Verzamelbeurs Hoogkerk

Met een bon uit de Westerkrant kon je gratis naar de Verzamelbeurs in de sporthal van Hoogkerk. Die staat hier vlakbij, tussen de buien door daar dus even naar toe.

Ik denk dat het aantal aanbieders en het aantal belangstellenden elkaar vrijwel in evenwicht hield:

De ansichtkaart met de olijke matroos die vertelde dat hij niet eerlijk aan zijn dikke sigaar gekomen was, kostte maar liefst 6 euro:

Bak met munten. Ongeveer in het midden een van de DDR, een mooi verzameldomein vanwege de eindigheid en daarmee het compleet kunnen krijgen:

Bij de kramen vooral wat oudere mannen:

Bankbiljet met Tito:

Postzegelalbum:

Op zoek naar die ene munt die nog in de collectie ontbreekt:

Bij een kraam met suikerzakjes sprak ik met een man uit Nieuwe Pekela die er naar eigen zeggen 60.000 heeft. Hij woonde als jongen in de stad Groningen en vertelde dat ze daar bij de Fries-Groningse suikerfabriek een eigen drukkerij hadden, waar de suikerzakjes in lange stroken van een drukpers rolden.  De plaatjes werden verzorgd door tekenaars en grafisch ontwerpers uit de stad, de cliché’s ervan kwamen van de Noord-Nederlandse Clichéfabriek aan de Blekerstraat. Een horeca-bedrijf moest minimaal 1000 zakjes afnemen, speciale vertegenwoordigers gingen ermee de boer op. De Fries-Groningse had vooral klanten ten noorden van de IJssel, maar Van Oordt uit Rotterdam bewerkte het hele land:

Ben thuisgekomen met twee ansichtkaartjes van Havelte die ik nog niet had, waaronder een van voor de oorlog.

Een vogeldicht omhulsel

Over de ingepakte bomen bij Het Aduarderdiep  geen nieuws van de bedrijven die ik aanschreef. Een ouwe baas die er een scheepje aan de wal heeft liggen, vertelde me echter dat het tegen vogels is. De Suikerunie, eigenaar van het terrein, wil van de bomen af,  maar als er vogels in gaan nestelen, kan het bedrijf de kapvergunning voorlopig wel vergeten.

Het draperen van dat gaas om de bomengroep heeft nogal wat moeite gekost. Eerst zijn vier man met twee hoogwerkers twee dagen lang daarmee doende geweest, vertelde de ouwe,  maar toen zat er nog een gat in het omhulsel, waar een duif doorheen kwam. Deze duif ging weer weg. Een week later is er nog eens een kraan van de Hoogkerker bergingsfirma Poort bij geweest, en sindsdien is het omhulsel waarlijk vogeldicht.

Dotterbloem

In een veenweidesloot hier vlakbij, op de rand van het water, staan momenteel prachtige pollen dotterbloemen te bloeien:

Wie het kleine niet acht, mist verhalen

Rekening van de zeilmaker J. Brands voor de volmachten van de watermolen “Bij heideweers”, ca. 1809.

Met dat Heideweers wordt bedoeld: Eiteweert, waar de Zuiderwatermolen van Hoogkerk tamelijk dichtbij stond. Stel nu dat we die echte naam Eiteweerd nooit overgeleverd hadden gekregen en alleen zouden weten van de verbastering Heideweers. Dan zag ook de verklaring van het toponiem er heel anders uit. Dan zou er gewezen worden op de heide, die hier in de buurt inderdaad aanwezig was, en ‘weer’ als strook land of als rijshouten visschutting. Op de herberg met overzet hier zou niemand komen.

Brands verstelde vier molenzeilen met negen el oud doek en drie el iets duurdere lapdoek. Ongetwijfeld was het effect dat de zeilen er ook opgelapt uitzagen. In onze tijd zie je zulke molenzeilen niet meer.

De eerste vier bedragen – voor doek, garen, lijn en naalden – waren in stuivers, het laatste, voor arbeidsloon, in guldens. Tel je nu die 47 stuivers van de eerste posten en de 6 gulden van de laatste op, dan kom je op 8 gulden en 7 stuivers in plaats van de 13 gulden en 11 stuivers als eindbedrag op de rekening. Kon de zeilmaker niet rekenen? Nee, dat was het niet zoals uit het controlesommetje door de boekhouder van de watermolen, linksonder op de nota, blijkt. Van de ellewaren schreef de zeilmaker de prijs per el op, niet de totaalbedragen.  Wat zeker geen usance was in deze tijd. Brands had beslist niet lang doorgeleerd, maar dat blijkt ook wel uit zijn ‘langzame’ handschrift. Je ziet bijna hoe hij zijn best doet, ’s avonds bij wat spaarzaam kaarslicht, met het puntje van zijn tong buiten de mond.

En zo kan je dan allerlei bijzonderheden ontdekken aan een tamelijk onbeduidend stukje papier. Tegenwoordig wordt dit soort rekeningetjes bijna altijd weggegooid bij het verwerken van archieven. Dat is voorschrift. Begin jaren zeventig is dat zelfs eens bijna gebeurd met de bijlagen bij de Groninger stadsrekeningen uit de 17e en 18e eeuw. Dat zulke notaatjes  bewaard zijn in het archief van waterschap ‘De Verbetering’, zoals dat berust bij het Noorderzijlvest, mag daarom een klein wonder heten en is een compliment aan de waterschapsarchivarissen waard.

De watermolens van Hoogkerk (1812)

Hoogkerk telde in 1812 maar liefst 19 watermolens. De twee grootste waren collectieve die aanzienlijke gebieden ten noorden en ten zuiden van het Hoendiep drooghielden, elk ruim 2000 grazen groot (een gras is iets meer dan 0,4 hectare). Dan had je nog een kleinere collectieve van de Zwitsers-doopsgezinde familie Leutscher (200 grazen) en verder waren het allemaal particuliere molentjes die poldertjes van 10 tot 123 grazen bemaalden, waarschijnlijk steeds het land van een enkele boerderij.  Omdat de originele lijst niet naar adres, maar in willekeurige volgorde lijkt te zijn opgemaakt, heb ik die hieronder maar even gesorteerd op de grastallen, dus de grootte van de bediende arealen:

10   – Gertrude (= Geertruid) Franke
24   – Albert Hindriks Klein
25   – erven Thys Martens
29   – Albert Gerrits Oosterling
30   – Thies Thiesen Veenhuizen
42   – wed. Jacob Jans Jager
44   – wed Barteld Harms Staal
50   – Jan Gerrits Anken
50   – Luitje Willems Dijkhuis
68   – wed. Jacob Duurts Diepinga
70   – Klaas Cornelis Geertsema
72   – Jan Matthies Veenhuizen
80   – Gerrit Klaasen Huisinga
89   – Hermannus Pieters
100 – Pieter Cristiaans Gerber
123 – Albert Hindriks Hoiting
200 – Jannes Izaacs Leutscher in comp.
2286 – Eigenaars ten zuiden van het Hoendiep (Zuiderwatermolen)
2471 – Eigenaars ten noorden van het Hoendiep (Noorderwatermolen of Oude Held)

Van beide grootste watermolens zijn de lokaties nog zichtbaar. Die van het Hoendiep noordzijde, doorgaans de Noorderwatermolen genaamd en later De Oude Held, stond aan de oostkant van het Aduarderdiep, daar waar je halverwege Vierverlaten en Nieuwbrug op de westoever van het Aduarderdiep, dus ertegenover, een bosje met een inrit en een parkeerplaats hebt.  Vanaf de molenlokatie loopt de molentocht nog steeds naar het oosten.  De molentocht van de Zuiderwatermolen, de zogenaamde Avondsloot, bestaat nog ten zuiden van de Gabriëlflat en verder naar het oosten bij het Hegepad. De lokatie van deze molen zelf is tegenwoordig aan de andere kant van de A7, temidden van de vloeivelden van de suikerfabriek nabij Eiteweert.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, archief van de voormalige gemeente Hoogkerk (toegang 1493)  inv. nr. 1527: Staat windmolens 1812 (in het Frans). Deze staat negeert de korenmolen(s), en noemt verder alleen een houtzaagmolen.

NB: Een jongere watermolen is De jonge Held.

Afgedankte tractor bij het Doverpad

Doverpad

Het wapen van Hoogkerk als tattoo

Hij is nog niet helemaal af, het terras moet nog met sabel ingevuld, de rechts- en linksneigende krul-lelies moeten nog van goud en er komen nog wat juwelen aan de kroon, maar voor de rest ziet hij er toch al behoorlijk puikgaaf uit, deze tattoo van het Wapen van Hoogkerk. Hij vervult de drager, Ewoud, ook met trots.  Ewoud heeft een aantal jaren in de stad gewoond, maar is nu weer gerepatrieerd naar het dorp waar hij opgroeide en om dat te vieren liet hij deze tattoo zetten door Willem in de Haddingestraat.

Toen ik later nog even over onze ontmoeting zat na te denken, viel me in hoe het wapen van Hoogkerk ook alweer ontstaan was. Dat verhaal staat te lezen in het stuk over Elmersma in  Formsma’s onvolprezen werk over de Ommelander borgen en steenhuizen.  Elmersma was een zeer vervallen borgje, toen er in 1752 een zeepziederij in kwam. Directeur van deze succesvolle onderneming was een Franke, wiens dochter  Geertruida de zaak in 1803 erfde. Voor een burgermansdochter had zij het nogal hoog in de bol, want ze kocht zo’n beetje alle heerlijke rechten van Hoogkerk op. Daarna vroeg ze of haar eigen familiewapen het wapen van de Heerlijkheid Hoogkerk kon worden en aldus geschiedde bij  Koninklijk Besluit van 26 november 1815. Alleen kwam er nog dat gouden klokje bij het wapen in. En omdat de gemeente verder geen wapen had en de Heerlijkheid samenviel met de gemeente werd het wapen van de familie Franke het wapen van de gemeente. Waaraan het feit dat de familie de eerste burgemeester leverde, ook wel niet vreemd zal zijn

Toen Ewoud me zijn tattoo liet zien, dacht ik helemaal niet aan deze historie. Maar de volgende keer ga ik het hem vertellen. Hij zal er vast wel van opkijken dat hij eigenlijk met het wapen van een zeepziedersfamilie op zijn pols rondloopt.

Jarenlang ooievaarsnest op school Hoogkerk

Nu Afanja de earste earrebarre fan it jier heeft zien rondscharrelen bij Earnewâld, mogen we toch ook wel even stilstaan bij een berichtje uit het Nieuws van den Dag van 12 mei 1881:

“Ook dit jaar hebben weer een paar ooievaars hun nest gebouwd op de openbare school te Hoogkerk. De woelige drukte van het schoolplein schijnt hen niet te hinderen of af te schrikken. De kinderen weten het genot, dat dit eiberpaar hun verschaft, goed op prijs te stellen, en helpen de ouden zooveel mogelijk in het zoeken van voedsel voor hunne jongen.”

De Hoogkerker kikkerpopulatie is destijds behoorlijk gedecimeerd, zowel voor als door deze earrebarre…

De 17 edele heerden van Hoogkerk

Ommelander jonkers konden lokaal en regionaal veel macht verzamelen, door allerlei rechten op te kopen qua rechtspraak, waterstaat en keuze van kerkelijke functionarissen. Oorspronkelijk zaten die rechten vast aan de grond, maar ze waren er los van geraakt, apart verhandelbaar geworden en op die manier op te hopen. Aan dit proces van het losscheuren van rechten van grond maakte de bescheiden revolutie van 1748 een einde. Wat nog vast aan de grond zat, bleef daaraan vast, maar wat los van de grond was, bleef los. Om te voorkomen dat het losmakingsproces verder ging, werden al dit soort rechten geregistreerd.

Hoe sterk de macht van een jonker plaatselijk kon zijn, toont het lijstje aan, dat in 1754 is opgemaakt van de rechten in “de Grietenije van Hoogkerk”. Oorspronkelijk waren de rechten op het uitoefenen van rechtspraak hier verbonden aan 17 heerden – een term waarmee zowel boerderijen als lappen land werden aangeduid. – en konden de eigenaars van elk van die heerden eens in de 17 jaar recht spreken of een rechtspreker aanstellen op de rechtstoel van Hoogkerk. Anno 1754 waren echter 16 van de 17 redgerrechten in handen van de erven Lewe van Aduard,  wier erflater Evert Joost, voor  1748 de machtigste man van de Ommelanden, ze voor het merendeel al voor 1715 verworven had. Naast de quasi-alleenheerschappij in de jurisdictie, bezat deze jonker ook nog een meerderheid  van de ommegangen in de Schepperij van Hoogkerk en in de collatie van dit kerspel. Hij kon dus de waterstaat naar zijn hand zetten, de rechter aanstellen die de boeten voor hem oplegde en de wedman die bij wanbetaling beslag legde op goederen, en de dominee en schoolmeester benoemen die oud en jong tot gehoorzaamheid vermaanden.

Hoewel in Hoogkerk 15 van de 17 ommegangen in de grietenij los van de grond waren geraakt, worden de namen van de heerden waaraan deze rechten oorspronkelijk  verbonden waren, wel genoemd op de lijst van 1754. Vaak gaat het om dan al lang vergeten huisnamen en toponiemen, die alleen nog voortleefden in akten van eigendomsoverdracht. Zo was het Cruisemahuis voor 1634 al gesloopt, toen de 110 grazen grote heerd van die naam, in dit geval dus het onderliggende areaal, gerechtelijk geveild werd. Van de Abbingewerff, de enige heerd waarvan het redgerrecht niet afgescheurd was, resteerden slechts de meldingen in de rekenboeken van het Groninger Heilige Geestgasthuis – de 17 gras, onder die naam verhuurd, raakten beklemd onder een boerderij met een heel wat minder voornaam klinkende naam: het Moeshuis, dat op de hoek van het Kliefdiep en de Kerklaan stond.

Van alle namen kwam slechts een minderheid bekend voor. De Popko Jongeringsstede op Bangeweer bestaat nog steeds, de boerderij daar heet nu Yankee Doodle. Elmersma was de vervallen borg ten zuidoosten bij de brug over het Hoendiep, sinds 1753 zat er een zeepfabriek. Waar de Luizenborg stond weet ik niet, maar die naam vind je meermalen in het doopboek van Hoogkerk. Ook dat betrof waarschijnlijk geen florissant vastgoed, tenzij je Luis op zijn Spaans lezen moet, maar dat zal wel niet.

Omdat er een Gronings veldnamenproject aankomt en de lijst met 17 edele heerden van Hoogkerk in dat kader wel eens relevant zou kunnen zijn, laat ik de namen hier in de oorspronkelijke, spatierijke spelling volgen, met een enkele opmerking.tussen haakjes:

1. Eltekema stede
2. Het Hol
3. Cruissema huis (boer: Sjabbe Abbring?)
4. Bennekema heem (ook wel Bennekemahuis)
5. Stullinga heem (een heem is een erf)
6. Abbinge werff (het woord werf duidt op een huiswierde)
7. Siccama heert of Reutelweert (vergelijk 12)
8. Uwerga Werff
9. Elmersma (hiervan bezat Lewe eerst de ommegang, later kocht hij er de grond bij)
10. Juwersma
11. Hiddinga heem
12. Siccama stede (vergelijk 7)
13. Helema werff
14. ’t huis ten Hamrik of Luisenborgh
15. Gijsselma stede
16. Ottema stede
17. Popko Jongerings stede tot Bangeweer

Bron: Groninger Archieven, toegang 136: Hoge Justitiekamer, inv. nr. 2580.