Blanke boeman was voorganger van Zwarte Piet

Groninger Archieven 1536-4777: reclame J.H. van de Weijer.

In de geschiedenis van Zwarte Piet, voor zover nu bekend, zijn vier stadia te onderkennen:

1. In de late Middeleeuwen werd de Sint Nicolaasviering een kinderfeest met cadeautjes en correcties, koek en gard.
2. Eeuwenlang opereerde Sinterklaas in zijn eentje als kindervriend en boeman, maar in de achttiende eeuw kreeg hij gezelschap van een knecht. Hoe die helper eruit zag, is tot nog toe onbekend.
3. Vanaf het tweede kwart van de negentiende eeuw werd de knecht zwart. Hij nam – tegelijkertijd of al eerder – de boemantaken van de Goedheiligman over.
4. Na de nationalisering en commercialisering van het Sinterklaasfeest, zo tussen 1870 en 1920, raakte de figuur alom ingeburgerd ten koste van vroegere helpers van Sinterklaas, die nog zeer verschillende namen droegen.

Over de stadia 1, 3 en 4 heb ik weinig nieuws te melden.  Wat betreft het tweede stadium echter, waarin de knecht van Sinterklaas nogal slecht uit de verf kwam, vond ik jaren geleden een beschrijving  in het  allereerste nummer, uit 1797, van het Weekblad voor den zoo genaamden Gemeenen Man. Dit was een uitgave van het Nut in Groningen en volgens de later bijgevoegde inhoudsopgave in het deel dat de afleveringen samenbindt, werd het bewuste artikel geschreven door Mattheus van Heyningen Bosch, dan nog een zeer verlichte en patriotse student die zich ook wel Burgerhart noemde.  Later kreeg Van Heyningen Bosch nationale en zelfs internationale bekendheid als schrijver van kinderboeken, maar ook in zijn vroegste schrijfsels had hij al pedagogische aspiraties, wat ook blijkt uit zijn openingsstuk in het Weekblad voor den zoo genaamden Gemeenen Man.

In dat artikel verzet Van Heyningen Bosch zich tegen de zijns insziens “zeer wreedaartge” bangmakerij van kinderen door verklede en vemomde figuren,  vooral met Sinterklaas. Hij vertelt daarbij over een traumatische ervaring die hij zelf als kind had. Omdat hij in 1773 geboren was, en uit zijn tekst blijkt dat hij al wat Sinterklaasvieringen had meegemaakt, kunnen we die ervaring dateren op omstreeks 1780. Dit is zijn relaas:

“Eens bragt ik, met myne zuster, naar oudere gewoonte, op een Sint Niklaas avond een schotel by onze Grootmoeder. Wat gebeurt? Nauwelyks waren wy in den woonkelder, welke eenige trappen diep in den grond is, gezeeten, of daar wierd een geraas, als van iemand welke zeer zwaar stapt, boven in het voorhuis gehoord. – Dat geraas naderde meer en meer – Daar kwam iets klos, klos, klos met een verward gerinkel, als van yseren ketenen, en een angstig gebrom de trappen afstommelen. Nog heden ril ik er van. Eindelyk wy allen zagen verwonderd naar de deur en nu trad er iets in, dat meer de gedaante had van een monsterdier dan van een mensch. Het spook, beter weet ik het niet te noemen, had zoo veel wy zien konden eene koehuid omgeslagen, zoodat de hoornen vlak boven het gezicht kwamen, dat achter een yselyke scherbilskop of mombakkes verborgen was, en de staart kronkelde achter aan. ’t Geklos van de zwaare houten klompen, welke hetzelve  om de voeten droeg, gevoegd by het gerinkel der ketenen, om het midden geslagen en op den grond sleepende,  alles saam genomen gaf zulk een vreeslyk geraas en aanzien, als ik voor of na nimmer weer gezien heb. Hooren en zien verging ons allen. Het ondier ging langs den muur het vertrek rond, trad toen by de tafel in ’t licht, en vroeg met een holle stem: Zyn hier ook stoute kinderen? – Wy kleinen gaven een gil en vielen meer dood dan leevendig, mag ik wel zeggen, onze moeder en Grootmoeder op den schoot, die beiden, evenals wy, ook doodlyk ontsteld waren. Het monster vertrok gelyk het gekoomen was  en dit had, om kort te gaan, ten  gevolge, dat wy dien nacht geen ogenblik rust hadden. De eerstvolgenden waren niet veel beter en van toen af hebben wy, als kinderen, nimmer weer alleen durven slaapen. Veele jaren bleef ons, als wy aan dat geval dachten, een benaauwde beklemdheid by, en nu nog, zoo als ik reeds zeide, kan ik er koud van worden.”

