool, houwer en manvaste hont”.

En toch, slechts zeven roderoeden op heel het Oldambt,  Die ook slechts 130 gulden de man per jaar verdienden, wat bepaald geen vetpot was, zodat corrupte op de loer lag. En die voor dat magere tractement dan ook nog moesten letten op jachtovertredingen. Ik bedoel maar: dat de overlast van vreemde bedelaars dermate groot was, als de aanhef van het stuk beweert, mag je gerust een beetje betwijfelen.

Overigens verbood het reglement de boeren om willens en wetens bedelaars in hun huizen of schuren te laten slapen, dit op straffe van 2 daalders boete, te beuren door de roderoede die zulke gepermiteerde nachtbidders aantrof. Een boer zou voortaan wel gek zijn, om zulke slapers explciet toestemming te geven. Een bedelaar die dat verklikte, bedierf zijn eigen markt. Op die manier bleef zo’n bepaling natuurlijk een dode letter, ik denk dan ook niet dat er veel van dergelijke boetes zijn geïnd.

—

Via de KB: Ordonnantie der H. Heeren Borgemesteren ende Raadt in Groningen,  waernae in beyde Oldambten,  Goorecht en Sappemeer roo-roeden sullen worden angestelt… (1685)

Het einde van de brik Afiena bij Land’s End

Bron: The Manchester Guardian, 5 mei 1869.

Heb sinds vandaag een Jaarpas van de KB. Zo toegang tot die Engelse krant gekregen en ook tot een enorme hoeveelheid pamfletten uit de 17e en 18e eeuw.

De kwaliteiten van een dekhengst (1793)

“De qualiteiten van de Springhengsten die goedgekeurd zullen kunnen worden, zullen moeten zijn: ras en welgesloten van lijf, rond van ribben, helder van oogen, fijn en wel besneden van kop, schoon en hoog uitgewassen van nek, spits van ooren, droog en zuiver van beenen, kantig en luchtig op den draf, groot althans vijf houtvoeten en zes duim Gron[inger] mate, te meten van den grond af tegens den schoft met een reije, waterpas daarop te leggen (…) daar benevens niet mishairig, ’t zij van blessen of witte voeten, noch schuil of slodoorig, spekhalzig, volvoetig, dempig, overhoevig, krebbebytig, spattig, maanoogig of met eenig andere kwaal of toeval beladen, of niet voorzien van zodane hoedanigheden als tot een schoone hengst en de goedkeuringe van denzelven vereischt wordt.”

Bron: Ordonnantie van Burgemeesteren en Raad in Groningen op het houden van springhengsten in den Oldambt,  Gorecht, Sapmeer cum annexis, Westerwolde, Bellingewolde en Blijham cum annexis.

(Deze verordening dateert van 1793, maar in een placcaat uit 1734 stonden de meeste van deze eisen al precies zo genoemd. Alleen waren die eisen in onbruik geraakt waardoor de toestand van paarden in Groningerland, “dewelke anders overal hoog geschat en mede voor de beste gehouden wordt, zeer zoude komen te verbasteren…” )

Stookhutten in Tolbert e.o.

Mijn collega Tjerk Bekius maakte een videoreportage over het gebruik van stookhutten – die kleine gebouwtjes naast boerderijen – in de omgeving van Tolbert. De plaatselijke historische vereniging Fredewalda had er een drukbezochte avond over, met een spreker uit Drenthe, waar het verschijnsel stookhut al eerder in de belangstelling stond. Tjerks repo is te vinden op Fredewalda’s website.

Jacht in de sneeuw schendt eeuwenoude code

Van de week stonden er op Krabbenvangen en het weblog van Maarten Westmaas prachtige, maar ook gruwelijke foto’s van een drijfjacht op hazen in de Reiderwolderpolder en de Carel Coenraadpolder. Ik begrijp dat er op zulke bouwlanden gejaagd moet worden, anders vreten die beesten je al het graan op. Maar dat dat moet gebeuren als er sneeuw ligt, vind ik, zoals ik ook al bij Krabbenvangen zei, van een ongelooflijke lafheid.

