Geit in bedstee

“Onze afbeelding, een reproductie van een keurige penteekening van den heer P. Sennema, teekenleeraar hier ter stede, is het oude moeskershuis, dat tot voor eenige laren in de Moesstraat stond, direct bij den overweg. Dit oud, aardig Moesstraathoekje moest bij den aanleg van de Fruitstraat worden afgebroken, ’t Was een mooi type van een boerenwoning, zooals er maar weinige meer zijn. De blauwgrijs gepleisterde muren van het voorhuis, de schuine daklijnen, de helderroode pannen gaven het boerenhuisje een bijzonder warme bekoring.

Lange jaren, van ongeveer 1850 tot ruim 1880, woonde hier de familie Severien, aan wie ook de groote achterliggende tuin behoorde. Vóór 1880 reeds werd de schuur als woning ingericht. Bij het leggen van den spoorweg Delfzijl— Groningen moest de kruin van den Hondsrus voor een deel woeden weggegraven, zoodat het scheen, of het huis op een hoogte was gebouwd. Daarom werd het dan ook „’t huis op de hoogte” of alleen „de hoogte” genoemd.

In de achterkamer van dit huis woonde een dertigtal jaren geleden een oude turfventer: „Pait Zand”. Hij was weliswaar arm, maar was toch in ’t gelukkig bezit van een geit. die gestald was in een der hokken hij ’t huis. De jongens van de Moesstraat — jongelui kunnen in hun overmoed soms zoo wreed zijn — plaagden steeds maar weer het arme dier van Zand. „Pait en vrouw” besloten daarom de geit in de woonkamer, in een leege bedstede te stallen…”

Bron: T. (Jacob Tilbusscher), ‘De Moesstraat te Groningen‘ in het bijblad  Ter Verpoozing van ‘t Nieuwsblad van het Noorden d.d. 15 december 1928.

Kluinkoppen

Stad-Groninger carnavalsverenigingen heten Vloertrappers of Trefplonzers. Die namen hebben geen enkele traditie en ik kan me voorstellen dat namen die dat wel hebben, zoals Mollebonen of Klokkedieven, wegens hun culinaire karigheid of vermeend criminele inslag niet in aanmerking komen, maar constateer toch met enig leedwezen dat de carnavalsclubs een kans hebben laten liggen, want ze hadden zich met evenveel historisch recht als groot plezier Kluinkoppen kunnen laten noemen.

Dat ze het niet deden, tekent evenwel de teloorgang van deze oude bijnaam voor de stadjers. Toen de Westerbroekster dominee Laurman in 1822 zijn bijdragen over de Groninger tongval te boek stelde, leefde dat kluinkoppen nog volop als scheldwoord (p. 37). Sindsdien is het verdwenen, met de kluin, het Groninger bier. In de kolommen van het Nieuwsblad van het Noorden, voor zover die nu op internet staan, treft men het woord bijvoorbeeld niet aan.

In de jaargang 1804 van het (Groningse) Weekblad tot Nut van ’t Algemeen (niet op internet) wijdde Mattheus van Heyningen Bosch, alias Burgerhart, er nog een stukje aan. Volgens hem was het een naam die Nederlanders in het algemeen, maar in het bijzonder Friezen, Geldersen en Hollanders aan Groningers gaven. Friezen zouden er een handje van hebben om een Groninger voor de voeten te werpen: “Dou biste maar ien Groninger kluinkop”.

In Burgerharts tijd werd nog wel wat kluin gedronken, en voor de naamsverklaring kon hij dus gemakkelijk verwijzen naar dit “zeer krachtig , koppig en smaaklyk bier, dat alleen in deze stadt gebrouwen wordt, en voorheen wyd en zyd verzonden wierd”. Groningers waren ooit “grote liefhebbers” van dit straffe bier geweest en konden er “een aardig schepje” van op –

“En dat de Groningers ten dezen opzigte een zeer goede smaak hadden hebben de Nederlanders en vooral de Friesen (…) duidelyk beweezen. Immers wordt het veerschip, dat alle donderdagen van Groningen op Leeuwarden, vice versa, vaart, om de groote menigte kluin, die daarmede in vroegere dagen naar Friesland, en van daar naar elders vervoerd wierd, tot heden toe het kluinschip, en deszelfs schipper de kluinschipper genaamd.”

Dat “vroegere dagen” geeft intussen aan dat er een flinke achteruitgang in de kluinconsumptie plaatsvond. Burgerhart meende zelfs dat de Groningers van zijn tijd al nauwelijks meer de naam kluinkoppen konden dragen, aangezien ze hun bier sinds eind 17e eeuw meer en meer vervingen door koffie en thee, en sinds enkele decennia tevens door wijn. Vooral op dat decadente vocht uit het Rijnland en Frankrijk had hij ’t niet begrepen:

“De burger, die eertyds met zyn kluinkannetje by zich, onder zyn wyf en kinderen de lange winter-avonden zoo vergenoegd als een koning by eigenen haard versleet, terwyl hy met een goed vriend een dammetje zettede, en ten tien uure, met de burgerklok, te rikke ging, gaat thans in het koffyhuis eene flesch wyn drinken, speelt een kaartje, en komt eindelyk berooid van hoofd en beurs om middernacht te huis, terwyl vrouw en kinderen niet zelden aan de noodigste behoeften gebrek lyden.”

Onze zegsman lijkt dan ook terug te verlangen naar een tijd dat er überhaupt geen koffie en thee en nauwelijks wijn was. Tegenover het decadente heden zet hij een zuiver verleden, waarin dat kluinkoppen ook geen scheldwoord kon zijn, maar een erenaam was. Aan hun bier dankten de Groningers van weleer “hunne dikke billen en ronde koppen” en bovendien een “blos der gezondheid op de koonen”, en vanwege “dezen drank en hun gezond voorkomen” werden ze, in een tijd dat ze nog “welvaarende en gelukkig” waren, door hun naburen kluinkoppen genoemd.

Burgerharts opvatting van kluinkoppen als erenaam, houdt echter allerminst stand tegen de toets der historische kritiek. In De bisschop voor Groningen, een satirische tragikomedie die kort na 1672 gemaakt werd, dus in een tijd dat de Groningers nog volop hun kluin dronken, komt de term kluinkoppen namelijk al voor. Dat gebeurt om precies te zijn in het derde bedrijf, acte 3 van het stuk, als de soldaten van Bommen Berend en de Groninger burgers elkaar vanuit hun loopgraven en bolwerken voor alles en nog wat beginnen uit te maken. Het eerste scheldwoord dat de Groningers dan door de Munstersen toegevoegd krijgen, is, u raadt het al: kluinkoppen.

De kopschuwe bruid van Pieter Albronda

Begin 1785 logeerde de uit Paterswolde afkomstige, en daar ook gegoede Aukjen Thijsens, weduwe van Hindrik Derks, enige tijd bij Pieter Albronda in de stad Groningen. Ze waren geen familie van elkaar en de rijkere Aukjen (52) betaalde gewoon kostgeld voor haar logies aan haar gastheer Albronda, die wat ouder was dan zij.

Een jaar later begon Albronda een proces, dat pas eind 1788 definitief zou eindigen. Bij dat proces eiste hij, dat Aukjen de trouwbelofte, die ze hem zou hebben gedaan, gestand zou doen.

Een proces waarbij een man zoiets van een vrouw eiste, kwam niet zo vaak voor. Veel vaker was het andersom. In het stereotype geval eiste een bezwangerd meisje, dat haar vroegere geliefde zijn huwelijksbelofte nakwam en haar zou eren door een huwelijk.

Pieter Albronda wilde dus dat Aukjen Thijsens met hem zou trouwen. In de eerste rechtszitting, op 14 maart 1786, ontkende Aukjen dat ze hem hem een trouwbelofte gaf. Aan Pieter om te bewijzen dat ze dat wel had gedaan.

In de belangrijkste, want meest inhoudelijke zitting van het proces, op 4 december 1787 voor het Volle Gericht, bracht Pieter naar voren dat Aukjen bij hem had ingewoond. In die periode had hij “lievde en genegenheid” voor haar opgevat, wat hij haar kenbaar maakte ook. In eerste instantie won ze inlichtingen in over zijn gedrag en omstandigheden, en toen dat allemaal goed leek, had ze zich door trouwbeloften aan hem verbonden.

Helaas voor Pieter mocht Aukjen niet helemaal alleen beslissen. Er waren ook nog mensen die wat van Aukjen te erven hadden, te weten haar kinderen. En die stelden “alle middelen” in het werk, om haar van haar

“wettig engagement af te trekken, het welk dan ook ten gevolge hadde gehad, dat de lievde verkoelde”.

Dat wil zeggen: de liefde van Aukjen, niet die van Pieter. Die drong zelfs nog sterker dan voorheen aan op het huwelijk. Maar tevergeefs, want na veel vijven en zessen hakte Aukjen de knoop door, en zei hem ronduit

“niet voornemens te zijn het huwelijk te voltrekken”.

Pieter probeerde haar huwelijksbeloften te bewijzen met twee getuigenverklaringen. De ene kwam van de koopman Conrad Verver, een vertrouweling van beide voormalige gelieven, en de andere van Catharina Swints, hun dienstbode.

Verver vertelde van de keren dat Aukjen bij hem in de winkel was gekomen en daar gerept had van de trouwplannen. Op 29 januari 1785 was dat voor het eerst gebeurd. Pieter Albronda had haar toen nog maar net ten huwelijk gevraagd en haar gezegd dat ze inlichtingen over zijn persoon en omstandighheden mocht inwinnen bij Verver. De koopman was dus een soort van referentie voor Pieter. Bij dit eerste gesprek met Verver, vertelde Pieters beoogde bruid dat haar kinderen in Paterswolde wilden dat ze haar fondsen door zaakwaarnemers zou laten beheren. Daar had ze niet zo’n trek in, ze voelde meer voor een huwelijk met Pieter, tenminste als Verver een gunstig getuigenis over Pieter kon geven.  Wat Verver uiteraard deed, anders  zou Pieter toch ook niet naar hem hebben verwezen.

Naderhand kwam Aukjen weer bij koopman Verver en vertelde hem dat ze zich “in huwelijks ondertrouw hadde verbonden” met Pieter en dat hun huwelijk voltrokken zou worden als ze wat zaken in de materiële sfeer zou hebben geregeld. Van deze ontmoeting herinnerde Verver zich tevens een relaas van Aukjen,

“dat zij met haar bruidegom over ijs naa Drenthe was geweest, en bij die gelegenheid deerlijk was gevallen.”

Pieter Albronda was de vader van een al volwassen dochter, die ook ging trouwen. Aukjen vertelde Verver hoe ze die dochter enig linnengoed uit Pieters kast verkocht. “Haar bruidegom” was daartegen geweest, waarop zij Pieter had geantwoord:

“Nu olde, hou die maar stille, het is dien dogter en ik hebbe linnen genog, ik wil dien kaste wel weer volmaaken…”

Ook vertelde ze Verver dat haar kinderen niet zozeer tegen het huwelijk op zich waren, als wel tegen een nadelig gevolg voor hen. In de stad zou ze naar Stadswet trouwen, en dat betekende dat ze “haar halve goed zoude verhuwelijken”. Aukje had begrip voor dat bezwaar van haar kinderen, ze vond die nadelige consequentie zelf ook “niet redelijk”, maar door te trouwen op huwelijkse voorwaarden kon die worden voorkomen. Ze verzocht Verver om dit in orde te willen maken.

Verver had liever, dat ze daarvoor een ander zocht en dat werd Artilleriemeester Trip. Deze heer kwam meteen de volgende dag al bij Verver om te overleggen over een concept-huwelijkscontract. Daarin stond dat er tussen de toekomstige echtelieden geen gemeenschap van goederen zou bestaan. Man en vrouw hielden dus hun eigen bezit, alleen voor het huisraad werd een uitzondering gemaakt, dat bezaten ze wel samen. Als de rijkere partner, Aukjen dus, eerder zou komen te sterven, kreeg Pieter voor de rest van zijn leven een toelage uit haar bezit van een daalder of twee gulden per week. Maar haar kinderen mochten dat weekgeld ook afkopen, door Pieter in te kopen in het een of andere gasthuis, waar hij als conventuaal dan voortaan de kost gratis kreeg.

Aukjen kon zich in deze opzet vinden. Verver had het beste met haar voor, zo zei ze, de koopman moest het maar verder in orde brengen.

Bij de uitgebreide verklaring van Verver stelde die van Catharina Swints niet veel voor. Zij verklaarde dat Aukjen, die inmiddels in Peize woonde, haar op 29 januari 1785 had “gehuurd” om Albronda te dienen voor een  loon van 6 stuivers per week (boven de kost en inwoning). Bij dit aannemen als dienstbode had Aukjen tegen Catharina gezegd:

“Gij moet mijn olden man maar goed oppassen, ik zal er u voor betaalen.”

Volgens Pieter vormden de verklaringen van Verver en Swints samen het overtuigende bewijs “dat er waarlijk een engagement tot een huwelijk” tussen hem en Aukjen had bestaan. Van Aukjen hoefden de getuigen hun verklaringen ook niet onder ede te bevestigen. Daar had ze van afgezien en daarom moesten die verklaringen voor waar worden gehouden.

Aukjen was uiteraard een heel andere mening toegedaan. Volgens haar bewezen de verklaringen helemaal niet dat ze een trouwbelofte deed. Want volgen de Stadswet viel zo’n belofte alleen te staven door twee belangeloze getuigen, of een “wettelijke ondertekening van de verloofde perzoon”. En Pieter had noch het een, noch het ander. De beide getuigen die hij wel aanvoerde, hadden die trouwbeloften enkel van horen zeggen. “hetgeen in rechte niets opereerde”. Dat begreep Pieter ook zelf wel, omdat hij in aanvulling op de getuigenverklaringen gevraagd had om onder ede over de zaak te mogen worden gehoord. Bij tussenvonnis van 14 november 1786 was dit verzoek door het Volle Gericht afgewezen, en bij die gelegenheid had Pieter ook erkend dat zijn zaak door de dood van Artilleriemeester Trip er zeer zwak voor stond.

Dat vond het Volle Gericht ook  Het wees Pieters eis af. En hoewel Pieter in hoger beroep ging, waarvoor hij in april 1788 maar liefst negen getuigen opriep, veranderde dat helemaal niets voor het Volle Gericht. Het oordeel van de heren stond vast – zij bevestigden hun eerdere uitspraak. Het huwelijk van Pieter en Aukjen ging definitief niet door.

De kost met burgermanspot

Matthias Broekman was in de kost bij Willem Vlugge, maar had daar op 17 augustus 1730 schoon genoeg van. Die dag vroeg hij voor het Volle Gericht van de stad Groningen ontbinding van hun onderlinge contract over kamerhuur, kost, beddegoed en bewassing, dat anders nog niet geëxpireerd was, omdat het voor een vol jaar gold. Broekman wilde bij Vlugge weg, omdat die zijn belofte niet nakwam om Broekman van “goede spijse en dranck” te voorzien.

Het Volle Gericht stelde Broekman in het gelijk, maar Vlugge gng in hoger beroep en dat diende een paar weken later voor dezelfde rechtbank. Bij de eerste sessie, zo voerde Vlugge aan, was hij uit de stad geweest. Als knokenhouwer (slachter) zat hij toen in Drenthe om schapen te kopen. En omdat zijn vrouw, die weinig van het recht snapte, destijds voor hem op moest komen, had hij die zaak verloren.

Om wat voor reden Broekman de kost opzegde, worden we nu pas gewaar. Volgens het contract zou Vlugge aan Broekman de kost conform een “ordentelijcke burger taefel” verschaffen. Maar daar voldeed de slachter in genen dele aan, want dit is wat hij zijn kostganger naar diens zeggen opdiste:

“…outbacken vlees ’t geene muff en bedorven waer en niet konde verkoopen en dat dagh an dagh sonder de minste toespijse, ja selvs op vastendaagen, als Rooms sijnde, seer sober getracteert wierde, konnende van sulken slegten spijse niet bestaen, als hebbende seedert een geruimen tijt de derdendaegse koortse gehadt.”

Dit verweeer van Broekman, die als malariapatiënt wel wat betere kost kon gebruiken, overtuigde de heren magistraten, die een commissie benoemden welke bepalen moest op hoeveel kostgeld en kamerhuur Vlugge nog recht had.

Dat zal dus absoluut niet het volle pond geweest zijn: 100 daalder of 150 gulden. Juist doordat dit bedrag in de proces-acten genoemd wordt, weten wij wat de minimale kosten van levensonderhoud ongeveer waren met een burgermanspot.

Dit bedrag laat zich ook mooi vergelijken met de twee tarieven die golden voor burgers die op een van de stadspoorten werden gezet. In het lage tarief kreeg de cipier 7 stuivers per dag om een gevangene te spijzigen en laven, in het hoge tarief was dat 10 stuivers. Deze tarieven kwamen per jaar neer op 128 gulden, respectievelijk 183 gulden. Tussen die beide bedragen in lag het kostgeld van Broekman bij Vlugge.

Broekman betaalde wel minder dan een student aan kamerhuur en kostgeld betaalde. Zo bleek in 1781, toen de kostbaas Bruin Berends de student H. Amsing voor het Volle Gericht daagde. Berends had van Amsing nog 560 gulden tegoed wegens kamerhuur en kostgeld over de periode van 11 augustus 1778 tot 17 april 1781. Omgerekend kwam dat neer op een bedrag van 212 gulden per jaar. Maar het gros van de studenten was van een wat meer gegoede stand, die verteerden ook wat meer dan de gewone burgermanspot.

Van aansprekers tot en met zieken en zwakken

De tien merkwaardigste verenigingen in de stad Groningen, opgericht en/of erkend in de periode 1855 – 1903:

• Het Leesmuseum (1868)
• Vereeniging van Timmer- en Metselaars-Werkbazen, onder de zinspreuk “Vrijheid en Orde” (1877)
• Vereeniging van Burgemeesters in de provincie Groningen (1877)
• Vereeniging “Werkmanslust” (1880)
• Asyl voor zieken en zwakken (1884)
• Vereeniging van Aansprekers (1888)
• Koek- en Banketbakkersvereeniging “de Vriendenkring” (1888)
• Vereeniging van zakkenverhuurders (1895)
• Anti-sociaal-democratische vereeniging van Nederlandsch spoorwegpersoneel, onder de zinspreuk “Recht en plicht” (1896)
• Groninger bierhandelaren en mineraalwaterfabrikantenvereeniging (1902)

Wie een bepaalde vereniging uit genoemde periode zoekt, kan die vinden via de database, die vandaag op het web is gezet en die in totaal 9000 Nederlandse verenigingen bevat.

Café De Jachtwagen viert vier jubilea

Nieuwsblad van het Noorden 23 mei 1952:

Uithangbordenjurisprudentie

Een enkele keer kan je op boedelinventarissen uit de 17e en 18e eeuw een uithangbord aantreffen. In zo’n geval weet je dat het bord niet bij het aard- en nagelvaste goed behoorde, dat altijd samen met een pand verkocht werd.

In zijn boekje Stad-Groninger verhalen (1998) schreef Beno Hofman onder andere over een procesje dat ging over de vraag of een bepaald uithangbord wel aard- en nagelvast goed betrof. Het uithangbord in kwestie was van koper, het hing aan de gevel van een boekweitmaalderij in de Carolieweg en er stond de beeltenis van een ton op. De oude eigenaar van het pand vond dit bord kennelijk zo mooi, dat hij het meenam toen hij in 1728 naar elders verhuisde. Het gebeurde wel vaker dat uithangborden meegingen. In dit geval echter, meende de nieuwe eigenaar van het pand dat het aard- en nagelvast goed betrof en hij stapte daarom naar het Nedergericht. Deze instantie stelde hem in het gelijk, waarschijnlijk omdat dit bord “zedert altijdt” aan die winkelpui in de Carolieweg had gehangen, of in elk geval sinds mensenheugenis de opeenvolgende winkeliers in het pand had gediend.

Een ander rechtszaakje over een uithangbord preludeerde op het merkenrecht. Het diende voor het Volle Gericht, in 1711. Jurrien Reijsiger had bij zijn nieuwe herberg aan de westkant van de A een uithangbord opgehangen met een vergulde jachtwagen, en dat zinde Simon Fockens niet, want die had als herbergier aan de westkant van de A bij de Apoortenboog (A-brug) al véél langer een ‘gouden’ jachtwagen op zijn uithangbord.staan. Fockens eiste dus dat Reijsiger zijn uithangbord zodanig zou veranderen, dat het niet meer leek op het zijne, “opdat daar door in het addres van passagiers, goederen en brieven geen abuis moge werden gecauseert”. Reijsiger van zijn kant vond deze eis maar onzin. Zijn bord verschilde voldoende van het oudere, door de kroon erboven. Ook zag je bij hem onder de beeltenis de herbergnaam, namelijk “De gekroonde Jachtwagen”, terwijl dat bij Fockens niet het geval was. Behalve dat stipte Reijsiger ook nog aan “de verscheijdenheijt van de namen der bewoonders, welcke altoos in de addressen mede werden uijtgedruckt”.

Hoewel het er de schijn van had dat Reijsiger mee wilde liften met de reputatie van het oudere bedrijf, waarvan hij het uithangbord overtreffend copieerde, vonden Burgemeesteren en Raad zijn argumenten toch sterker dan die van Fockens. Reijsiger mocht zijn bord houden en Fockens moest de kosten van het proces betalen. Het zaakje preludeerde dan wel op het merkenrecht, maar dat recht stelde nog bitter weinig voor.