Kortom, een zeer luidruchtige boeman met koeienhoorns, –huid en -staart, met een mombakkes op zijn gezicht, zware kettingen  om zijn lijf, en lopend op klompen, ging in Groningen (waar de auteur opgroeide) vooraf aan de verschijning van Zwarte Piet.  Deze boeman was niet zwart, anders zou Van Heyningen Bosch dat zeker gezegd hebben. Weliswaar noemt hij in zijn stuk ook “den zwarten man met den langen baard”, maar dat was een boeman die ouders uitdrukkelijk “by andere gelegenheden” van stal haalden om indruk te maken op hun ongehoorzame kroost.

Van het “monsterdier” of  het “spook”, zoals Van Heyningen Bosch de kinderschrik met Sinterklaas dus noemde, is helaas geen contemporaine afbeelding  bekend. Maar als er vanaf 1846 vignetjes bij de Sinterklaas-advertenties in de Groninger Courant verschijnen:

Groninger Courant 30 november 1849

herkennen we hem nog aan zijn klompen:

Als tekens van zijn waardigheid draagt hij een mand met presentjes (zoals een molentje) en een roe. Maar zijn mombakkes of gezicht – een verschil kan je hier niet zien – is overduidelijk wit.

Uit 1849 is toevallig ook een strooibiljet voor Sinterklaas-artikelen van een Groninger boekhandelaar bewaard gebleven:

Groninger Archieven 1536-4777 reclame J.H. van de Weijer

(Zie tevens bovenaan dit stuk.) In dit geval heeft de figuur nog steeds klompen aan, maar lijkt zijn kleding meer op die van de latere Zwarte Piet. In plaats van de roe zien we een soort van staf. Maar het alleropmerkelijkst is toch zijn gezicht, dat sterk doet denken aan een mombakkes, en ontegenzeggelijk blank is.

Onze huidige Zwarte Piet verving dus een blanke boeman. Wat de reden was voor de substitutie weten we niet, maar het zou best eens zo kunnen zijn dat verlichte geesten, die hun kinderen pedagogisch verantwoord wilden opvoeden, de figuur een zachter aanzien wilden verschaffen, door hem de trekken te geven van de aloude moorse page die ze kenden van schilderijen.

De hele Zwarte Piet-historie toont weer eens aan, hoe sterk bepaalde tradities, die we bijna als een vast gegeven zijn gaan beschouwen, aan veranderingen onderhevig zijn geweest. De dynamiek hoort bij de traditie, en gezien dat feit mogen ook wij best wel veranderingen in de traditie doorvoeren.  Niet wij zijn onderworpen aan de traditie, maar de traditie is onderworpen aan ons.

NB: nog tot 6 december is in de hal van de Groninger Archieven, Cascadeplein 4, een presentatie te zien van historische prenten, foto’s, teksten en tekeningen die te maken hebben met de sinterklaasviering in Groningen.

Jonkheer gaat met het circus mee

Het waren niet alleen volksjongens als Hachek die met het circus meegingen. Dat deed ook Reneke Meinaard Adriaan de Marees van Swinderen (1857–1889), de zoon van een gelijknamige stad-Groninger jonkheer en notaris, en daarmee de telg uit een eeuwenoud Groninger regentengeslacht, dat ’s zomers op de Allersmaborg in Ezinge resideerde.

Réné, zoals zijn roepnaam luidde, was dan wel keurig opgeleid als jurist en netjes getrouwd met een dame uit de betere standen, maar zijn hart ging uit naar paarden, en dan niet zozeer harddravers, als wel dressuurpaarden. In het opleiden en trainen van die paarden bereikte hij ook een bepaalde faam – hij werd “als schoolruiter met eere genoemd”. Hij stak zelfs zoveel geld in zijn sport, “dat hij geruïneerd werd”. Wat zijn vader niet op prijs stelde – met die leefde hij in onmin, die gaf hem geen cent meer…

Uit armoe besloot Réné om zich professioneel met de dressuur bezig te gaan houden:

“Zijn vrouw (…) offerde haar kostbaarheden en Réné kocht drie schoolpaarden van een stoeterij in Z.-Rusland. Het waren Koneylan, volbloed schimmelhengst, schoolpaard; Wladimir, isabel Orlofhengst met manen van ruim 1 M., school- en vrijheidspaard; en Arabi Pascha, een Arabische volbloed schimmelhengst, school- en springpaard, dat o.a. een hindernis van 1.50 M. zonder aanloop nam.”

Réné en zijn vrouw bereden samen de paarden “en voerden ook een correcte Troika uit”. Zelf volgden ze nog weer lessen. Daarna namen ze als Monsieur en Madame Réné een engagement aan bij het Italiaanse circus Mariani, waar ze met “groot succes” een half jaar lang werkten, tot René een longziekte kreeg.

Zijn vrouw ging alleen door met hun nummer en werkte ongeveer twee jaar bij de circussen Mariani, Bourbonnel en Pierantoni in Italië en Zuid-Frankrijk. In Alois kreeg Réné het zo zwaar te pakken, dat hij niet langer met zijn vrouw mee kon reizen.

“Mevrouw telegrafeerde haar schoonvader. Deze toog direct naar Alois, verzoende zich met z’n zoon en beloofde hem, voor mevr. Réné te zullen zorgen. De stervende schoolrijder liet zich daarna door z’n vrouw beloven, dat zij de drie paarden zou laten afmaken, daar hij ze niet aan een ander gunde. Réné overleed — 1889 — en mevrouw telegrafeerde direct naar Montpellier, waar het circus zich bevond, dat de dieren moesten worden afgemaakt. De directeur weigerde echter gevolg aan de opdracht van mevr. te geven. Mevrouw reisde nu zelf naar Montpellier. Hier was de zaak uitgelekt en in de couranten verschenen lange artikelen pro en contra mevr. Réné. De directeur van het circus bood 25000 francs voor de paarden. Tevergeefs. De veearts weigerde de paarden te dooden. Zekeren morgen liet mevr. Réné de drie paarden buiten de stad brengen, en schoot ze zelf dood.”

Als weduwe hertrouwde ze later met ene Otto, die hoofdredacteur was van het Duitse blad Der Artist.

Bron,

Het kluchtig postuur van een gebochelde snijder

Een paar van de allereerste circusgezelschappen deden ook Groningen aan. Ze brachten vooral paardennummers, serieuze, maar ook komische. De plek waar ze die vertoonden was het weiland achter herberg de Vonk aan het Winschoterdiep.

Anders dan vaak wordt gedacht is het circus zoals wij dat kennen nog helemaal niet zo oud. Het bestaat minder dan 250 jaar. De term circus zoals wij die hanteren werd voor het eerst gebruikt in 1782, toen iemand in Londen een permanent circustheater opende, dat hij The Royal Circus noemde. De man was een voormalige employee van Philip Astley, die vlakbij, maar al veel langer, een soortgelijk gebouw had. Alleen noemde Astley dat geen circus, maar amfitheater of rijschool.

Met deze Astley (1742-1814), wiens circustheater ook beschreven is in The Old Curiosity Shop van Charles Dickens, hebben we de ware grondlegger van het moderne circus te pakken. Tijdens zijn leven was hij al een legende om zijn paardendressuur en -acrobatiek. Feitelijk was hij de eerste die paarden op muziek liet bewegen.

Als jongen viel Astley al op door het gemak waarmee hij paarden wist te manipuleren. Dat talent kon hij helemaal gaan botvieren, toen hij zich tijdens de Zevenjarige Oorlog liet inlijven bij een Engels regiment dragonders, dat de Pruissische koning Frederik de Grote langs de Elbe hielp in zijn strijd tegen de Fransen. Daar in Duitsland onderscheidde Astley zich door zijn moed, en schopte hij het tot sergeant-majoor.

Eenmaal weer uit het leger zette hij zijn zinnen op een rijschool voor de betere kringen. Hij verdiende het daarvoor benodigde geld door het vertonen van allerlei kunsten met paarden. Bij het rijden van rondjes in zijn manege ontdekte hij, dat hij zich dankzij de centrifugale krachten op het paard in balans kon houden, en zo ontstond de allereerste ring. In 1768 verwezenlijkte hij zijn droom.

Paardennummers vormden dus de kern van het moderne circus. Maar Astley, die aanvankelijk alleen optrad, wilde meer variatie. Nou raakten juist in die tijd de traditionele Engelse jaarmarkten danig in verval. De daar nog apart opererende muzikanten, acrobaten, koorddansers, goochelaars en clowns verdienden steeds minder. Zij traden graag bij Astley in dienst en zo bracht Astley de mix van nummers tot stand, die nu nog steeds de circusvoorstelling vormt.

In 1772 liet Astley de ring in zijn amfitheater overkappen. Het gebouw, vlakbij de Westminster Bridge, trok van heinde en verre publiek. Maar Astley maakte met zijn mensen ook reizen naar Parijs, Brussel, Wenen en Belgrado, waar ze aan vorstenhoven furore maakten. Een artiest die hij in Frankrijk engageerde, Franconi, begon later voor zichzelf en werd stichter van de eerste met grote tenten rondreizende circusfamilie.

Ook in Groningen maakten mensen in die tijd de geboorte van het moderne circus mee, zij het dat het hier nog uitsluitend ging om zomers openluchtspektakel. Op 12 juni 1773 vroeg een oudere collega en inspirator van Astley, de eveneens te Londen woonachtige pikeur Jean Simson, aan Burgemeesteren en Raad van Groningen of hij hier zijn “wonderbare kunsstukken in het rijden op paarden” mocht vertonen. Dat was geen probleem. En dus zette Simson een advertentie in de krant, om het Groningse publiek op zijn voorstellingen te attenderen:

“Met permissie van de Ed. Mogende Heeren Borg. en Raad der Stad Groningen, zal de Heer SIMSON, welke de eere gehad heeft, van voor zijn Doorlugstigste Hoogheid den Heere Erfstadhouder in ’s Gravenhage, en nog aan verscheide Hoven van Europa, te vertonen meer dan twintig wonderbaare Kunststukken te Paarde; dezelve alhier mede te doen zien op Dinsdag den 15 Juni 1773, en eenige volgende dagen.”

De ruime “vertoonplaats” die Simson vond, was het land bij herberg de Vonk buiten het Kleinpoortje. Meer precies bevond die herberg zich aan het (oude) Winschoterdiep, op de plek waar nu de Albino-flat staat. Het bijbehorende weiland erachter strekte zich naar het noorden uit tot de Boermandeweg – toen nog de weg langs de stadsgracht, die later grotendeels vergraven werd voor de Oosterhaven.

Wat Simsons advertentie zo aardig maakt, is dat hij zijn belangrijkste nummers noemde. Zo sprong hij in volle vaart van zijn paard af en er overheen, bereed hij staande in een spagaat en met losse handen twee paarden tegelijk, en stond hij op zijn hoofd in het zadel:

“1. In den vollen loop regt en lings over het Paard te springen, en voort daar op weder op den Zadel te zitten.

2. Op beide Paarden te galoppeeren, hebbende het eene been hangende aan den hals, en de voet van het andere been in den mond.

3. Op beide Paarden staande, te galoppeeren zonder toom vast te houden, en drinkende teffens een glas Wijn.

4. De Piqueur, met één Paard, in een vollen galop, tot aan de Barière gekoomen zijnde, springt er lings af, en, terwijl het Paard over de Barière springt, springt hij alles teffens over het Paard en de Barière heen, zoo dat hij aan de regter zijde weder op den grond koomt.

5. Hij staat met zijn Hoofd op den zadel hebbende de voeten om hoog, en galoppeert in deze gedaante;

Te veel om ’t al te melden, en in de Biljetten nader gespecificeert.”

Jammer genoeg zijn die biljetten (zeg maar flyers) niet bewaard. Ook weten we niet of Simson veel publiek trok. Al ligt dat wel in de rede, omdat zo’n verzetje zich hier niet vaak voordeed. Net als Astley bleek overigens ook Simson een talentenjager:

“Zoo iemand geneegen is, de een of andere Kunst bij gem[elde] Heer te leeren, kan zig bij hem adresseeren buiten het kleine Poortje in de Vonk.”

Blijkbaar beviel het weiland achter de Vonk de Engelse kunstenmakers goed, want vier jaar later, in 1777, dienden zich daar twee collega’s van Simson aan, waaronder Price, opnieuw een ouwe kennis van Astley:

“Op HEDEN den 17 Juny en eenige volgende dagen tot Zaturdag voor de laatste maal, ’s avonds om 6 uur, zal de Heer PRICE en de Heer WATSON in de Vonk buiten het Klein Poortje, hunne groote en wonderbaare Exercitiën op één, twee, en drie Paarden op meer dan veertigderley onderscheiden manieren verrigten, waar van de meeste nooit door eenige andere in Europa zyn ondernoomen…”

Kennelijk werden er een eenvoudige tribune met meerdere rangen opgericht in dat weiland achter herberg de Vonk. “Daar is eene goede Zitplaats voor de Heeren en Dames”, verzekerden Price & Watson immers. De entree tot hun show was in elk geval niet goedkoop. Die bedroeg een gulden, ruim het dagloon van een vakbekwame, volwas timmerman.

Anders dan Simson, maar net als Astley, brachten Price & Watson variatie in hun voorstelling aan, door serieuze paardennummers af te wisselen met komische. Zo vertoonden ze “een Engelsche matroos in zyne grappige houding, rydende naar Portsmouth”. Maar ook imiteerde een van hen

“het klugtig Postuur van een gebochelde Snyder; verbeeldende te Paard rydende naar Brentford, om de Hr. John Wilkes te stemmen”.

Met dit laatste nummer toonden Price & Watson dat ze ware navolgers van Astley waren, want de aartsvader van het circus ontwikkelde ‘The tailor’s ride to Brentford’, zoals de act in het Engels heette, zo’n zeven jaar eerder in hoogst eigen persoon. Het was een hilarische farce, waarbij Astley aanvankelijk zelf als Billy Button (zeg maar Wimpie Knoop) in de ring verscheen. Deze kleermaker huurt een paard, maar het lukt hem almaar niet dat ros te bestijgen. En als hij uiteindelijk toch netjes in het zadel zit, weigert het edele dier eerst halsstarrig benen te maken. Plotsklaps echter, gaat het er als een speer vandoor, werpt de mislukte ruiter van zijn rug, achtervolgt hem door de arena. om hem uiteindelijk de ring uit te jagen.

‘The tailor’s ride to Brentford’ werd een klassieker in de circusgeschiedenis. In allerlei varianten voerden circusgezelschappen het nummer nog tientallen jaren op, door geheel Europa en in wat andere vorm wordt het nog steeds wel opgevoerd. Oorspronkelijk baseerde Astley het echter op een actuele, politieke cartoon, voluit ‘The tailor’s riding to Brentford or the unaccountable sagacity of a horse’ getiteld. Deze prent, die het paard dus ook al toonde als de meest wijze, dreef de spot met de Londense middenstanders die achter de (toen nog) radicale en democratische politicus John Wilkes aanliepen. Wilkes was bij een lokale verkiezing in 1768 gekozen als parlementslid van Brentford, even buiten het toenmalige Londen, doordat Londenaren massaal alle wegen naar die plaats afgrendelden voor Wilkes’ tegenstanders. De prent nu, hekelde het feit, dat een eenvoudige ambachtsman zich boven zijn stand wilde verheffen door zich als ruiter te manifesteren en zich met de politiek te bemoeien. Ongetwijfeld was de circusact aanvankelijk behept met dezelfde moraal van schoenmaker blijf bij je leest (of kleermaker laat je naald niet in de steek).

Price & Watson intussen, zetten op vrijdag 20 juni 1777 nog een advertentie in de Groningsche Courant, waarmee ze hun afsluitende optreden voor de volgende zaterdag aankondigden. In de gedeeltelijk nieuwe tekst maken ze ook gewag van kunsten met een touw, en een Juffrouw Bultley, waarschijnlijk dus een koorddanseres. Zelf hadden de heren overigens nog een sensationeel nummertje in petto: “Ook zullen zy een Kogel uit de Pistool schieten en op de punt van een Pennemes vangen”. Met zo’n lokkertje zullen de plaatsen op de tribune wel weer gauw uitverkocht zijn geraakt.

Na hun vertrek moest het Groninger publiek tot juli 1787 wachten, voor het nog eens naar een circus achter de Vonk kon gaan. Het was ook de allerlaatste keer, dat het weiland bij de herberg als circusterrein fungeerde:

“Met Permissie zullen de PAARDERYDERS van den Heer JONES, Directeur van de Groote Manedie te LONDEN, de eer hebben om op Donderdag den 26 July voor de eerste maal en geduurende eenige dagen, hunne extraordinaire Exercitiën en Manoeuvres op een byzondere Manier, dewelke hier nooit vertoond is te vertonen. Men zal met een, twee, drie en vier Paarden ryden, ook zal men te Paard de groote Sprongen doen, als over het Lint, en meer andere te veel om hier te melden.”

Dit keer vormde een variatie op ‘The tailor’s riding to Brentford’ het slotnummer:

“Men zal de Manoeuvres eindigen door Monsieur Dubois, dewelke de Party van de Comique Kleermaker zal vervullen, dezelve komt in de Manegie en vraagt een Paard om een Reis van Londen naar Parys te doen.”

Al droeg de kleermaker nu een Franse naam, hij bleef van het type domme August dat van misverstand naar misverstand strompelde. In een manege huurde men immers geen reispaard, laat staan voor een trip over zee.

Harry Perton

—

Eerder in iets andere vorm verschenen in wijkkrant De Oosterpoorter (ca. 2004).