De parvenu onder Neerlands gewesten

Ik wil nog even terugkomen op een kaartje dat het CBS een paar  weken geleden op Twitter publiceerde:

Het gaat om panden van voor 1350 – ik neem aan op onderdelen en dat een minder oude voorgevel zo’n pand niet diskwalificeert, want dan houden we heel weinig over.

Wat het kaartje dan laat zien: de vier of vijf gebieden waar in de Middeleeuwen al flink veel bouw in (bak)steen bestond. Het oude Friesland valt op (Oostergo, Hunsingo, Fivelingo), evenzo doen dat de boorden van de grote rivieren zoals IJssel en Rijn, en verder Zuid-Limburg en Zeeland.

Holland, daarentegen, is karig bedeeld. Qua beschaving liepen ze daar wat achter. Het is de parvenu onder de Nederlandse gewesten.

Van bloemendal tot moddergat – Groninger plaatsversjes

Bladvulling uit  het Algemeen Nieuws en advertentieblad voor Westerkwartier en Noordenveld van 5 augustus 1939. De verschillende versjes hebben hun weg wel naar het internet gevonden, merk ik al googelend, zo haalden die over de omgeving van bloemendal Zuidhorn en de Feerwerder katten Nederlandsche Volkskunde van Jos Schrijnen (1930, herdruk 1977).

‘Wi zitten hier an ’t voutenende’

“In de twintiger jaren reisde ik vaak van Amsterdam naar de woonplaats van mijn ouders (in het Noorden, HP). En voorwaar, over de Zwolse perrons hing duidelijk….. het gordijn (van kranten waarmee het Noorden dichtgeplakt was, HP).

Men stapte daar over voor de richting Leeuwarden en Groningen. Wij sjokten naar het slecht verlichte, gure, open tweede perron en hesen ons met onze zware koffers met moeite de hoogte in; één opstap, nog een en hoep, daar waren we dan in onze coupé. Eigenlijk een veel te wijdse naam voor die vaak smerige en vunze wagenhokken, die wel zeer ongunstig afstaken bij de voor die tijd reeds weelderige rijtuigen, die we juist verlaten hadden, en die vóór het gordijn bleven staan.

Zo sukkelden we dan noordwaarts. Ja, het was sukkelen, want de railstukken op die trajecten waren korter, met het gevolg, dat de gang van de toch al slecht verende wagons schokkend en onpleizierig was. Afdankertjes, restanten! De resten van die restanten werden op de zijlijntjes gebruikt van Groningen naar Winschoten b.v., een binare tragedie van vervoersellende.

Is het dan niet verklaarbaar, dat de ‘noordeling’ zich wel eens achteruitgezet gevoelde en zijn houding ten opzichte van het andersoortige daardoor soms bepaald werd?

En is het wonder, dat men in die jaren sprak van: ‘Wi zitten hier an ’t voutenende’. Een gezegde, dat met een zekere berusting werd geuit…”

Bron: Johan Koch, ‘Van gene zijde van het krantengordijn’, Neerlandia LXI (1962) 57, 58.

Het stempel Groningen

Het stempel, ooit gebruikt in een Limburgse lagere school:

De afdruk (let niet op de Hunze):

Degene die dit het mooist weet in te kleuren met de grondsoorten klei (groen), zand (geel) en veen of dalgrond (roze) wacht een leuk prijsje!

Dwars door Domelaland

Met de trein naar Sneek. Teruggefietst langs Joure, Heerenveen en de Opsterlandse Compagnonsvaart.

In Sneek bleek de Solar Race net te beginnen – het eerste wat ik er hoorde omroepen was de Groninger equipe, die na het verbranden van haar boot bij de Blauwe Stad een leenboot had bemachtigd. Het was er vrij druk bij de Waterpoort:

Snel naar Heerenveen. Wim Duisenberg zijn ze hier nog niet vergeten:

In het Museum Willem van Haren was er een met veel merchandise omgeven tentoonstelling van wijlen de rockzanger Herman Brood:

Maar daar kwam ik niet voor. Ik kwam voor de Domela Nieuwenhuisafdeling. Maar die werd nou net opnieuw ingericht, zodat niet alles te zien viel. Wel nog vele portretten van Us Ferlosser, zoals deze:

Zoals bekend ondernam Domela niets tegen de persoonsverheerlijking, wat hem door politieke kameraden ook wel kwalijk genomen is. Ik vroeg me vanmiddag in dat museum af of hij misschien ook aan die portretten verdiende, zoals Hitler later flink  aan de zijne verdiende. Dat zou de lankmoedigheid van Domela dan kunnen verklaren. Het geld kon hij immers goed gebruiken.

