Pinox, woar bistu bleven?

Planetcam plaatste deze op Flickr. Hij schreef erbij dat hij de tag sinds de jaren tachtig niet meer gezien had.

Dat lijkt me iets overdreven, want Pinox zette deze handtekening talloos veel malen op muren in de stad, en daarvan heeft een aantal specimina de millenniumwisseling vast wel overleefd. Maar eerlijk is eerlijk, ik heb de tag nu ook al in jaren niet meer gezien.

Hetgeen dan de vraag oproept, wat er met deze Pinox gebeurd is. Iemand met een antwoord?

Samenzwering in de Sint Jacob

“Ik zou in staat zijn uit de Acta een vrij volledige lijst mede te delen van die lokalen”, zegt WJA Jonckbloet in zijn ‘Gedenkboek der Hoogeschool te Groningen’ (1864). Helaas beperkt de hooggeleerde zich en noemt hij van de Groninger wijn- en bierhuizen die in de zeventiende eeuw populair waren bij studenten, slechts enkele bij naam:

• de Quincke aan de Oude Ebbingestraat
• de Daniel aan de Grote Markt, “die onlangs opgeheven werd”
• de Kaatsbaan aan de Kleine Butjesstraat
• het Gouden Hart bij de Steentilstraat
• de Toelast (*) aan de Grote Markt noordzijde vlakbij de Martinitoren
• de Vijgenkorf aan de Brede Markt noordzijde of Korenriepe
• de Emmaus aan de Hereweg
• de Baer nog wat verder buiten de Herepoort, bij de Baresteeg

De herberg die Jonckbloet het vaakst noemt, is de Sint Jacob. Van de oude Sint Jacob zag hij een rekening wegens verteerde gelagen en gehaalde wijnen, lopend over 1648 en 1649. Die ga ik dus binnenkort maar eens opzoeken in het archief.

Nog veel interessanter qua studentenhistorie is de nieuwe Sint Jacob aan de Zwanestraat. Bij het studenten-oproer van 1652 belegden de verboden collegia nationalia (studentenclubs op basis van herkomst) een vergadering met maaltijd in die herberg. De deelnemers ontblootten er hun degens, staken daar hun hoeden op, en zwoeren op te komen voor de vrijheid van de studenten.

Dat de Sint Jacob voor de verenigde collegia nationalia een belangrijke rol speelde, bleek ook in 1653, toen ze studenten die geen lid waren opriepen om in die herberg te verschijnen, teneinde zich daar aan de wetten van de collegia te onderwerpen. Studenten die zo’n convocatie in de wind sloegen, konden een aframmeling verwachten. Omdat de autoriteiten wilden weten wie de schrijver van de illegale convocatie was, verhoorden ze ook de waard van de Sint Jacob, zijn vrouw en zijn knecht. Blijkbaar was het briefje daar in de kroeg geschreven. Maar zij lieten evenmin iets los als de studenten die van betrokkenheid werden verdacht.

Tabaksblik Lieftinck

Deksel van blik dat 24 x 17 x 10 centimeter groot is. In de bodem zit gestanst:

“NV Franciscus Lieftinck, “Het Wapen van Drenthe”, opgericht 1820, Groningen Holland 1/2 kg. rooktabak.”

De fabriek van Lieftinck werd in 1929 door Niemeijer overgenomen, welk bedrijf toen Niemeijer-Lieftinck ging heten. In 1938 werden beide fabrieken samengebracht aan de Paterswoldseweg. Als het merk Lieftinck na de overname nog een poosje bestaan heeft, dan is het blik op zijn laatst uit de jaren dertig en dus minstens driekwart eeuw oud. Ik kreeg het vandaag voor niets in de schoot geworpen.

Hannes in de studentenalmanak van 1958

Heb toch nog maar even de Groninger Studentenalmanak voor 1958 geleend, omdat ik vermoedde dat er een in memoriam voor Hannes in zou staan.

Dat klopte:

“Jarenlang was het koetsje van Hannes een vertrouwd beeld voor de kroeg. Tot diep in de nacht zat Hannes te wachten, bereid degene, die hem wekte, met zijn koets van dienst te zijn. Was het kouder, dan zocht Hannes maar al te graag wat warmte in de hal of bij wat de kroeg hem verder te bieden had.”

