De “blinde kaart” van meester Kremer

Mulerius, een twitteraccount van de UB, tweette vandaag “een blinde kaart van de provincie Groningen uit 1819”.

Ook de achterliggende beschrijving van de UB rept van een “blinde kaart” Er wordt verwezen naar De kaarten van Groningerland van Vredenberg-Alink, die op haar beurt weer verwijst naar de provinciale plaatsbeschrijving van H. Kremer, onderwijzer te Finsterwolde, uit 1819. Bij diens boekje zat de kaart oorspronkelijk, iets wat de UB niet noemt.

De terminologie “blinde kaart” verleidde me intussen tot de uitspraak:

Blijkbaar was de onderwijzer van Finsterwolde nogal veeleisend qua geografie: zijn leerlingen moesten niet alleen vele tientallen plaatsen in Groningen kennen, maar ook nog allerlei oorden in Drenthe en Reiderland.

Naderhand kreeg ik daar echter mijn bedenkingen bij.

Ten eerste is het kaartje zeker geen zuivere blinde kaart: de oude landschappen van Groningerland, zoals Hunsingo en Fivelgo worden afgekort aangeduid (bijv. Hunz., Fiv.) en hetzelfde geldt voor verschillende kanalen zoals het Schuitendiep (of Winschoterdiep) en Boterdiep (Sch.d. en Bot.d.). Ook nummers komen gewoonlijk net voor op blinde kaarten. Bovendien is het aantal plaatsen veel te groot om te ‘behappen’ voor de doelgroep van blinde kaarten als leermiddel: kinderen in de lagere schoolleeftijd. In totaal staan er, exclusief de 28 voor Friesland, Drenthe en  Oost-Friesland namelijk 219 plaatsen op het kaartje, die als volgt verdeeld zijn over de aloude onderdelen van de provincie:

• 17 Gorecht en Sappemeer;
• 42 Westerkwartier;
• 56 Hunsingo;
• 45 Fivelingo;
• 31 Oldambt en Veenkoloniën;
• 28 Westerwolde.

Zelfs de kleinste kerkdorpen zijn meegenomen. Per landschap volgde Kremer verder een route (zie de kleurtjes), die soms uiterst grillig is, met zigzagbewegingen en grote sprongen, wat je de lieve kleinen nou juist niet zou willen aandoen. Die zijn didactisch gezien veel meer gebaat bij heldere opeenvolgingen. Zo zat de veenkoloniale trits Hoogezand-Sappemeer-Veendam-Wildervank-Oude Pekela-Nieuwe Pekela er later zo ingehamerd, dat zelfs menige Indonesiër haar na tientallen jaren nog feilloos op wist te dreunen.

Nee, dat de plaatsnamen niet op meester Kremers kaartje staan, heeft een andere reden. Dat komt louter doordat er de ruimte voor ontbrak. De kaart bij zijn boekje was geen leermiddel voor het lager onderwijs. De nummers bij de plaatsen correspondeerden met de volgorde waarin Kremer in dat boekje de plaatsen behandelt. De term “blinde kaart” is, kortom, inadequaat en misleidend.

Luitenant blijkt lastpak in Termunten

Termunten op de kaart van Beckeringh (1781).

Men zag de nationale vlag wajen, de klokken wierden drie posen geluid, de 24-ponders donderden van de batterijen, de bekende aanspraak is door den praesident aan de militairen voorgelesen en met een Hoesee! beantwoord. De uitdeling van wijn, brood en kaas is des avonds tegens 5 uuren geschied en de vergaderde leden van het Plaatselijk Bestuur met den commandeerende officier den luitenant Hombach en een bombardier zochten zich ter vieringe van dit feest te zamen vrolijk te maken, waartoe men te meer reden hadde omdat alles zonder eenig ongeluk was afgelopen.

Aldus secretaris Schuuringh namens het gloednieuwe Plaatselijk Bestuur van Termunten in een brief aan het eveneens net aangetreden, radicaal-patriotse provinciebestuur. Het feest waarover Schuuringh schrijft, was georganiseerd “wegens de aanneming van de Staatsregeling voor de Bataafsche Republiek”. Na de radicale staatsgreep van 22 januari 1798 waren eerst alle federalisten hun stemrecht kwijtgeraakt, vervolgens had het gezuiverde stemvee de constitutie aangenomen waarbij Nederland definitief een eenheidsstaat werd – dat was de aanleiding voor het feest.

Al kwam het verslag van Schuuringh daarvoor wel wat laat – zijn brief verzond hij op 29 mei, terwijl het constitutiefeest al op de 19e plaatvond – zijn verslag voldeed geheel aan de conventies in krantenberichten over dergelijke politieke festiviteiten. Maar er was ook een verschil. Zelden of nooit bevatten zulke krantenverslagen een wanklank; Schuuringh echter, berichtte dat de vreugde in Termunten “eenigzints” verstoord was geweest. Luitenant Hombach, de commandant van de lokale kustbatterijen, had het plaatselijk bestuur namelijk gemeld,

dat er, bij gelegenheid dat het Plaatselijk Bestuur met de militairen uitging naar een stuk lands om aldaar de aanspraak te doen, in ’t voorbijgaan van het huis van Symon Tiddes bij Termunterzijl, zeeker perzoon van Wagenborgen, in den wandel Harm Orange genaamd, tegenswoordig zijnde, gevraagd of hij niet wilde mede gaan om die aanspraak te horen, zou gezegd hebben, “Liever te willen dat zijn beenen verlamden dat ze hem nimmer weder naar Wagenborgen konden dragen, dan te gaan om dese aanspraak te hooren!”

De luitenant zou de brutale prinsman natuurlijk ingerekend hebben, ware het niet dat deze hem ontvlucht was “met agterlating van een zijner schoenen”. Je zou kunnen denken dat Harm Orange nog wel boet- of strafrechtelijke gevolgen van zijn dissidente uitlatingen zou ondervinden. Maar in dit verhaal zouden die een zijpad vormen – hier gaat het om luitenant Hombach en de lokale verhoudingen tussen burgerlijk bestuur en militair gezag.

Deze Willem Hombach (ca. 1761-1803) was afkomstig uit een familie van katholieke militairen in Den Haag. Als bombardier had hij waarschijnlijk al heel wat vestingen in ons land gezien, in elk geval Hulst en Bergen op Zoom. In 1787, toen hij een tijd in Vreeswijk aan de Vaart lag, was hij gepromoveerd tot onderluitenant. Hij trouwde met een hervormde vrouw uit Menkeweer bij Onderdendam en eind 1797 was hun zoontje gedoopt in de hervormde kerk Termunten, een teken dat de “luitenant van het corps artillerie van deezen staat”, daar op dat moment al leiding gaf aan de kustbewakingscompagnie, die verdeeld was over een batterij kanonnen bij de haven van Termunterzijl en een batterij op de Punt van Reide.

Hombach zou zich in Termunten ontpoppen als een lastpak voor het Plaatselijk Bestuur. Een maand later berichtten dominee J.A. Smith en koopman Syze G. Bart immers namens dat bestuur, dat de luitenant ze te kennen had gegeven,

dat de vlag voor de batterie bij Termunterzijl, door rotten of muusen doorknaagd, volstrekt onbruikbaar was geworden, en er door het Plaatslijk Bestuur van Termunten gezorgd moeste worden, dat er ten spoedigsten een nieuwe vlag kwam, teneinde in voorkomende omstandigheden daarvan tot de nodige seinen gebruik te kunnen maken…

Omdat de plaatselijke bestuurders niet zomaar tot deze uitgave wilden overgaan, verzochten ze Hombach eerst om de oude vlag eens te mogen zien. Met eigen ogen konden ze zodoende constateren dat het “allerslegtst gesteld was” met het dundoek. Toch hielden ze hun twijfels. Zo’n aanschaf hoorde immers niet voor hun rekening te komen. Vandaar dat ze het provinciebestuur om een “uitdruklijke last en order” verzochten tot het fourneren van een nieuwe vlag “op kosten van de Republiek”. Bovendien wilden ze niet aansprakelijk zijn voor de gevolgen als er “bij voorkomende omstandigheden geen seinvlag aanwezig was”.