Een ouder echtpaar zat in stille contemplatie voor de gereconstrueerde werkkamer van Domela. Met de pingeltjes van mijn camera was ik duidelijk een stoorzender in deze gewijde stilteruimte, waarin het schrijfbureau het hoogaltaar vormde:

In een vitrine lag een heel dik album, door zijn vrienden gevuld in 1904, toen Domela zich 25 jaar voor de socialistische beweging had ingezet:

Omdat ik wilde weten of de broer van mijn overgroetmoeder erin voorkwam, vroeg ik in de museumbibliotheek of er een uitgave was met alle namen. Een oudere vrijwilliger met een mooie witte baard keek voor me en kwam op de proppen met de originele albumbladen, die beplakt waren met brieven, onder meer van een Kropotkin, Alexander Cohen en Titia van der Tuuk. Het was dus geen album met handtekeningen, zoals ik meende, maar meer een brievenboek. Helaas kwam de broer van mijn overgrootmoeder er niet in voor.

Verder maar weer – een hybride topgevel in Gorredijk:

De Opsterlandse Compagnonsvaart, ooit de ader voor afvoer van turf:

Sluis en sluiswachterswoning bij Lippenhuizen:

Gevelsteen op een ouwe veenboerderij:

Op afstand dacht ik dat er een antieke trekschuit lag. Maar het was een kleurig beschilderde Engelse canalboat:

Zo beland je nog eens ergens – of: in den vreemde kom je altijd iets bekends tegen. Klein Groningen ligt overigens vlakbij Moskou en Petersburg:

Voor Donkerbroek lag deze sampan jonk uit Hongkong:

Ook Donkerbroek – Jugendstil-topgeveltje met gemankeerde zonnewijzer:

Ernaast deze uitgeholde zandstenen gevel, waarvan de voegen intact zijn – hoe dit gebeurd is? De gevel ligt op het westen, maar dan zouden alle stenen min of meer aangetast moeten zijn:

Haule – het uithangteken van een glas-in-loodboerderij:

Petrus Camper over regionale verschillen in stalreinheid en veepest

“Wat zal ik nu zeggen van afwasschen, van rossen, borstelen, en reyn houden der beesten? Ik oordeele dat het niet schaaden kan, maar zyn in Holland en in Friesland, daar de koestallen met eene verbaazende zinnelykheid onderhouden en het vee gerost, gewasschen, gekamt en zeer wel opgepast wordt, niet zoowel de koejen in verschrikkelyke meenigte gestorven als in het Gorecht en in Drenthe daar de stallen morzig zyn en het vee er ontoonbaar uitziet? En, ’t gene uwe oplettenheìd nog meerder waardig is, zyn er van die ongehaavende, morzige beesten niet zoo wel verscheidene opgekoomen en hersteld als van de sneeuwwitte en glinsterende koejen in Friesland en Holland?”

Bron: Petrus Camper, Lessen over de thans zweevende veesterfte, openlyk gehouden (…) in het Theatrum Anatomicum te Groningen (1769), pag. 92.

Zo de wind waait, waait mijn lokje

Als je haar maar goed zit, dan zing je jippiejajee:

Heb ik soms wat van je aan?

‘De karnemelk doet hun veel nadeel’

“Naar de mening van paardensporters heeft het Friese stamboekpaard te weinig uithoudingsvermogen”, zegt vandaag de dag een fokker van Arabo-Friezen.