Toevallig was me net de ordonnantie op de jacht, uit 1738, in de beide Oldambten en alle andere stadsjurisdicties onder ogen gekomen. Die verbood in artikel 28 uitdrukkelijk het jagen als er sneeuw lag:

Van die twaalf gulden boete kon iemand zich een maand in leven houden. De reden waarom dit verboden werd laat zich opmaken uit een ander artikel, nummer 20. Dat zegt dat “de jacht alleen tot divertissement is verstrekkende”. Jagen in de sneeuw kan geen divertissement zijn, geen sport,  omdat de dieren dan – mede door voedselgebrek – veel zichtbaarder zijn dan anders.

De jagers van van de week in de Dollardpolders lapten dus een eeuwenoude code aan hun laars. Als ze zeggen dat jagen een sport is, wat ze ongetwijfeld doen, dan liegen ze dat ze barsten.

De eerlijkheid gebiedt overigens wel te zeggen, dat het absolute verbod om te jagen als er sneeuw lag, in 1738 nog niet zo oud was. Want in de jachtordonnantie voor beide Oldambten uit 1658 stond het verbod nog zo geformuleerd:

“Niemant sal vermogen nae Midwinter, als daer sneeuw leyt, te jagen…”

Voor Kerstmis mocht het dus nog wel, maar daarna niet meer. Naar deze strekking krijgen de polderjagers van deze week dus nog absolutie. Maar dat de advents-uitzondering omstreeks 1680, 1690 uit de jachtregelgeving verdween, was wèl een kwestie van voortschrijdende verlichting en beschaving, iets waarvan ik deze jagers maar niet zal betichten.

De provenance van een boek

De onversaagde Boekito kwam dit keer bij me met het eerste deel van het postuum verschenen verzameld werk van de Noorse dichter en journalist Aasmund Olavsson Vinje. Dat deel kwam uit in 1903. Het is voor ons beide onleesbaar, maar heeft toch iets aantrekkelijks doordat de eigenaren sindsdien allemaal voorin staan. Uiteraard kenden zij wel Noors, want anders hou je zo’n boek niet, laat staan dat je je naam er aan verbindt. Een van de drie liet bovendien door onderstrepingen en notities in de marge zien, dat hij of zij het boek met meer dan gemiddelde aandacht las.

De laatste eigenaar, die dit voorjaar op hoge leeftijd in Emmen overleed, was een Meindert Beno Doedens, waarover verder weinig te vinden is, behalve dan dat hij een liefhebber was van taal:

Laat me zeggen dat ik het niet ’t allerfraaiste ex libris vind dat ik ooit van mijn levensdagen tegenkwam. Grappig is echter dat zinnetje bovenaan: Cum libello in Angelslo. Dat is namelijk een variatie op het Cum libello in angelo, oftewel het Met een boekske in een hoekske van Thomas a Kempis. Waarschijnlijk woonde Doedens dus in Angelslo, een wijk aan de oostkant van Emmen.

Helemaal onderaan het plaatje vinden we: Sit maledictus per Christum, qui librum subtraxerit istum. Hetgeen te vertalen valt als: Vervloekt zij hij, bij Christus, die dit boek wegneemt. Dat was dan weer wat minder vredelievend en origineel van de eigenaar.

Voor Doedens het boek kocht of kreeg was het in bezit van ene Constance Grondhoud-Boer. Haar ex libris, voor die van Doedens geplakt op de binnenkant van het omslag, heeft een zinnebeeldig prentje, waarvan de betekenis me niet helemaal duidelijk is:

Door de geopende deur kijken we naar een mythisch tafereel. Helemaal in de verte zien de de stralende zon met een driehoek en het alziende oog, dat zal staan voor God of het bovennatuurlijke. Een naakte man en vrouw staan bovenop een hoge pilaar met een hert. Ik denk tenminste dat het een hert is. Aan die man en vrouw kleeft iets Adam en Eva-achtigs. Ik denk dat ze van die pilaar afwillen, de afgrond in. Naar de beslotenheid op de voorgrond? Een ketel hangt boven het open vuur links, de tafel staat gedekt, achter de tafel staan een spinnewiel en een boekenkast.