Inderdaad kreeg het lokaal bestuur de gevraagde machtiging om de oude vlag, zo deerlijk gehavend door ratten en muizen, te vervangen door een gloednieuw exemplaar, opdat de eventuele verschijning van een Brits flottielje voor Termunterzijl tijdig zou kunnen worden doorgeseind. Luitenant Hombach echter, was hier niet mee tevreden. Hij ontpopte zich als een Rupsje Nooitgenoeg, getuige een brief die dezelfde plaatselijke bestuurders in augustus aan het provinciebestuur schreven. Opnieuw ging het ze om een toestemming voor het doen van uitgaven, waartoe ze niet zelfstandig wilden besluiten. Daarbij brachten ze het vorige contact in herinnering:

Het is ULieden bekend, dat de ondergeteekende voorheen verzogt hebben om geauctoriseerd te mogen worden tot het bezorgen van een nieuwe seinvlag voor de batterie bij Termunterzijl, welke vlag ook, naa bekomene permissie, geleverd is, en de ondergeteekende meenden, dat het daarmede gedaan zoude zijn. Dan, die vlag was nauwlijks geleverd, of de commanderende officier gaf kennis, dat er volgens nadere aanschrijvinge van den commandant te Delfzijl ook vier nieuwe seinwimpels – twee voor de batterie te Termunterzijl en twee voor die van Reide – vereischt wierden.

De plaatselijke bestuurders hadden op basis van de vorige toestemming het verzoek ingewilligd en Hombach zijn wimpels gegeven. Echter:

Daarmede was het nog niet gedaan, de luitenant W. Hombach vorderde toen een nieuwen vlaggestok op de batterie van Termunterzijl, uit hoofde dat de oude niet hoog genoeg zou zijn om daarmede de vereischte seinen te doen. De ondergetekende hebben daaraan alweer voldaan, hebbende een spier van 50 voeten (= ruim 14 meter, HP) lang tot een seinstok laaten gereed maken en oprichten.

Tot zover hadden de plaatselijke bestuurders luitenant Hombach, “die maar requireert”, steeds braaf zijn zin gegeven, zonder het provinciebestuur opnieuw lastig te vallen.

Edog, daar gemelde officier Hombach nu weer gerequireert heeft een nieuwe seinstok voor de batterie op Reide, en daarbij te kennen gegeven heeft, dat de ondergeteekende gedurig bijnaa dagelijks verwagten moesten dat er het een of ander vereischt wierd, en ook al een en andermaal gezegt heeft dat hem door de ondergeteekende een goede verrekijker zou bezorgd worden, als ook dat de ondergeteekende bij gerucht gehoort hebben dat hij commanderend officier zou gezegt hebben dat de nieuwe seinstok bij Termunterzijl nog merkelijk langer zou gemaakt worden, ’t geen niet dan met vrij veel kosten zal kunnen geschieden…

verzochten ze het provinciebestuur toch maar weer om een machtiging voor het doen van de door Hombach gevergde uitgaven, of anders om een gedragslijn, ook omdat ze hun twijfels bij Hombachs eisen hadden:

De ondergeteekende zouden minder zwarigheid maken om aan de order van gemelden officier te voldoen indien hun alles voorkwam als redelijk en dat ’s Lands financiën daarbij in acht genomen wierden…

Of er nog een vervolg is geweest weet ik niet, zo ver ben ik nog niet gevorderd in de brievenbundels, maar dat de verhoudingen tussen het burgerlijk en het militair gezag in Termunten zo langzamerhand behoorlijk verstoord raakten, moge duidelijk zijn. De militaire onvergenoegdheid botste op de lokale zuinigheid, en wellicht heeft dat ook een rol gespeeld bij de overplaatsing van Hombach naar Holwierde aan de andere kant van Delfzijl. Tenminste, hier vinden we hem in 1800 terug. In 1802 zat hij in Harlingen, en een jaar later in zijn geboorteplaats Den Haag, waar hij ook is gestorven.

