Een oorijzer in Maartenshof

Ik was nog nooit in verpleeghuis Maartenshof geweest, maar moest er vanavond even heen om voor Stad & Lande foto’s te maken van voorwerpen, verband houdend met de vooroorlogse katholieke armenzorg hier in de stad. Het ging vooral om de voorzittershamer van een collectantengenootschap.

Uit de kast waarin de voorwerpen bewaard werden, kwam ook bovenstaande artefact tevoorschijn. Men wist niet wat het was, maar ik  herkende er meteen een oorijzer in. Een Fries oorijzer, dacht ik. Of het van goud of (verguld) koper was, daarover twijfelde ik een beetje. De waarde schatte ik een beetje overmoedig op een paar honderd euro, de eigenaar moest er dus maar zuinig op zijn.

In een dergelijk geval heb ik een klederdrachtdeskundige achter de hand,  en die bevestigde dat het om een oorijzer ging. Volgens hem was het echter een Gronings oorijzer, en niet een Fries. Hij vermoedde dat het geval van koper gemaakt was, “en wellicht verguld”. Helaas bevond het oorijzer zich niet in volkomen staat: “De stiften ontbreken waardoor het oorijzer niet compleet is.”

Dat laatste was me even ontgaan in de Maartenshof. De waarde schatte de deskundige “tussen de 50 en 75 euro.” Als het verguld zilver zou zijn, “te zien aan de merken”, dan lag de waarde rond de 100 euro. De helft dus van wat ik dacht. (Daar gaat mijn antiqairscarrière.)

Het interessante is natuurlijk hoe zo’n oorijzer bij die RK armenzorgspullen beland is en waarom het bewaard bleef. Het zou een vrijwillig legaat kunnen zijn.  Of een stuk uit de verplichte erfenis van een bedeelde. Ik denk dat zo’n oorijzer in een tijd dat ze nog gedragen werden, zeg tot 1880, 1890 door oudere vrouwen, subiet verkocht zou zijn.  En later ook nog wel, maar dan vooral voor de goudprijs. Dat het ding bewaard is, kan wel eens te maken hebben met de zeldzaamheid ervan, op het moment dat het in handen van de armvoogden kwam.

”Wij lopen al hard naar 1951″

De Ranja-expositie bij de Groninger Archieven trekt ook bezoekers die wat meenemen. Zoals iemand die een halve eeuw geleden bij CP werkte en sindsdien altijd dit nieuwjaarskaartje van zijn oud-werkgever bewaard had:

De Grouwelderij en het water

Dankzij een bouwdossier van de vroegere gemeente Noorddijk heb Ik weer een kleine aanvulling op het thema Grouwelderij.

Al eerder vertelde ik dat de Grouwelderij na 1921 geen herberg bleef en dat Jaap Nienhuis en vrouw het voorhuis in 1936 geheel lieten  vernieuwen. Die verbouwing had nogal wat voeten in de aarde, onder andere doordat de burgemeester van Noorddijk in hoogst eigen persoon de eerste tekening afkeurde wegens de ramen die in de topgevel gedacht waren.

Volgens de bouwvergunning van 20 augustus 1936 kwamen die er inderdaad niet meer in. Aardig aan de bijgevoegde blauwdruk is, dat deze zowel de oude als de nieuwe voorgevel weergeeft. Oud:

Nieuw:

Volgens Reinie, de dochter van Jaap Nienhuis en Engel Bierling, was de verbouwing noodzakelijk omdat het metselwerk van de oude woning niet meer goed was. Vanaf zijn bed kon haar vader een steen uit de muur lichten en zo ’s ochtends met zijn hand voelen wat voor weer het buiten was, nat of droog.  Gedurende de verbouwing woonde het gezin op de achterdeel en in de stookhut. Die stookhut, ooit een stille knip, had anders ook wel een woonfunctie, vooral in de zomerperiode tot in het najaar.

Opmerkelijk aan de bouwvergunning vond ik vooral de regenwaterbak van 3000 liter. Kennelijk was de Paddepoelsterweg in 1936 als onrendabel gebied nog niet aangesloten op de waterleiding.

Volgens Reinie zwom er in die regenwaterbak wel eens een kikker rond. Dat had ook een voordeel, want al kwam het regenwater vanaf het dak door een filter van kiezels of cokes, er lag natuurlijk wel eens blad in de dakgoot en dan kon het maar zo gebeuren dat er een wormpje of zo meekwam met het regenwater. Zo’n kikker in de bak vrat zulke beestjes dan op.

