Een incompleet liedje

Een lezeres benaderde me vandaag met het verzoek of ik haar helpen kon. In haar jeugd had ze een liedje geleerd, waarvan ze zich nog twee coupletten kon herinneren. Maar ze wilde graag ook de rest er weer bij hebben. Ze had overal zitten zoeken en googelen, maar zonder resultaat. Of ik de coupletten die ze nog wel wist op mijn weblog wilde plaatsen, met de vraag aan de lezers, of zij zich misschien nog de rest herinneren.

Bij deze – de nog wel gekende coupletten luiden als volgt:

Dou’k nog te schoule ging
‘k waas nog zo’n lutje ding
Ik haar een schoetje veur
Dat was zo’n rooie kleur

Doar kwam mien vrijer oan
Hai zag mie hail nait stoan
Hai luip mie stoef veurbie
Ik docht “Verrek om mie”.

In gezelschap van volwassenen werd de laatste regel gekuist tot “Vergoa om mie”. Het liedje dateert in elk geval van voor 1960.

Dus: wie kent het?

Dichte gordijnen ten teken van rouw

Geert H. vertelde me jaren geleden een keer, dat in de straat alle gordijnen dichtgingen, als er een buurman of buurvrouw begraven werd. De gordijnen gingen dicht en alle buren gingen buiten en voor hun deuren staan. Men zweeg. De mannen deden hun hoeden en petten af als de rouwstoet voorbij kwam.

Dat was in de Groninger volkswijk de Oosterpoort, in de jaren vijftig, toen mijn zegsman jong was. Maar dat sluiten van de gordijnen was ook een officiële gewoonte, merkte ik onlangs, want bij de begrafenis van gemeentesecretaris Van der Blij in 1932 heet het:

“Van de gemeentelijke gebouwen waren heden de gordijnen ten teken van rouw neergelaten.”

Vanwege deze toevalsvondst deed ik een steekproefje met de zoektermen rouw + gordijnen (+ neergelaten) in de digitale leggers van het Nieuwsblad van het Noorden. Zodoende kwam ik aan de weet dat dit neerlaten van gordijnen gewoon usance was in openbare gebouwen bij begrafenissen van belangrijke personages.

Zo waren bij de laatste tocht van de Van Panhuyzen in 1907 de gordijnen neergelaten in het stadhuis, het provinciehuis, de universiteitsgebouwen en het academisch ziekenhuis. Maar hier niet alleen, want onderweg, op de route door de stad naar het westen, gold dat ook  voor “enige huizen”. Bij aankomst van de stoet in Leek, bleek dat dorp zelfs in zware rouw:

“De gordijnen van de verschillende woningen waren neergelaten.”

De laatste meldingen van dit ooit dus vrij algemene gebruik stonden in 1961 in de krant – het betrof onder meer de begrafenis van Commissaris der Koningin Offerhaus.

Dat het gebruik sindsdien, en waarschijnlijk nog in de jaren zestig uitstierf , blijkt impliciet uit een verhaaltje van Simon van Wattum. Hij schrijft in 1981:

“Niemand droeg meer rouw, zelfs de gordijnen gingen niet meer dicht gedurende de tijd dat de dode boven aarde stond.”

Dit sloeg waarschijnlijk op het sterfhuis zelf, maar als dààr al niet de gordijnen dichtgingen, waarom zouden buren dat bij de begrafenis dan nog wel doen?

Aanvulling, 8  januari 2013

Kor F. wees me op de voorschriften in het etiquette-handboek van Amy Groskamp-Ten Have, Hoe hoort het eigenlijk? Volgens de vierde druk uit 1940, pag. 32:

“In het sterfhuis gaan onmiddellijk alle gordijnen dicht tot na den terugkeer van het kerkhof op den dag van de begrafenis.

De buren ter weerszijde en aan den overkant sluiten de gordijnen op den dag van de begrafenis tot na terugkeer der familie van de begraafplaats.”