Volgens het stukje was hij “een man met weinig levensbehoeften”, die de studenten vele diensten bewees:

“Zozeer voelde hij zich met de studentenwereld verbonden, dat ook zijn paard volgens hem een student was. Befaamd was zijn geheugen voor namen, beter nog wist hij waar ieder vandaan kwam. Vanaf de dertiger jaren kende hij ieder die geregeld met hem reed. Niet onthouden kon hij zijn crediteuren. Daartoe diende zijn befaamde kasboekje.”

Verder blijkt er een paar weken na zijn dood een jaarclub naar hem vernoemd te zijn. Deze schrijft in het eerste jaarverslag:

“Het is Hannes een wens om als zijn mening uit te spreken, dat, mocht in de toekomst een partiële herziening van het beleid nodig blijken, een positief gerichte inspanning, alsmede een verantwoord conservatisme ons zullen steunen in de verantwoordelijke taak, waartoe wij geroepen zijn.”

Het meest substantieel blijkt een stuk door ene W.A. Hofman in het mengelwerk. Hij memoreert dat Hannes in 1909 voor het academische lustrum naar Groningen kwam om er te blijven:

“Uit den toevallig hier verblijvende koetsier groeide een figuur, die typisch werd voor een bepaald deel van Groningen. Het contact met de studenten bleef, maar werd aanvankelijk slechts als nevenbedrijf beoefend. Hannes was koetsier in alle diensten. Jarenlang – vooral in wereldoorlog I – was hij vrachtrijder en een der velen die voor de opkomst van de auto als koetsier de kost verdienden. eerst zeer geleiddelijk werd hij de man, die uitsluitend voor studenten reed.”

Omstreeks 1927 stonden er altijd wat aapjeskoetsiers bij het Hoofdstation te wachten op de trein uit Holland:

“Hannes was een van hen, maar daarnaast werd hij degene, die des avonds een plaatsje opzocht dichtbij het oude Mutua Fides en die zich zo geleidelijk een eigen plaats en een eigen klandizie verwierf. Dat hem dit gelukte, was waarschijnlijk het gevolg van zijn karakter. Zijn goedmoedigheid, zijn beheerste optreden,  zijn goed besef van eigen plaats maakten hem niet tot iemand, over wie men heen liep, maar tot een vertrouwde van menig jong student. Het is goed, als men aan zulke mensen kennen kan wat aanpassing betekent.”

Oorlog was domper op gezelligheid rond veemarkt

Nog even de aantallen kroegen langs de veemarkt op een rijtje:

1910: 11
1920: 12
1930: 13
1940: 14
1950: 10
1960: 09

Voor de Tweede Wereldoorlog is er een opgang tot 14 vergunningen. Vooral, maar niet uitsluitend door de jodendeportaties zakt dat aantal behoorlijk in. Herstel blijft uit. Na de oorlog is het aantal vergunningen nooit meer zo hoog geweest als voordien.

Opgevist uit Alva’s gracht

Dit zijden masker kwam in 1976 tevoorschijn aan de Raamstraat, uit een stukje gracht van een dwangburcht, aangelegd in opdracht van de beruchte Spaanse landvoogd Alva. Toen de Groningers die dwangburcht na 1577 sloopten, dempten ze de gracht met allerlei afval, waartussen dit masker zat. Het stamt dus uit het laatste decennia van de zestiende eeuw..

Hanna Zimmerman onderzocht het voor haar dissertatie Textiel in context. Ze noemt het “niet waarschijnlijk” dat het om een vastenavondsmasker gaat: “Daarvoor is het weefsel te slap en de zijde te kostbaar”.

Ook is het volgens haar geen masker dat dames droegen om zich bij het paardrijden tegen zon en stof te beschermen. Zulke maskers waren namelijk stevig. Er zaten glazen in voor de ogen, en de dames moesten ze ook snel op en af kunnen zetten, daarom hielden ze zo’n masker alleen met een knoop tussen de tanden vast.

“Juist omdat het masker van zijde is”, zegt Zimmerman,

“moet eerder worden gedacht aan de bedekking van het gezicht van iemand die verwondingen had, aan de pokken leed, of een door lepra mismaakt gezicht had. Linnen en wol zijn voor dit doel te ruw en te stijf. Een masker van deze materialen zou te pijnlijk zijn op een gezichtshuid met wonden en lidtekens.”

Het masker is met ander textiel uit die gracht te zien op een tentoonstelling in het Universiteitsmuseum. Nog tot en met 30 augustus.