Bij de boerderij zat ook een put waar je het water met een emmer uit op kon halen. Maar aan de Hereweg, waar de Nienhuizen eerder op een koemelkerij zaten, waren ze kristalhelder en zeer goed smakend water uit het zand gewend geweest. Aan de Paddepoelsterweg daarentegen, met zijn bodem van klei op knipklei, was de smaak van het water  “flauw”, bijna brak.

Het water uit de regenwaterbak en de put werden nog wel geschikt geacht voor wassen en schoonmaken, maar niet voor koken en drinken. Dat consumptiewater nam haar vader, die met melk in de stad ventte, op zijn terugreis in een melkbus mee van zijn broer aan de Moesstraat, waar ze wel al waterleiding hadden.

De bouwvergunning uit 1936 stipuleert ook: “De afvoer van faecaliën zal plaats hebben door middel van emmer of ton”.  Dat gebeurde op veel meer boerderijen, zelfs nog tot enkele decennia geleden. Als de emmer of het tonnetje vol was, werd die gewoon omgekieperd op de mestbult.

Pas in de jaren vijftig of zestig zou de Grouwelderij waterleiding krijgen. De riolering langs de Paddepoelsterweg liet toen nog enkele decennia op zich wachten. Het had zelfs niet veel gescheeld, of die was er helemaal niet gekomen.

Bronnen:
– RHC Groninger Archieven, bouwdossier Noorddijk 1936-09 (vindbaar bij 1936-61)
– Gesprek met Reinie Nienhuis, vanmiddag.

Beelden van literair café AaBC 1977-1979

Bruine schrootjes, dikke rook, langharige snorrebaarden, bloedmooie vrouwen en ironische dichters. Buddy Hermans filmde literair café AaBC in zijn beginjaren, toen het nog in een krot aan de Reitemakersrijge zat (1977-1979). Met onder meer opnamen van Cees Buddingh, Hans Dorrestijn, Levi Weemoedt, Rob Engelsman, Jan Kal, Herman Finkers, Drs. P., Driek van Wissen en Willem Wilmink. Voila.

Middeleeuwse raaimethodiek

De westgrens van het Groninger stadsterritoir kende vroeger twee stukken die samen een rechte lijn vormden. Deze grensgedeelten liepen over de Wolvedijk (nu het haakse en doodlopende stuk Peizerweg bij het terrein van de voormalige Groninger suikerfabriek) en parallel aan de Campinglaan ‘achter’ het Stadspark.

Als je beide stukken doortrekt, kom je in het zuiden bij de kerk van Eelde uit en in het noorden bij de kerk van Dorkwerd. Deze hebben duidelijk een rol gespeeld als oriëntatiepunten, toen, uiterlijk in de 13e eeuw, een omvangrijke strook riet-, broek- en woldland verdeeld werd tussen enerzijds die van Groningen, en anderzijds die van Eelde en Hoogkerk. Dat de Drenten naderhand een rechthoekig stuk aan de zuidkant van de Drentse Laan afstonden aan die van Groningen, waardoor die lijn onderbroken raakte, doet hier niets aan af.

De kerken van Eelde en Dorkwerd liggen hemelsbreed zo’n dertien kilometer uit elkaar. Jan van den Broek, die het raaien op deze kerken ontdekte, veronderstelt in zijn dissertatie dat de primitieve landmeters die het land verdeelden, op een plaats in het midden van die afstand zijn gaan staan, namelijk op de knik in de Drentse Laan/Peizerweg en dat ze toen hebben gekeken naar beide kerken.

Destijds zal het gezichtsveld inderdaad veel  ruimer geweest zijn dan nu. Maar zo ruim dat je vanaf dat punt beide kerken kon zien liggen? Die kerken waren nog erg klein en hadden waarschijnlijk ook nog geen torens. Bovendien zullen er in deze vochtige streek toch ook wel vochtminnende bomen als elzen, wilgen en essen hebben gestaan. Misschien niet veel, maar dan toch genoeg om het zicht op kerkjes die er op 6 à 7 kilometer afstand stonden, danig te belemmeren, zoniet geheel te ontnemen.