In elk geval is het verhaal illustratief voor de verhoudingen in de Bataafsche Republiek. Door de permanente oorlogstoestand kregen militairen het steeds meer voor het zeggen, niet alleen nationaal, maar ook lokaal. Burgerlijke autoriteiten konden hen maar moeilijk iets ontzeggen en op het platteland ging de relatie steeds meer lijken op de parasitaire, zoals die tijdens het Ancien Regime had bestaan tussen huursoldaten op veldtocht en ‘boeren’. Ook zo raakte het revolutionaire elan allengs bekoeld.

—

Bronnen, behalve de gelinkte:

• Groninger Archieven, Toegang 3 (archieven Gewestelijke Besturen) inv. nr. 9: brief d.d. 29 mei 1798 van G.J. Schuuringh namens PB Termunten aan het Intermediair Administratief Bestuur (IAB) van het voormalig gewest Stad en Lande.
• Idem inv.nr. 10: brief d.d. 27 juni 1798 van het PB Termunten aan het IAB.
• Idem inv.nr. 12: brief d.d. 9 augustus 1798 van het PB Termunten aan het IAB.

De oorlog met Engeland en zijn economische gevolgen

Napoleontische medaille voor volksvlijt (1808). Collectie Rijksmuseum Amsterdam.

Dat een volkomen handelsoorlog tussen het Verenigd Koninkrijk als zeemogendheid enerzijds, en anderzijds het vasteland van Europa voornamelijk verliezers kent, wordt mooi aangetoond door bedrijfsstatistieken uit de Franse Tijd, toen Napoleon een volkomen boycot van Britse producten en diensten, het zogenaamde Continentale Stelsel, afgekondigd had. Neem een staatje uit 1808 van bedrijvigheid in de beide Oldambten (het kleigebied bij de Dollard + de veenkoloniën ten zuiden ervan zoals Veendam- Wildervank en de beide Pekela’s), een staatje dat gebaseerd is op een enquête onder de ondernemers zelf. Verdeeld over vier sectoren, komt het effect van de oorlog hierop neer:

Scheepsbouw
Met de 22 scheepswerven, de 7 lijnbanen, de 7 blokmakerijen en de 3 zeilmakerijen in de Oldambten gaat het zeer slecht in vergelijking tot vroeger. Schepen onder eigen vlag kunnen immers nauwelijks het zeegat uit, zonder gevaar te lopen op kaping door de Britten. De ondernemers snakken daarom naar vrede en vrije zeevaart en handel. Eventueel zouden stimulerende maatregelen in de vorm van bedrijfssubsidies en inkomsensondersteuning voor scheepstimmerlui de hoogste nood kunnen lenigen.

Bouw
Ook de gewone bouw zit flink in het slop, getuige de opmerkingen bij de 6 houtzaagmolens, de 10 kalkovens en de 7 steenfabrieken en pannenbakkerijen. Door de oorlog op zee komt er weinig hout uit Noorwegen en het Oostzeegebied – het is dus schaars en duur. Daardoor zijn bouwprojecten tot het uiterste minimum beperkt: reparaties van de bestaande woningvoorraad. De oplossing is ook hier: vrede en vrije zeevaart en handel. Verder is het maar afwachten – anders dan in de scheepsbouw opperen de ondernemers in deze sector geen stimulerende maatregelen of inkomensondersteuning.