Een gereformeerde relikwie

Uit de Nieuwe Holevoet van 12 juli 1966. Nooit eerder gelezen, dit verhaal. Ik vraag me af of het geen Broodje Aap is.

De Sint Jacob aan de Zwanestraat, gildehuis der kooplui

Twee Groninger huizen droegen de naam Sint Jacob. Het ene stond aan de Kromme Elleboog, het andere aan de Zwanestraat. Dat tweede huis was tussen 1678 en 1703 het gildehuis van het koopmans- en kramersgilde.

De zwetten van de Sint Jacob aan de Zwanestraat waren:

• ten noorden de Zwanestraat,
• ten oosten de ingang van Achter de Muur,
• ten zuiden Achter de Muur en
• ten westen een buurpand.

Met Achter de Muur werd het Soephuisstraatje bedoeld, en het was dan ook het pand op het huidige adres Zwanestraat 12, dat Sint Jacob heette.

Nu is dat het Griekse restaurant Olympia, een rijksmonument, vooral vanwege de rijk met Jacobsschelpen versierde voorgevel, waarop ook een steentje met het jaartal 1612 prijkt. Het pand  dateert dus van twee jaar na de aanleg van de Zwanestraat, een stadsdoorbraak over het genaaste terrein van het voormalige Minderbroedersklooster, waarvoor herberg De Zwaan aan de Guldenstraat wijken moest.

Terwijl de Sint Jacob aan de Kromme Elleboog mogelijk al in de zestiende eeuw voorkwam, was de Sint Jacob aan de Zwanestraat zeer beslist nieuwbouw van na de Reformatie, toen het vernoemen van panden naar heiligen eigenlijk niet meer zo voor de hand lag. Dat het pand Sint Jacob heette, horen we echter pas in 1652. De eigenaars zijn dan Hindrick Harmens van Loon en zijn vrouw Asseltien, die we al kennen van de oude Sint Jacob aan de Kromme Elleboog, 1651.

Anders dan gedacht vormden uithangborden menigmaal mobiel goed, dat meeverhuisde. Waarschijnlijk brachten Van Loon en vrouw het hunne over vanuit de Kromme Elleboog. Dat ze daar in financiële problemen raakten, kwam wellicht doordat ze het pand daar niet konden verkopen, terwijl ze dat aan de Zwanestraat al hadden verworven. Hoe dan ook, de executieveiling van de Sint Jacob aan de Kromme Elleboog verhinderde niet dat de Van Loons in 1652 en 1654 voor nog eens bijna 3000 gulden aan leningen konden afsluiten met de door henzelf bewoonde Sint Jacob in de Zwanestraat als onderpand.

Eind 1672 bleek dat Hindrick Harmens van Loon organist was. Hij vroeg en kreeg toen 278 gulden achterstallig tractement wegens “het bedienen van het gewezen orgel in de A-kerk”. Vijf jaar later kwam hij opnieuw in financiële problemen, zodat er toen een executoriale veiling van de Sint Jacob aan de Zwanestraat plaatsvond. Het pand werd gekocht door het Koopmans- en Kramersgilde, dat er waarschijnlijk 2300 gulden voor bood.

Het gilde liet het vervolgens voor ongeveer 1600 gulden verbouwen. In een bundel met ingebonden stukken van het gilde vinden we namelijk de rekening wegens verbouwingskosten, die olderman Jan Testart maakte tussen oktober 1677 en juli 1678. Daarbij gaat het niet alleen om timmerlui die maandenlang werk hadden, maar ook om een leidekker (voor het maken van een pomp en een bak), een glazenmaker, een slotenmaker, een geelgieter (voor een kraan), een schilder en een steenhouwer, naast materialen als zand, steen, kalk en hout, spijkers, lood en een watersteen. In een van de vensters kwam waarschijnlijk een gebrandschilderde voorstelling te hangen, want Testart betaalde drie dukaten, dat was bijna 16 gulden, “voor een glas”, wat rijkelijk veel zou zijn als het slechts om een eenvoudig ruitje ging. Maar Testarts’ meest opmerkelijke uitgave betrof “het uijthangh boort de Sunt Jacob”. Hij betaalde er de vorige eigenaar Hindrik van Loon 6 ducatons voor, of bijna 19 gulden, een bewijs dat het uithangbord inderdaad niet bij het aard- en nagelvaste goed hoorde, maar een mobilium was.

Naar uit nog weer een ander postje op de bouwrekening blijkt, ging het koopmans- en kramersgulde de Sint Jacob verhuren. De eerste pachters waren nog onbekend, maar vanaf 1680 staan de namen op de huurcerters in bovengenoemde bundel. Deze contracten kenden steeds een looptijd van drie jaar, en ze laten zien dat de pachters een soort zetbazen van een koopliedensociëteit waren, want de gildeleden vormden zelf de belangrijkste klandizie van “onse Gilde Behuisinge”. Weliswaar hielden ze hun vergaderingen in het reventer (in het Rode Weeshuis), maar eten en drinken deden ze in de Sint Jacob.

De eerste huurcontracten noemen steeds een huursom van 200 gulden per jaar, wat behoorlijk hoog is. In 1680 bleek daarbij, dat het bier van brouwer Boll kwam. Als pachter Carel Reijneman en zijn vrouw Adriana ter Borch het bier van een andere brouwer wilden betrekken, waren ze verplicht…

“…geen minder ofte slechter Bier in te leggen en uit te slijten als sij duslange van Boll hebben genooten, doch alles tot goetkeuringe van olderman ende hovelingen van onse Gilde.”

Van mei 1683 tot mei 1686 pachtten Jan Sandebeeck (ook wel Sambeeck) en zijn vrouw Geesie de Sint Jacob aan de Zwanestraat. Eind 1685 raakten zij dusdanig in de schulden, dat hun inboedel voor alle zekerheid opgeschreven werd. Zo weten we de indeling van het pand: voorkamer, blauwe kamer, achterkeuken, kamer ’t Oogh in het Zeijl, (boven)Zael, Oldermanskamer. stoeffie (roeffie?) en weer voorkamer.

Wat men met dat ‘oog in het zeil’ bedoelde is onduidelijk. Het zou een erkertje boven de straat kunnen zijn, maar ook een kamer met een groot geschilderd zeegezicht, iets wat, dunkt me, wel bij kooplui past.

Op de inventaris staan dan onder meer zes ‘verkeerborden’ (voor triktrak, het populairste spel) en een “trecktafel met 2 stocken en ballen, zo gezegd wordt de kremers toe te behoren”. Zo’n primitief biljart was er nog bijna nergens, en ook de bas en de twee violen tonen aan dat de Sint Jacob als herberg een zekere standing had. Op een latere inventaris vinden we bovendien de portretten van Jan Sandebeeck, zijn vrouw en zijn zuster. Wat laat zien, dat het niet om ordinaire kroegbazen ging.

Wel veranderde er iets in de verhouding tussen gilde en zetbaas, getuige latere huurcontracten. In dat over de periode 1689-1692 kregen pachter Bastiaen Dentinck en zijn vrouw gedaan “dat de Olderman en Heuvelingen geholden sullen wesen de Capitale Gilde gelagen nergens anders als in dit Huys te moeten leggen”. De pachter legde het gilde dus een soort gedwongen winkelnering op, iets wat ondenkbaar zou zijn geweest als het gilde nog in een even sterke onderhandelingspositie verkeerde als voorheen.

Volgens het contract over 1696-1699  met Gerrit Bloem en vrouw Anna Dorothea van der Boom verlaagdce het gilde de pacht met 60 gulden tot 140 gulden per jaar, maar kreeg het wel weer zijn bestedingsvrijheid terug, terwijl er een vaste prijs voor zaken als pijpen, vuur en licht werd afgesproken:

“… sal het d’Oldermannen en Heuvelingen soo daene Maeltijden wegens de twe nieuwe Heuvelingen vrij staen te brengen waer het haer sal believen indien sij voor een behoorlijcke prijs met de Huirders van ’t Huis niet konnen accordeeren gelijck sij bij een ander souden konnen doen, en sullen de Huirders voor ordinaris daegen van ’t Gilde houden hebben te genieten de somme van een en dartigh Carol: gulden tyn stuivers waer voor sij sullen hebben te leveren vrij pijpen, Glasen, vuir en licht. Edoch soo jeemant jeets anders koomt Commandeeren deselve sal het moeten betalen.”

Blijkbaar kon een eigen gildehuis toch niet zo uit, want in 1698
wilden olderman en heuvelingen van het koopmansgilde de Sint Jacob weer verkopen, inclusief hun trektafel op de bovenzaal. Op de veiling werd echter zo laag geboden, dat olderman en heuvelingen zelf als hoogste bieders eindigden met hun bod van 1800 gulden.

Voorlopig bleven zij de zaak verhuren voor 140 gulden per jaar. Omstreeks Allerheiligen 1703 ondernamen ze een nieuwe poging, die wel slaagde. Met de ruim 1200 gulden opbrengst delgden ze hun schulden.

Onder de laatste eigenaars die het pand aan de Zwanestraat nog Sint Jacob noemden – HT Cock en diens dochter Hermanna Cock – is er geen bewijs meer dat het nog als herberg fungeerde. In 1737 verkochten de erven juffrouw Cock het vastgoed voor 1500 gulden aan Pieter van Marum en vrouw. De behuizing heette toen “de oude Sint Jacob”, een teken dat het uithangbord verdwenen was. Het betreft ook de laatste keer, dat de naam Sint Jacob hier in een koopacte valt. De Sint Jacob aan de Kromme Elleboog, die sowieso al de oudste rechten op de naam had, heeft het dus aardig wat langer volgehouden dan de naamgenoot aan de Zwanestraat.

De Oude Sint Jacob

Twee Groninger huizen droegen de naam Sint Jacob. Het ene aan de Kromme Elleboog, het andere aan de Zwanestraat. Die van de Kromme Elleboog had de oudste rechten.

Van dat pand wordt het adres tot eind zeventiende eeuw nog als Turftorenstraat opgegeven. Maar de zwetten laten steeds zien dat de kop van die straat bedoeld wordt. In de koopacten bestaan de noord- en de oostgrenzen van het perceel namelijk steeds uit de poort en de plaats van de Raadsheerlijke familie De Mepsche, dat wil zeggen dat het gaat om de achteruitgang en de binnenplaats van het Hinckaertshuis aan de Oude Kijk in het Jatstraat. Bovendien geldt als westzwet steeds de straat, dat wil zeggen het stukje straat dat tegenwoordig de Kromme Elleboog heet, een naam die echter pas vanaf ca. 1730 in zwang is.

Op de kaart van Haubois zie je op de kop van de Turftorenstraat, maar in de Kromme Jat (= Kromme Elleboog) een pand van drie verdiepingen en een zolder achter een trapgevel. Voor een groot deel staat dat pand er nog steeds. Weliswaar maakten zolder en trapgevel plaats voor een plat dak, en zal de voorpui ook wel ooit eens vernieuwd zijn, maar de zijgevel in de gang naar het Hinckaertshuis zou wel eens uit de zestiende, zeventiende eeuw kunnen dateren. Want er zijn nog van die smalle, dichtgemetselde ramen in te onderkennen.

Begin 1651 wordt dit pand, “waar voor desen Sint Jacob heeft uitgehangen”, bij opbod verkocht wegens schulden van de eigenaar, Hindrik Harmens Van Loon en zijn vrouw Asseltien. Mogelijk vormde de huisplaats  ooit een geheel met de huisplaats van het belendende pand aan de zuidkant, want beide panden hebben een mandelige put en pomp, terwijl er over en weer ook nogal wat servituten op het vastgoed liggen.

De kopers zijn Jan Deters en vrouw, die vervolgens eerst 1100 en later nog eens 800 gulden lenen voor aankoop en mogelijk verbouwingskosten. Ook zij raken in financiële problemen, met een veiling van het vastgoed als gevolg. Koper van de behuizing “waar voor desen Sint Jacob heeft uitgehangen”  is in 1658 Jan Jacobs Smit voor 1200 gulden. Volgens de koopbrief  kocht hij het niet voor zichzelf, maar voor Trijntien Harmens, de weduwe Jan Sandebeeck in de Nieuwe Ebbingestraat bij het Nieuwe Kerkhof. Zij bezit het pand tot 1664, als er opnieuw een veiling is. Dit maal gaat het pand over in handen van een Jan Nisinck brouwer voor 2400 gulden.

Bij een brouwer denk je aan de inrichting van het pand als een herberg, maar dat hoeft natuurlijk niet perse zo te zijn. In 1696 verkopen de erven van Jan Nisinck en vrouw “de Oude Sint Jacob” op de hoek van de “Kromme Jatsstraat” voor slechts 600 gulden – een kwart van de waarde in 1664. De namen van de opeenvolgende eigenaars zijn verder niet zo vreselijk interessant, maar de laatste koopacte waarin ik de Oude Sint Jacob aan de Kromme Elleboog genoemd zag was er een uit 1791.