Tijdens een cursus van Jan, waarbij het raaien in ontginningsgebied ter sprake kwam, opperde ik deze bedenking. Maar hij bleek niet voor één gat te vangen en kwam met de suggestie dat het raaien op oriëntatiepunten ook mogelijk was door op die lokaties vuren te ontsteken. Inderdaad kan het best eens zo gegaan zijn. Ik denk dat zulke vuren dan wel aan twee voorwaarden moesten voldoen. Ze moesten a) veel rook geven en konden b) het best ontstoken worden bij windstil weer, zodat die rook, voor een zo secuur mogelijk raairesultaat, recht omhoog ging.

Windstil weer heb je vooral in de zomer, tevens de tijd dat zo’n rietmoeras er relatief droog bij lag. Ik zie nu mensen namens de diverse partijen in de weer met het afzwetten van dat moeras. Heel in de verte stijgt bij Eelde een rookpluim de lucht in, en aan de andere kant heb je precies zo’n pluim bij Dorkwerd. Zo zou het inderdaad wel eens gegaan kunnen zijn. Ik vind het een bevredigend beeld, waar ik meer geloof aan hecht dan aan het raaien op die kerkjes alleen.

Bron: Jan van den Broek – Een stad apart (Groningen 2007) 233, 258, 269-270.

‘Moderne gas- en electrische ornamenten’

Enigszins opgekalefaterd Jugendstil briefhoofd uit 1909, bewaard gebleven in een collectie briefhoofden bij het RHC Groninger Archieven. Wat mensen als modern zien is erg tijdgebonden.

Kwartetten met CP

Drie maal is scheepsrecht, ik heb het nu ook: het C.P.-kwartetspel.

De eerste keer dat ik het aangeboden kreeg, was in 2008. Iemand uit Amsterdam vond een van mijn logjes over Ranja, en vroeg me of het spel misschien iets voor het Groninger stadsarchief  was. Ze had geen idee wat wat er voor kon vragen. Ooit had ze een oud reclamebordspel verkocht aan Unilever en kreeg daar toen 75 euro voor. Ik schreef terug dat ik niet zoveel betalen kon als Unilever, maar dat ik er wel 20 euro voor over had.  Ze bleek echter in onderhandeling met nog wat andere partijen en uiteindelijk bood het Joods Historisch Museum in Amsterdam 100 euro, wat ze niet kon weigeren, maar waar ik wel begrip voor kon opbrengen. Dat spel kwam goed terecht.

De tweede keer bood iemand uit Rotterdam het mij aan. Dat was vorig jaar augustus, en opnieuw gebeurde dat via Gelkinghe. In een reactie zei de aanbiedster dat ze het net op Marktplaats had gezet en ik bood er 5 euro voor. Tegelijkertijd mailde ik haar dat ik het graag wilde kopen voor de Groninger Archieven, waar het in de collectie ontbrak. Dat echter. maakte voor haar geen verschil, ze ging – “nu het best wel zeldzaam blijkt te zijn” – voor het hoogste bod en wilde dat ik gewoon meebood. Wat haar betreft moesten de Groninger Archieven dat ook maar doen. En aangezien ik slecht tegen schaamteloze inhaligheid kan, deed ik het tegenovergestelde: ik trok mijn bod in. Het kwartet heeft vervolgens nog een maand op Marktplaats gestaan zonder dat iemand iets bood, tot ik een collega inseinde die het alsnog à 5 euro voor de Groninger Archieven bemachtigde. Zo kreeg ik dan toch nog mijn zin.

Onlangs zag ik het kwartet opnieuw op Marktplaats staan. Dit keer bood ik voor mezelf. Mijn bod van 10 euro werd per omgaande geaccpteerd en zodoende komt het dat ik het kwartet nu ook zelf heb.

Het stamt uit de jaren vijftig en is waarschijnlijk ontworpen door Dirk Hart. Het laat niet alleen vanuit verschillende hoeken de fabrieksgebouwen van de fa. C. Polak en Zonen aan de Petrus Campersingel in de stad Groningen zien, maar bevat ook tekeningen van de verschillende afdelingen in de fabriek, de machines die er stonden, de diverse produkten waaronder natuurlijk in de eerste plaats Ranja,  en de plekken waar zulke produkten werden geconsumeerd. Hier een keuze van vier kaartjes uit het spel: