Tjeu !

De gebruikelijke afscheidsgroet van Henk Scholte, presentator van het muziekprogramma ‘Twij deuntjes veur ain cent‘ op radio Noord, heeft geleid tot een leuk draadje op nl.regio.groningen.

Henk zegt altijd ‘Tjeu!’ als hij zijn programma afsluit. Ook in het dagelijks leven is dit vaak zijn afscheidsgroet. Nu komt Henk van Stadskanaal (’t Knoal), waar deze groet algemeen bekend is, maar volgens hem bezigt men het woord ook in de nabije Drentse monden en in Westerwolde. Verder denkt hij dat het gebied waar men ‘tjeu’ zegt, aan de noordkant afgegrensd wordt door het Winschoterdiep. Een typische Veenkoloniale aangelegenheid dus, zou je zeggen.

En dat strookt ook wel met de reacties, al kwamen die uit een wat wijdere omgeving. Tjeu bleek bekend in Musselkanaal (standaard), Winschoten, het Oldambt (wel eens), op de Fries-Groningse grens, Zuidwest-Drenthe (beslist niet veel), Emmen (regelmatig) en Nijverdal e.o. Maar in de stad Groningen kende men deze afscheidsgroet weer niet, en ik maak me sterk dat de term al evenmin veel gebezigd werd op de klei tussen het Reitdiep en het Eemskanaal, anders waren daar wel reacties vandaan gekomen.

Wat hier al met al in geografisch opzicht doorheen schemert, is dat dat ‘tjeu’ vooral voorkwam in de veenstreken van Noordoost Nederland, en dan met name in Zuidoost Groningen en Zuidoost Drenthe. In die veenstreken werkten tot diep in de negentiende eeuw veel arbeiders van Duitse herkomst (vandaar ook de katholieke kerken in de Veenkoloniën). Het lijkt erop dat deze arbeiders dat groetje meenamen, want getuige enkele reacties van over de grens is “Tschö” in Nordrhein-Westfalen een heel bekende groet, tot in Keulen aan toe.

Nog verder terug gaat het waarschijnlijk om een verbastering van de Franse groet ‘Adieu’ (‘Tot bij God’). Niet alleen mensen die reageerden kwamen daarop, maar ook Siemon Reker, de hoogleraar Groningse Taal en Cultuur die ik erover benaderde, vond dat de aangewezen etymologie. Dat onbeklemtoonde klinkers aan het begin van een woord afslijten, legde Siemon uit, gebeurt wel vaker: zie asperge > spaarzie, of extract > strak. “Waarom zou iemand bij het zoeken naar de herkomst van ‘tjeu’ niet beginnen met de klinker eerst intact te laten? Veel verder dan ‘adieu’ zou ik niet zoeken”.

Het opmerkelijke is, dat ‘tjeu’ volslagen door afwezigheid schittert in verschillende streektaal-woordenboeken. Siemon sloeg het ‘Nieuw Groninger Woordenboek’ van Ter Laan, Gré van der Veens’ ‘Loat joe nait nuigen/Tast toe!’ (een introductieboekje op het Veenkoloniaals) en de Nederlandse ingangslijst op het Drentse Woordenboek van Geert Kocks voor me op, en daar staat het niet in, (ondanks ook de ruime aandacht voor groeten bij Van der Veen). Het lijkt erop, dat het groetje van eenvoudig Velings-Franse komaf aan de aandacht van de lexicografen ontsnapt is.

Siemon bedacht ook een onderzoek – het navlooien van allerlei toneeelstukken in streektaal op ‘tjeu’. “Maar dat ligt zo voor de hand en dat is zo makkelijk te doen dat ik dat graag aan anderen over laat.” Dus als iemand zich geroepen voelt?