In ruim twee eeuwen is er weinig veranderd. Zo kwalificeert een Verhandeling over inlandsche paarden uit 1795 de Friese paarden aldus:

“Friesland levert groote paarden, die week van aart zyn, hoewel op ’t oog vol vuur. De karnemelk, die men hun geeft by wyze van voedsel, doet hun veel nadeel. Het is waar: zy worden er dik van, maar wanneer zy naa andere landen gebragt worden, weigeren zy onderweg het beste voeder, en vermageren. Daarenboven hebben zy zeer veel tyd noodig, eer dat zy van dienst worden. De ondervinding heeft alle kenners, die by het.leger in de Vlaamsche en Brabandsche oorlogen geweest zyn, overtuigd, dat dit ras van paarden in ’t geheel niet sterk is. De Hollandsche ruitery die, tot haar ongeluk, zulke paarden had, heeft het klaarblykelyk ondervonden: zy zyn magteloos en vervallen door vermoeidheid, slegt weer en vermindering van voer. Als het leger optrok, had men niet van nooden te vraagen waarheen het verreisd was, men had slechts de nog leevende paarden, die niet meer voort konden, en de lyken van dat ras te volgen om te komen waar men wezen wilde. Niettemin vind men in Friesland schoone koetspaarden, maar zy hebben tyd noodig om zig van dat slappe vleesch, dat zy door de karnemelk bekomen, te ontdoen, en een vaster vleesch weer te krygen.”

Overigens hoeft Stad & Lande zich in hippisch opzicht nergens op voor te laten staan:

“Het Land van Groningen geeft vry mooye paarden, maar uit hunne luchtstreek gebragt zynde, word er ook tyd vereischt, om ze aan eene nieuwe te gewennen. De Friesen gaan er veulens koopen, die zy ook met karnemelk mesten en dat de gevolgen daarvan dezelfde zyn is zoo waar dat ik, in vroeger tyd, eene menigte paarden zoo uit Friesland als uit Groningen gezien heb, die de Heer Groeneveld in Frankryk geleverd had voor de ruitery en andere gebruiken, waarover men niet opgehouden heeft zig te beklaagen.”

Norden en Greetsiel

Het personeelsuitstapje ging naar Norden en Greetsiel in Oost-Friesland.

In Norden bezochten we een theemuseum, een van de maar liefst vier in Oost-Friesland. Ze hadden er een aardige collectie porselein, met onder meer dit art deco-serviesje:

Een thee-tractaat van omstreeks 1700, dat je hier kunt lezen:

En deze olifant:

Weer buiten, gezicht op dit renaissance-torentje:

Stadshuis uit de zestiende eeuw. Let op de smalle ramen, zulke heb je ook veel in Groningen gehad:

Bovenlicht met een lantaarn in het snijraam:

Monument voor de meer dan 400 Norder gevallenen in de Eerste Wereldoorlog:

Greetsiel: de tweelingmolen. Molens in Oost-Friesland dragen allemaal een lief klein baby-molentje achterop hun kap, waarom is mij vooralsnog een raadsel:

De oude sluiskolk van Greetsiel:

Met op de boog van de zijl deze wat primitieve gevelsteen uit 1798, toen de Oost-Friezen goed boerden omdat onze Bataafse Republiek in oorlog verkeerde met Engeland:

Toren met zeepaard als windvaan, kerk met scheepje als windvaan en rechts het Hoge Huis, waar we prima hebben gegeten:

Het noordwestelijke havenfront:

Ik vond het er druk voor een maandag, maar de Greetsielster middenstand scheen te klagen.

Klokgeveltje met wapens (1799):

Een eindje verderop deze gevelsteen met de wapens van het echtpaar Tobias Wilhelm Damme en Elke Ubben uit het jaar 1741:

Poort met versleten leeuwekop en rozelaar:

Bij de haven op een staak – een garnaal genaamd Greetje:

Een viskotter stond op het punt van uitvaren:

De zeemeermin of de boeg:

Netten en kettingzooi op de kade:

Rode haan met uitzicht over de haven:

Aardig achterafstraatje:

Tis hier aaltied theetied:

Uithangbord van een bakkerij. Bij ons zou dit pand ‘In de vergulde Krakeling’ hebben geheten:

Uithangbord met bekotterd havenzicht van ene Hinnerk (= Hendrik):

De reiger en de kikker.

Ik dacht dat ik hier al geattendeerd had op het filmpje van Kiekert, starring reiger en kikker, maar dat blijkt niet het geval. Het is ook een verschrikkelijk drama, dat je het liefst zo gauw mogelijk weer van je afzet en beslist niet geschikt voor teerhartige zielen. U bent dus terdege gewaarschuwd. De natuur is wreed.