Kleding en schoeisel
De 17 blauwververs en 5 leerlooiers geven een gemengd beeld. Met de leerlooiers gaat het vrij goed. Een deel van hun concurrentie is uitgeschakeld. De blauwververs krijgen echter geen grondstoffen meer van overzee. Ook zij verlangen zeer naar vrede, vrije zeevaart en handel.

Voedings- en genotmiddelen
De 19 korenmolenaars, 13 bierbrouwers en 4 oliemulders uiten evenmin als de leerlooiers klachten. Hun grondstoffen komen uit de streek zelf, terwijl er geen concurrentie van buiten is. De 30 grutters (met ros- oftewel paardemolens) en 7 pelmulders, die gerst en boekweit verwerken tot grutten voor het andere volksvoedsel naast brood, namelijk pap, klagen echter over concurrentie van de korenmolenaars. De laatsten mogen wel gerst vermalen tot meel, terwijl de pelmulders en grutters geen rogge of andere broodgranen mogen vermalen. Ze roepen om lastenverlichting en marktordening: maximering van het aantal bedrijven en prijszetting door de overheid. De problemen van de pelmulders en grutters hebben echter weinig te maken met het feit dat Brittannia buitengaats heerst. Hun grondstoffen komen eveneens van dichtbij, alleen is er structureel iets mis met hun bedrijfstak.

Kortom:
Vooral voor de scheepsbouw en in iets mindere mate in de huizenbouw had de situatie op zee gevolgen: deze sectoren lagen op hun gat, of bijna op hun gat. Aanvoer van hout over land, bijv. uit Drenthe en Westfalen, was kennelijk veel duurder dan aanvoer van hout over zee. In de kleding en schoeisel heerste een gemengd beeld, en alleen bij de voeding had de internationale politieke situatie geen (directe) gevolgen, omdat de grondstoffen van dichtbij kwamen. Weliswaar waren ze ook duur, maar daar hadden mensen in loondienst veel meer last van dan ondernemers en boeren.

—

Bron: Groninger Archieven Toegang 731 (Plaatselijke gerechten Oldambt) inv.nr. 7062: Staat van fabrieken en trafieken inde Beide Oldambten, 1808.

P.S. De getranscribeerde tabel met zes kolommen kon ik hier niet kwijt – steeds viel een kolom buitenboord. Mocht iemand er toch belang hebben, dan hoor ik dat graag.

Vermist: Arabische schoenen, een met een “voorstootje” op de neus

Gestolen te Aduard in 1804: “Schoenen met vier lange gespleren; Arabische schoenen, zijnde aan de ene een voorstootje en maar weinig gebruikt”. De gespen, gemaakt door zilversmid Hubert in Groningen, hadden “een strik erop, daar de beugels waren ingezet”.

Weet iemand  een plaatje met schoenen die erop lijken? Zo goed als nieuw, met of zonder “voorstootje” (lichte beschadiging op de punt)?

De waakzame roderoede van Aduard

Opmerking in de marge van een brief uit 1804, waarin wedman Luitjen Raangs van Aduard het signalement van een dievegge doorgeeft aan de drost van het Westerkwartier.

Raangs had mogelijk geen al te beste verstandhouding met zijn roderoede (of veldwachter). “Het loopt hijr vol met bedelaars”, zo merkt hij op. En dat terwijl het de taak van de roderoede was om zulke mensen als “schooiers” het dorp uit te zetten. Blijkbaar gebeurde dat niet, want: “Onse rode roe heeft het drok met sijn affaires”, met andere woorden: zijn zaakjes, zijn bijverdiensten. De diefstal vond bij de buren van de roderoede plaats en de verdachte vrouw was de roderoede zelfs in diens eigen tuin voorbij gelopen!

Koert & Tjakkie en de teloorgang van hun communisme

VPRO-documentaire uit 1998 brengt de laatste generatie CPN-ers van Beerta, Finsterwolde en Drieborg in beeld. Destijds heb ik de video ook gezien, inmiddels herken ik zo’n beetje alle plekken door het fietsen in die omgeving: