‘Op je gezondheid, Beschaving!’ en wat andere cartoons uit de Eerste Wereldoorlog

Ben bezig met de beeldredactie voor de volgende Stad & Lande, een themanummer over de Eerste Wereldoorlog. Op voorhand had ik er een hard hoofd in, maar het valt ontzettend mee. Er is veel meer beeld dan je denkt.

Wat me bijvoorbeeld weer een beetje verrast (en toch ook weer niet), is de grote hoeveelheid voortreffelijke cartoonisten uit die periode. Iedereen kent natuurlijk Louis Raemaekers, over wie vorig jaar al een boek verscheen en zo meteen weer een. Al ligt de partis-pris er in zijn werk soms duimendik op, Raemaeker maakte ook tekeningen met een wat subtielere, Goya-achtige kwaliteit. Bijvoorbeeld deze, die nog steeds actueel is, als je bijvoorbeeld kijkt naar het oosten van de Oekraïne, de Gaza-strook of het Noorden van Irak: ‘Op je gezondheiod, Beschaving!’:

Voor de krant, de destijds zeer Engelsgezinde Telegraaf, zat Raemaekers natuurlijk wat dichter op de actualiteit met zijn tekeningen. Hier hekelt hij het doorsluizen van door Engeland geleverde oliën en vetten naar Duitsland (1915). Kijk eens hoe verlekkerd die leeuw zich om zijn bek slikt, zo worden ze tegenwoordig niet meer gemaakt:

Iemand die zich sterk met de ruim één miljoen Belgische vluchtelingen vereenzelvigde, was Leo Gestel. Deze prent van hem uit 1914 sierde een affiche voor een fondswervingsactie:

Albert Hahn, oorspronkelijk een Groninger, kennen we vooral van zijn politieke tekeningen voor De Notenkraker, een bijvoegsel van de socialistische krant Het Volk. Toen de Belgische vluchtelingen teruggekeerd waren naar hun vaderland, kwamen daar meerdere rijen prikkeldraad omheen. Deze barrière kostte menige nieuwe vluchteling het leven:

Wat leest de boer en wat zit er in zijn flesje?

In ruim een jaar tijd heeft RM Prenten, het Twitter-account van het Rijksprentenkabinet oftewel de prentenafdeling van het Rijksmuseum, slechts 18 volgers verworven. Veel te weinig voor de juweeltjes waarop het account ons attendeert, maar ook begrijpelijk gezien het feit dat RM Prenten het sociale medium vrijwel uitsluitend als een zender opvat.

Zo had RM prenten onlangs dit juweeltje in de aanbieding van een lezer op leeftijd, die ingespannen tuurt op een vel papier in zijn linkerhand, terwijl hij in zijn rechterhand een vierkant flesje halfvol vocht vasthoudt::

Volgens RM Prenten maakte Cornelis Dusart (1660-1704) deze prent die als titel kreeg: ‘Brieflezende boer’. Dat blijkt conform de opgave van het Rijksmuseum, dat de voorstelling dateert op de periode 1679-1704.

Op mijn tweet dat de uitgebeelde senior geen brief leest, maar drukwerk, namelijk de bijsluiter bij dat flesje met medicinaal drankje, vermoedelijk Haarlemmer olie, gaf RM Prenten helaas geen sjoege. Het is natuurlijk ook maar een kreet van iemand, zo op Twitter, waarom zou je daar op reageren?

De kwestie liet mij echter niet los, ik keek eens in mijn documentatiemapjes en vond inderdaad enig materiaal dat mijn getweete stelling adstrueerde, maar toch ook nuanceerde.

Allereerst het flesje in ’s mans rechterhand. Het is niet rond maar rechthoekig en heeft een hals die smaller is dan de schouders. Een soortgelijk flesje zien we op een tekening van een straatventer, toegeschreven aan dezelfde Cornelis Dusart die bovenstaande prent maakte, welke tekening berust in het British Museum:

Mij zijn geen voorbeelden bekend van het venten met alcoholica. Op alcohol wilde de overheid – vooral ook om fiscale motieven – een strakke greep houden en daar paste ambulante handel niet zo bij. Venters die medicijnen aan de man brachten, vormden daarentegen een bekend verschijnsel. Vooral ging het om Haarlemmer olie, dat immers overal tegen hielp. Zo ventte ene Harmen Simons (69) in 1771 vanuit de stad Groningen met Haarlemmer en andere oliën en medicijnen in het noorden van Drenthe, waar hij  Zuidlaren, Annen, Gieten, Bonnen en Eext aandeed. Onderweg logeerde hij in herbergen.

Dat het flesje op de prent van de lezende boer een medicijnflesje is, staat voor mij vast, temeer daar het om een oude man gaat.  Het flesje zit ook niet voor niets in zijn rechterhand, de belangrijkste in een tijd dat linkshandig schrijven je met de plak afgeleerd werd en je met je rechterhand nog dure eden zwoer. Al gaat de aandacht op de prent primair uit naar het vel papier, dat flesje staat niet voor niets centraal in de voorstelling.

Ik meen dus dat er een medicinaal drankje in dat flesje zit. Maar of dat Haarlemmer olie is, ben ik gaan betwijfelen. Want Haarlemmerolieflesjes hadden nauwelijks schouders – die leken nog het meest op reageerbuizen, getuige enkele plaatjes, ooit van Marktplaats geplukt:

Uiteraard zal het wat jongere exemplaren betreffen, maar deze vorm hebben de Haarlemmerolieflesjes zeer lang gehad. Alleen weet ik niet wanneer die vorm werd ingevoerd, het kan best zijn dat Haarlemmer olie in de jaren na haar introductie (1696) eerst nog in geschouderde flesjes zat.

Dat de man op de prent naar een bijsluiter tuurt, daar blijf ik ook bij. Het is in elk geval drukwerk en geen handgeschreven brief. De tweekoloms opmaak wijst op drukwerk, het beeldmerk midden boven in de kop doet dat evenzo. Zonder dat medicijnflesje zou je kunnen denken dat het om een krant ging. Maar ook bijsluiters die betoogden dat het middel onder goddelijke zegen werkte en dat men zich moest hoeden voor imitaties, kenden een dergelijke opmaak. Zo zag, anno 1791, de bijsluiter van de Haarlemmer olie er uit:

Medio jaren tachtig vond ik deze in het Drents archief, maar helaas ben ik het mapje met de bijbehorende, papieren notities momenteel even kwijt. In elk geval betrof het een casus van merkvervalsing te Meppel, dat weet ik nog wel. De fabrikant van de Haarlemmer olie riep de hulp in van de Drentse of de Meppeler overheid, om dit ook elders veel voorkomende euvel te beteugelen.

Waarom de otter impopulair was

Bron: Georg Schaller, met houtsneden van Jost Amman, Ein neuw Thierbuch. Eigentliche und auch gründliche beschreibung allerley vier und zweifüßigen Thieren etc. in teutsche Reimen gefaßet (1569).

Bevrijdingspenning

Onlangs via Marktplaats gekocht – deze penning:

Echt veel informatie is er niet over te vinden, maar hij is eind april 1946 geslagen bij de Rijksmunt in Utrecht om de Bevrijding van een jaar eerder te herdenken. Op de voorzijde staat volgens een krantenbericht uit die tijd niet zozeer de Nederlandse maagd, als wel

“…een Vrijheidsfiguur met vrijheidehoed, die zich een weg baant met zwaard en vredespalmtak uit een prikkeldraadversperring”.

Op de achterkant vertrapt de Nederlandsche leeuw een hakenkruis dat al aardig verbogen raakt:

De ontwerper van de penning, Oswald Wenckebach, zat in een nationaal comité voor oorlogsmonumenten. Hij heeft naderhand ook het provinciale oorlogsmonument (St-Joris en de draak) op het Martinikerkhof in Groningen ontworpen.

Volgens het aangehaalde krantenbericht kon een degelijke bronzen afslag van de penning in mei 1946 voor ƒ 4.50 gekocht worden bij hoofdpostkantoren in steden als Groningen, Winschoten, Assen en Meppel. Een koper kreeg er een statiefje bij waar hij de penning op kon plaatsen. Dat statiefje ontbrak bij mijn aankoop.