Ol boer op klompen

R. zei dat ze nog oude agenda’s had. Die van 1947 lag toevallig onder handbereik. Het bleek een zakboekje, uitgegeven door de LIJEMPF, de Leeuwarder IJs en Melk Producten Fabriek. Veehouders konden er bijvoorbeeld in aantekenen, wanneer hun koeien waren gedekt. Maar in dit geval waren die pagina’s nog blanco. Achterin het boekje stonden stukjes voorlichting over onder meer melkmachines en tussen ettelijke pagina-paren lagen klavertjes vier. Die verzamelde haar moeder, vertelde ze. Haar moeder had er echt kijk op. Die zette haar kruk bij een koe neer om die koe te melken, en dan zag ze verderop een pol klaver staan en daar haalde ze zo de klavertjes vier tussenuit.

Eerst ventte haar vader zo veel mogelijk melk uit bij klanten in de stad en ging alleen de overtollige melk naar de LIJEMPF in Briltil. Toen de oorlog vorderde, mocht dat niet meer en moest eerst alles naar de LIJEMPF. Daar werd de room eraf geslingerd en dan kregen ze, zeg maar, de blauwe melk in twee soorten terug: taptemelk en melk waar nog een klein beetje vet in zat. Nog weer later, na de oorlog, moest haar vader een keuze maken tussen zijn melkloop en de fabriek. Hij koos voor de fabriek. Eerst was dat de LIJEMPF, maar naderhand moesten ze voor een andere fabriek kiezen en dat werd de Ommelanden aan de Friesestraatweg.

In de oorlog hielp ze haar vader wel mee met het melk rondbrengen in de stad. Daar had ze ook nog zo’n agendaboekje van. Sommige klanten rekenden namelijk niet meteen af, maar pas aan het eind van de week. Dus tekende ze met potlood de bedragen op in dat boekje. Ik vroeg of ze zich nog de naam van zo’n klant wist te herinneren. Ja, Rut Hofman was daar een van. Die had een kapsalon op de zuidhoek van de Carolieweg en de Herestraat. Hij was ook toneelkapper, grimeur, toneelspeler en regisseur en deed samen met zijn vrouw altijd de Tomasvaer en Pieternel op Nieuwjaarsdag.

Bij haar thuis waren ze lid van een rederijkersvereniging, OBK in Adorp. De afkorting stond voor ‘Oefening Baart Kunst’. Maar als ze er de gek mee wilden scheren, zeiden ze ook wel eens: “Ol Boer op Klompen”. OBK had zo’n drie keer per winterhalfjaar een uitvoering. Ze wist nog wel, vlak na de oorlog was het een keer zo glad op de weg, dat ze er op klompen heengingen. Bij OBK hadden ze er helemaal niet op gerekend dat de leden van de Paddepoel die avond nog zouden komen.

Via de OBK waren ze ook lid van de Grunneger Sproak. Ze herinnerde zich nog de voorzitter, Barth de Ridder – die had een radiozaak ergens in de stad. De secretaris, met wie hij later ruzie kreeg, mijn oudoom Hein Vondeling, was wel eens bij ze aan de deur geweest om een praatje te maken.

De krantenpolitiek van de Commercieele Club

De  secretaris vraagt, in welke bladen in het vervolg moet worden geadverteerd. De oplagen der te Groningen verschijnende bladen is als volgt:

Nieuwsblad v/h Noorden Groninger Dagblad Nw. Prov. Gr. Crt. Het Vrije Volk Ons Noorden

ca. 40.000 exemplaren ,,    21.000               ,, ,,    22.000               ,, ,,    24.000               ,, ,,    11.500               ,,

Besloten wordt, om voortaan niet meer te adverteeren in het Vrije Volk, omdat men van meening is, dat de lezers van dat blad toch geen belangstellende menschen zijn voor de Commercieele Club. Mochten er toch nog enkele belangstellenden onder zijn abonné’s zijn, dan zijn deze zeker ook wel gebonneerd op één der andere 4 bladen.

Verder wordt meteen besloten, dat “de Waarheid” in ’t vervolg geen uitnoodiging meer zal ontvangen voor onze lezingen, terwijl de voorzitter op de eerstvolgende lezing bij de opening zal mededelen, dat wij het op prijs stellen, dat de pers niet in debat komt, aangezien de pers-menschen zich als verslaggevers in ons midden bevinden en dus een geheel andere taak hebben.

Uit de bestuursnotulen d.d. 9 december 1946 van de Commercieele Club te Groningen. Wat allereerst opvalt is dat het ‘neutrale’ Nieuwsblad van het Noorden op dat moment alweer verre de andere titels overvleugeld heeft, terwijl het na de oorlog toch een poos niet is verschenen. Het kwam pas sinds eind januari 1946 weer uit, op dat moment in een oplage van 35.000 exemplaren, die in ruim tien maanden tijd dus alweer met 5000 gegroeid was.

Drie kranten, respectievelijk Het Vrije Volk – van socialistische huize – de gereformeerde Nieuwe Provinciale Groninger Courant  en het liberale Groninger Dagblad hebben iets meer dan de helft van de oplage die het Nieuwsblad aan de potentiële adverteerder opgaf. Het katholieke Ons Noorden zette half zoveel kranten af als deze middenmotors.

De Commercieele Club, een vereniging voor directeuren van grote ondernemingen, maar ook wel van kleinere handelsmensen, had duidelijk moeite met de rooie pers. In het Vrije Volk adverteerde men niet, omdat men onverschilligheid veronderstelde bij zijn lezers, vooral leden van de PvdA en het grootste vakverbond, het NVV. In feite wist men natuurlijk weinig van die belangstelling, de werkelijke reden zal gewoon zijn geweest, dat daar de doelgroep van de Commercieele Club niet zat.

De communistische krant De Waarheid wordt niet genoemd in het oplagenlijstje. De redactie hiervan krijgt zelfs geen uitnodiging of persbericht meer van ophanden zijnde lezingen, waarschijnlijk omdat een Waarheid-verslaggever wat al te fel debatteerde met iemand die zo’n praatje voor de Commercieele Club hield. Aan de andere kant zit in de weerzin, die tussen de regels door schemert, ook al iets van de Koude Oorlog. Volgens de boekjes begon die met de Fultonspeech van Churchill, op 5 maart dat jaar.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, toegang 1545: archief Commerciële Club Groningen 1946-1978, inv. nr. 2 – bestuursnotulen 1946-1950.

‘Alles ongemeen vermakelyk voor ’t gezicht’

Notaris Van der Jagts passages over Groningerland zijn ten eerste opmerkelijk, doordat hij de Hondsrug, die “ryzenden en dalenden grond”, herhaaldelijk de Bisschopsrug noemt, al slaat hij de plank mis door deze vernoeming aan de bischop van Münster toe te schrijven. ‘s Mans algemene schetsen en historiserende bespiegelingen laat ik ook hier maar voor wat ze zijn, er staat helemaal niets in wat hij niet uit boekjes kon halen. Zo brengt hij over het Oldambt en de drie Ommelanden nauwelijks iets origineels te berde; elementen die door hun detaillering aan een echte reisbeschrijving doen denken, tref je eigenlijk alleen maar aan in zijn stukjes over de Stad en Hoogezand-Sappemeer.

Van der Jagt kwam vanaf Zuidlaren over de Bisschopsrug:

 Langs zeer breede boomryke wegen, tusschen veel hooger gelegen zaailand zyn wy door het dorp Haren naar de Stad Groningen gereden. Men wordt verrascht door eene fraai beplantte voorstad; door dezelve nadert men de buitenwerken, met eene drooge gracht omvangen, daar achter eene schoone plantaadje en aangelegen tuinen. De singels zyn daar met verscheiden ryen boomen beplant, de gracht is er zeer wyd en de groene wal, ook met boomen bezet, verbazend hoog. Alles is hier breed, groot, ongemeen vermakelyk voor ’t gezicht.

Volgens Van der Jagt bestond er al decennialang economische groei in de stad Groningen:

Men dryft er grooten handel in de voortbrengselen des lands als paarden, ossen, koeien, boter, kaas, granen, turf enz.

Wat betreft de gebouwde omgeving leek de Hollandse notaris vooral onder de indruk van de Grote Markt, die volgens hem “voor de grootste der Nederlanden” werd gehouden. Over de Martinitoren tekende hij op: “Beantwoordt aan de ruimte der breede Markt”. Net zoals tegenwoordige toeristen dat zouden doen, beklom hij deze toren:

Een matroos draaide zich rond aan den staart van den windwyzer, een paard verbeeldende. Wy vergenoegen ons met het beklimmen van den pynappel en ’t aller schoonst gezicht over de Stad, het landschap en Drent.

Die pijnappel bovenop de Martinitoren, ooit alleen te bereiken met een doodeng trappetje in de open lucht, is tegenwoordig allang niet meer voor iedereen toegankelijk. Weer veilig op de begane grond afgedaald, sprak Van der Jagt zijn bewondering uit voor een stukje straatmeubilair:

Men ontmoet, daar water ontbreekt, fraai gebouwde pompen.

Ook gaf hij door wanneer je het meeste volk zou kunnen aantreffen op de Grote Markt:

Dingsdags en vrydags is ’t hier marktdag.

Verder ging hij alle kerken en grote openbare gebouwen af. Een unieke observatie levert de notaris,  zelf immers ook een rechtsgeleerde, van de Hoge Justitie Kamer in de Boteringestraat:

Op de lezenaars vonden wy de onderscheiden deelsrechten dezes landschaps, en de landrechten der naastgelegen landschappen, waarop men zich hier ook beroept, wanneer eigen landrecht zwygt.

Aardig is ook nog wel ’s mans  kijkje buiten de Herepoort,

…langs de breede boomryke voorstad naar de Plantaadje, waarin een schoon Starrebosch en frissche waterkom, met rustbanken omzet, op welke verscheiden lanen uitloopen. Door een van de langste lanen deze plantaadje zien men St. Maartens Toren.

Maar het meest bijzonder vind ik toch zijn beschrijving van het elders weinig beschreven Hoogezand en Sappemeer, waar hij met de Winschoter trekschuit aankwam. Hoogezand was in zijn ogen “eene nog nieuwe volksplanting”:

De gedurige doortogt maakt hier den weg, die met boomen beplant is, zoo levendig, dat men zich gemaklyk verbeeldt aan den weg van Amsteldam op Haarlem te zyn. Daarby is de vaart bij uitstekenheid scheepryk. Hier is bosch, bouw- en weiland. Uit onze rustplaats zien wy de toren van Zuidlaren, in ’t geboomte. De kloktoren van ’t Hoogezand staat by den kerkhof en is door de vaart op eenigen afstand van de kerk gescheiden. Men vindt hier venery, allerlei ambachten, in ’t byzonder ook veele groote schuitmakeryen, kalkbrandery enz. Bevalligheid is hier met regelmaat gepaart. De dwars- of kruisvaarten zyn ook gebouwt met zinlyke huizen en beplant met hoog opgaand geboomte. Op ’t veld ziet men allerlei gewasschen. Op eenigen afstand wordt men verrascht door een wildgroeiend starrebosch en rustplaats van zoden, in gemeen gebruik, doch eenzaam. Men vindt hier lutherschen, doopsgezinden en roomschen. Enkele mannen onder de doopsgezinden dragen hier nog lange baarden.

Zowel Hoogezand als Sappemeer noemt hij “alom zeer volkryk”. Over Sappemeer constateert hij: “Men vindt hier veele buitenplaatsen”. Een daarvan, mogelijk die van gezworene Star Lichtenvoort, stond er deerniswekkend bij. Net als in Meppel ging het om een nog zichtbaar restant van de Oranjefurie die vanaf september 1787 over het land ging:

Wy zagen een aanzienlyk huis, met planken versiert. Wy hebben de overblyfsels der verwoesting op ons reisjen door ’t Vaderland niet overal gezien of opgemerkt; veel is herstelt; men moest hier, gelyk alom, vrolyk zyn.

Bij Sappemeer maakte Van der Jagt een lange wandeling:

Dus ziet men ook eens eene verbazende uitgestrektheid van bouwland, waar te voren bosch en veen was. Als op deze hooge landen, waarin de sluizen het water binnen houden, het hout gekapt en uitgeroeit, en de turfaarde afgestoken is, bemest men ’t land voor ’t eerst met stratendrek, anders is er nooit iets goeds van te maken, gelyk duidelyk te zien is op die plekken, daar men hiermede te zuinig was en dit wilde verbeteren. Men heeft aan turf en turfaarde, door brand, wel schade geleden.

Vergeleken bij deze beschrijving doen Van der Jagt zijn schetsen van de andere Groninger landstreken maar bleek, plichtmatig, afgeraffeld aan.  Zo verliet hij de provincie langs het Hoendiep, met de trekschuit op Stroobos. En weet hij eigenlijk alleen nog over Hoogkerk en Noordhorn iets  te zeggen, dat lijkt voort te komen uit eigen waarneming :

Nu varen wy door ’t westerdeel, ’t geen noordwaards vruchtbaar bouw- en weiland, zuidwaard bosschaadje en omtrent de stad lage wei- en hooilanden heeft. (…) Het dorp Hoogkerke, ’t geen wy langs varen, heeft geen toren, de klok hangt in de open lucht. Schoon is ook ’t gezicht van dezen kant, op de Stad. Hoe wel smaakt het zoogenoemde windbier, aan het dorp Noordhorn!

—

Bron: Gerrit van der Jagt, Het Vaderland (Amsterdam 1791) pag. 568-586.

Bommen Berend in de kerk van Zuidlaren

Myne officieren en getrouwe soldaten, neemt ter ooren en herten dese reden, dien ick niet alleen als een Bisschop, maar als een Vorst des Heyligen  Roomsen Rycx aen u lieden sal doen. ’t Is u allen bekent, dat ick voor vele jaren, my in de wapenen en niet in de Heylige Schiften hebben geoefent, de wapenen hebbe mijn oock tot deze waerdicheyt en tot Hooft over so veel Benden verheven. Hoeveel magtige Steden hebben hare poorten goetwillig voor ons geopent, alleen het wrevelige Greuningen heeft die gesloten, en tot noch toe alle ons gewelt van bomben, granaten, vuurballen, en canonnaten onverdrietelyk verdragen. Moeten wy dese Stadt verlaten, ’t sal onse voorgaende luyster verduysteren en wy sullen een spot der Geusen worden, die wy dagelicx van hare wallen horen blasen Staet op Heer toont u onversaecht, soo werden sy verstroyt ende verjaecht. Ia wy sullen achter onse ruggen en voor ons aengesichte moeten hooren, dat wy wel verradischer wyse plaetsen konnen vermeesteren, en niet door sterckte van onse wapenen doen, dat de Heylige Maecht verhoede. Daerom, toont u alle als leeuwen, valt aen in de loopgraven, werpt vuurwercken, en doet alles dat de moet der vyanden moogt doen verflauwen, niet aensiende het gevaer of de doot, want die aldus sterft willen wy versekeren dat de Heylige Roomsche  benedictie sal genieten, ende gratie ontfangen, in geen vagevier te komen, maer van de aerde terstont ten hemel sal varen, derhalven sal ‘t haest tyt syn, dat wy op de Stadt begeeren te stormen. Stormt daerop als op het Koninckrijcke der Hemelen, sult voorseker winnen het Heylig Kruys, ’t welck ick morgen alom door onse wercken sal doen dragen en sal u een teken sijn, dat den Gekruyste met u is, en uwe handen wil versekeren, doet soo en sijt versekert van ’t gene ick segge. Hoewel dat mijn toverboecken u een anderen uytslag beloven, maer ’t is geen konst voor een priester, veel min voor een bisschop, den Duyvel te besweeren ofte bedriegen.

De tekst van een mij onbekend klein pamfletje op vrij slecht papier, gedrukt bij Mattheus Iansz te Amsterdam in de zomer van 1672. Uiteraard betreft het geen echte preek, maar een satire. Nadat een hele ris steden als Zutphen, Deventer, Zwolle, Kampen, en Coevorden gemakkelijk in zijn handen vielen, stoot Bommen Berend zijn neus voor Groningen. Van de wallen daar hoort hij psalm 86 toeteren. Hij lijdt liever geen gezichtsverlies door het beleg op te moeten breken en daarom spoort hij zijn soldaten aan om deze vesting te bestormen. Ze moeten maar niet bang zijn voor de dood, hij belooft ze dat ze het vagevuur mogen overslaan en rechtstreeks naar de hemel gaan. In zijn toverboeken staat weliswaar een heel andere uitslag, maar ach, een bisschop als hij kan de duivel best wel voor het lapje houden.