Constance Grondhoud-Boer lijkt me de dochter toe van de allereerste eigenaar. Hij stempelde zijn naam op de titelpagina. Van deze prof. Dr. R.C. Boer (1863 – 1929) staat er een uitgebreide biografie in een Jaarboek der Maatschappij van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde. Hij was vanaf 1891 privaatdocent aan de Rijksuniversiteit Groningen en vanaf 1900 hoogleraar Oudgermaans en Sanskriet aan de Universiteit van Amsterdam:

“In Boer verliest de Nederlandsche wetenschap een geleerde van bijzondere beteekenis. Hij behoort tot de grondleggers van de Germanistische studiën in ons land, die hij beoefend heeft met een gedegen kennis, met een oorspronkelijken kijk op de problemen en met een bewonderenswaardige werkkracht. Onafhankelijkheid van oordeel, de gave van diepborende kritiek, te zamen met een sterk verbeeldingsvermogen en een warm, bijwijlen heftig gevoel, deze eigenschappen worden zelden tegelijk in één mensch gevonden…”

Resept van Hinderk: Grunopudding

Grunopudding n oergrunneger recept uut laankmanstied veur lu dij t nog aan tied hebben veur t koken. Veur dizze pudding hèje t volgende neudeg:

Je goan din as volgt aan loop. Snie bitterkoekies in leutje stukkies. Moal twijbakken en theekoekies fien in n meurzer. Schaaidt 5 aaierdolen van t aaiwit en dou de dolen in n ruierschuddel. Meng d’aaierdolen mit suker en dou de sneden bitterkoekies, vergroesde twijbakken en theekoekies, de veurof goud wossen krinten en rezienen, smolten botter, melk en de marasquin derbie tou. Kwengel t spul mit n holten lepel goud deur nkaander . Dek de schuddel mit inhold goud of en loat t n beste zet (n poar uur) in de waik stoan. Neem hierveur dus rusteg de tied, n uur te laank kin gain kwoad en je huiven as je zukswat koken ducht mie ook nait op tied veur traain op statsion te wezen.

As t din aan tied is, om t aalmoal kloar te moaken veur de kook, goan we eerst aan loop mit t slim stief kloppen van d’aaiwitten. Zukswat nemt veul kracht en tied. Je hebben hierveur n slagkomme neudeg dij hailemoal vrij van vetterij wezen mout. Ik streu der veurtied aaltied wat zolt bie, omreden dat n goie invloud op t rizzeltoat van t omhoog kloppen van aaiwit het.

As dit doan is, din ruiern we t aalmoal luchteg duer de puddingmassa. Nou gaait de haile brud in n ofsloetboare tulbandvörm. Ik bruuk hierveur n povvert-panne dij k veurtied van binnen bebotterd en aansloetend mit paneermeel bestreud heb en dat inclusief binnenkaande van deksel. Povvert-panne wordt nou tou drijkwart vuld, omreden e tiedens t kookperces roemte neudeg het om uut te dijen. Zörg veur n roeme panne mit kokend hait wotter. Dou de povvert- panne mit inhold der votdoalek in. Men nuimt zukswat ook wel au bain marie.

t Kokende wotter mout wel onder de sloeten van povvert-panne blieven, want as e tiedens de kook lekt , nemt pudding wotter op en zakt e in n kaander. Nou mout je der zorg veur droagen dat wotter zachies (tegen de 90 groaden) veur zuk uutkookt en vul t verdampte vocht of en tou aan mit nij kokend hait wotter.

Grunopudding het veur t goar worden om en bie anderhaalf uur neudeg. Stört de pudding bie t opdoun op n veurverwaarmd bord, noa hom wel eerst even zunder deksel indreugen te loaten in n open oven. De pudding trekt din wat van de wand lös en loat zuk din makkeleker keren.

Ik kwam dit Groningse recept tegen op de Facebook-pagina van Henk Scholte. Op de vraag of het ter overname was antwoordde Henk: “Doar heb k zulf gain bezwoar tegen, omreden ik t geern mit aander lu dail”.

Hoe Godard in Uiterburen landde

Tot de teksten die de DBNL begin deze maand online zette, behoren ook die in ‘De luchtballon van Godard en Kermisvreugde‘, een kinderboekje van een onbekende auteur dat in 1875 te Deventer uitkwam.  Net als het Prenttafereel is dit boekje compleet gescand in het Geheugen van Nederland te vinden, zodat je mag concluderen dat de DBNL nogal eens doubletten produceert.

Zoals uit de titel al blijkt, valt ‘De luchtballon van Godard en Kermisvreugde‘ in twee delen uiteen: enerzijds die luchtballon van Godard, anderzijds de Kermisvreugde. De kermis laat ik maar even voor wat ze is, het gaat me hier om de ballon. In drie plaatjes en drie maal vier kwatrijnen vertelt dat berijmde verhaal de opstijging, de reis over zee, en de landing van een luchtballon ergens in Groningerland.

Hoofdpersoon is de ballonvaarder Godard, wiens opstijging in Amsterdam plaatsvond. Godard had een paar betalende passagiers mee, met wie hij over de Zuiderzee vloog. Daar werden ze beschoten, zo leek het eerst, door een schipper, maar dat bleken naderhand losse flodders, bedoeld als saluutschoten.

Het interessantst voor ons is natuurlijk de landing in de provincie Groningen. Honderden mensen kwamen erop af, maar het boekje geeft geen vleiend portret van ze, want de “domme boeren” stonden maar stom naar “het wonder” te kijken. Enkelen riepen ook nog: “Daar valt de maan!” Bovendien stipt het boekje een botsing van culturen aan, want de “bedaarde landlui” accordeerden niet zo goed met de “kindren uit het hemelrijk” en hun “losse capriolen”.

Dat laatste maakte me nieuwsgierig, en omdat Godard kennelijk beroemd was en diens luchtreis werkelijk had plaatsgevonden, keek ik of de Leeuwarder Courant er misschien berichten over had. En dat had ze, eind september 1874. Deze berichten kwamen zowel uit Meppel, als uit Appelscha en Zuidbroek, want in die laatste gemeente lag de landingplaats, welke in het boekje “Noorderwijk” heet. Met de data van de Leeuwarder Courant ben ik vervolgens wezen kijken in de Groninger Courant, die nog heel wat meer informatie bleek te bevatten.

De ballonvaarder, Eugène Godard (1827 – 1890), was inderdaad wereldberoemd. Samen met zijn broer trad hij rond 1850 al op als aeronaut, waarbij die broer acrobatische stunts uithaalde aan een trapeze die onder hun heteluchtballon hing. Eugène was met zijn ballon al meermalen in Canada op toernee geweest, nam Jules Verne een keer mee in zijn mandje, werd door Napoleon III benoemd tot ‘keizerlijk aeronaut’ en onderhield tijdens de omsingeling van Parijs in de Frans-Duitse oorlog een postdienst over de hoofden van de verbaasde Duitsers heen. Godard, kortom, was een held.

Hij deed niet één, maar twee luchtreizen vanuit Amsterdam. In het boekje zijn deze samengevoegd. Bij de eerste afvaart, op 19 september in de tuin achter het Amsterdamse Paleis voor Volksvlijt, waren “duizenden en duizenden toeschouwers” aanwezig, waarvan er vele op daken en in torens zaten. Zo ongewoon was een bemande ballonvaart nog. Bij de eerste reis werden de saluutschoten gelost, die afkomstig bleken van Geert Boer, een beurtschipper van Assen op Amsterdam. Deze ballonvaart eindigde in Blankenham, op de oostelijke oever van de Zuiderzee.

Bij de tweede vaart, op 24 september 1874, gingen G. Verschuur en A. baron de Vos van Steenwijk mee als royaal betalende passagiers. De Vos, een jurist, kwam uit een Drents geslacht en woonde in Leiden. Het was echter vooral Verschuur die van zich zou laten horen.

Opnieuw zweefde de ballon op een noordoostelijke koers over de Zuiderzee. Om ongeveer half acht ’s avonds kwam hij vrij laag voorbij het Friese Steggerda:

“Velen, die het ongewone verschijnsel zagen aankomen en niet het minst idee van een luchtballon hadden, sloeg de vrees om het hart, en sommigen meenden, dat hun laatste uur geslagen had, te meer toen zij hoorden, dat er op een hoorn geblazen werd, ’t geen zij in verband bragten met het blazen op de bazuine ten jongsten dage.”

Via Kleinemeer bereikte de ballon Zuidbroek, om te landen in Uiterburen, want dat was de werkelijke naam van het Noorderwijk uit ’t kinderboekje. In diverse kranten deed Verschuur verslag van de landing:

“Eene vrouw, die het gevaarte had zien aankomen en stilstaan en natuurlijk aan den ondergang van den wereld dacht, ging op hol en riep enige toeschietende opgezetenen der gemeente en zoo stonden wij te midden van een twaalftal mensen, die ons in een schier onverstaanbaar patois met vragen overstelpten.”

Een van die omstanders was de rentenierende landbouwer in ruste E.B. Botjes. Hij bood de hongerige luchtreizigers een maaltijd aan, en ook logies voor de nacht. Wat ze aannamen, omdat het al aardig donker begon te worden en er in Uiterburen geen hotel, laat staan een Frans consulaat te vinden was.  In Botjes’ keuken “die tevens als salon en salle à manger diende”, kregen ze koffie, een stuk roggebrood en een paar eieren…

“…en toen werden wij gestopt in twee bedsteden, Godard in de eene en de Vos en ik in de andere. Ik vergeet nooit het gezigt van Godard, toen men hem zijn slaapplaats aanwees: “Dites donc, monsieur Chose, vous aller me flanquer dans cette armoire?” vroeg hij….” (Zeg me, meneer Dinges, gaat u mij in deze kast stoppen?)

De mannen sliepen kort, en waren om vier uur ’s ochtends alweer bij de ballon die ’s nachts voor ze bewaakt was. Ze lieten er het gas uit lopen en begonnen met het inpakken. “Geheel Uiterburen”, aldus Verschuur,

“…was naar de plaats gesneld, ieder gaf zijne opmerkingen ten beste, en hoe deze was (sic), laat ik aan de appreciatie mijner lezers over. Eene vrouw, mij ziende, liep weg en zeide tot eene andere: “Die lange is ook met duvelsding metkommen”.”

Bij hun gastheer Botjes dronken de heren nog een kop koffie en aten er nog een laatste plak roggebrood,

“…toen de hebzucht van die lieden zich op de meest onverholen wijze zou openbaren. “Jelui zult ons toch zeker goed betalen”, klonk het uit den mond der vrouw en Botjes zong een refrein op het liedje zijner gade.”

De luchtreizigers gaven het afgesproken tientje, maar dat vonden Botjes en vrouw niet genoeg. De vrouw ging dwars in de deur staan, moreel ondersteund door Botjes die opmerkte dat hij op veel meer geld gerekend had, “Wij duwden”, schrijft Verschuur,

“…met die zachtheid waarop de schoone sekse altijd aanspraak kon maken, mevrouw Botjes op zijde, en verlieten eene woning waar wij gedacht hadden echt-Nederlandsche gastvrijheid te zullen genieten en waar wij zoo waren teleurgesteld. Men zeide ons later dat wij nergens in de buurt slechter hadden kunnen aanlanden.”

Vlak na hun neerkomen beloofde een dankbare Verschuur nog aan Botjes  diens naam in de kranten te zullen vereeuwigen. Hij hield woord, zij het in negatieve zin en wijdde zelfs nog een stukje poëzie aan de Uiterbuurster landbouwer in ruste:

“Neen, Botjes, uw glorie zal nimmer verdonk’ren,
Al moet ook uw lichaam vergaan,
De ster van uw roem zal alle eeuwen doorflonk’ren,
Uw werk en uw naam blijft bestaan.”

Omdat Verschuurs verslag in alle belangrijke Nederlandse kranten verscheen, zette hij Botjes voor de hele natie te kakken. Maar Botjes liet dat niet op zich zitten, en schreef een ingezonden brief naar de Groninger Courant, met verzoek aan andere kranten om dit epistel over te nemen. Volgens Botjes had de zaak zich heel anders toegedaan. Hij gispte de “vuile ongemanierdheid der reizigers”:

“Met de beste bedoelingen heb ik hun gastrijheid aangeboden. (…) Het bleek mij evenwel dat de heeren in een zeer opgewonden toestand verkeerden en zich nog te goed deden aan de cognac die hunne flesschen vulde.”

Botjes vertelt dan dat de aeronauten met hun vuile laarzen en kleding nog aan gingen liggen op de “zindelijke bedden (ingerigt zoo als hier in de provincie algemeen is)”. Onder invloed van de cognac gingen de heren blijkbaar ook niet erg voorzichtig om met de nachtspiegel:

“Dat het ’s morgens bleek, dat ze met hun vuilnis hadden omgespat en op deze wijze een verpestende lucht in mijn huis bezorgden.”

De bedden moesten geheel verschoond worden, dat was de reden waarom Botjes de heren niet gratis liet gaan, zoals hij eerst nog van plan was geweest, maar ze een rekening presenteerde voor het logies en alle “beschuiten, roggenbrood, eijeren, Brunswijker worst, frissche melk, kaas en koffij”. Botjes ried ieder “fatsoenlijk huisgezin” aan om de heren geen onderdak te verschaffen:

“Welligt heeft dat boven lucht en wolken zeer veel invloed op hun geestvermogen, en indien zulk een geestestoestand wordt aangewakkerd door spirituosa als zij gebruikten, dan worden het rare snaken, dat heb ik bij ondervinding. Bij mij kunnen zulke heeren nooit weer overnachten en het geschrijf in de couranten van een der medereizigers verklaar ik voor onwaarheid en lasterlijk.”

Tot zover de botsing der culturen tussen de “bedaarde landlui” en de “kinderen uit het hemelrijk”. Volgens een neutrale waarnemer, die geen van beide partijen kende, had Verschuur er inderdaad verkeerd aan gedaan om Botjes “als een oneerlijk man voor ’t gansche Nederlandsche publiek ten toon te stellen”. Wellicht was er best iets aan te merken op Botjes, maar de luchtreizigers hadden hem “op onedelmoedige wijze” behandeld:

“Zij hadden uit die hoogere gewesten, waarin zij zweefden en waaruit zij heelhuids nederdaalden, wel iets beters kunnen medenemen dan een pen in spotzucht en sarkasme gedoopt.”

Een zich ontwikkelende traditie

Aldus de Winschoter Courant van 6 december 1895. De uniforme hoofddeksels van Sint en zijn Pieten laten zien dat dit aspect van de viering nog niet volledig uitontwikkeld was. Althans niet in Winschoten. De mijters droegen ook nog opschriften. Later vond de intocht bovendien veel vroeger plaats en niet pas op zijn echte verjaardag (6 december). Een en ander sluit aan bij een gegeven op de Feestenbank, dat de intocht een toevoeging aan de viering was uit de tweede helft van de negentiende eeuw.