Veldslagen aan de Tjamme

In het voorjaar van 1886 haalde een bericht uit de Winschoter Courant meerdere landelijke kranten zoals het Algemeen Handelsblad en De Tijd. Ook regionale kranten namen het over, met onderling minieme verschillen. Dit is de versie uit de Provinciale Drentsche en Asser Courant van 29 maart dat jaar:

Tusschen de boerenknechten van Finsterwolde en die van Beerta hebben twee keeren vrij ernstige vechtpartijen plaats gehad. Waren den eersten keer de Beerters overwinnaars, de laatste maal moesten ze afdruipen, zelfs werden zij tot in Beerta achtervolgd. Enkelen hebben lichte wonden gekregen. Er wordt gevochten met stokken en palen, welke aan het eene eind voorzien zijn van spijkers. Naar we vernemen, zouden de vechtersbazen eergisterenavond elkaar weer ontmoeten. De oorzaak van een en ander moet zijn, dat de knechten van Finsterwolde soms het hof maken aan de meiden van Beerta. (W. Ct.)

Kennelijk waren deze collectieve veldslagen zelfs in Drenthe nieuws. Terwijl het daar toch maar al te bekend was, hoe jongens uit het ene dorp een mededinger uit een ander dorp afrosten, tenminste, als hij zo’n vechtpartij niet afkocht met een fles jenever.

Dat zulke praktijken destijds in het rap moderniserende Oldambt nog bestonden, daar stond ik wel van te kijken. Beerta en Finsterwolde komen later in zoveel opzichten overeen, dat je geneigd bent te denken dat het ‘dorpisme’ hier in 1886 allang uitgebannen was, een veronderstelling die destijds, gezien de verspreiding van het bericht, blijkbaar ook in den lande leefde.

Kampioenen der vaccinatie

De Dwingeler arts Johannes Crebas rapporteerde in juni 1809 dat hij in de kerspelen Beilen, Smilde, Diever, Dwingeloo en Ruinen in totaal 224 kinderen tegen de pokken had gevaccineerd met entstof van koepokken. Hij zette er helaas niet bij in hoeveel tijd hij die kinderen inentte.

Uit Assen kwam ongeveer tegelijkertijd het bericht van de chirurgijn Thurkow dat zolang verscheidene andere heren zich op de inenting hadden toegelegd, hij zich daar niet mee had willen bemoeien. Toen zij ermee ophielden, was hij ermee begonnen. In drie maanden tijd had hij  ongeveer 40 kinderen gevaccineerd

“en continuere daarmede dagelijks, zoodat thans nog elf kindern behandele”.

In 1807 telde het kerspel Assen 621 inwoners, terwijl er van 1805-1807 gemiddeld 25 kinderen werden gedoopt. Dan zijn die 40 ingeënte kinderen toch redelijk wat, in aanmerking genomen dat er, voor Thurkow met het intenten begon, ook al kinderen ingeënt waren en dat hij vooral de jongere kinderen zal hebben gevaccineerd, en bijvoorbeeld niet de kinderen die al pokken hadden gehad. Neemt niet weg dat een percentage helaas niet uit te rekenen is.

Zowel het rapportje van Crebas uit Dwingeloo als dat van Thurkow uit Assen zag ik een jaar of vier geleden op het eind van een dag onderzoek in het Nationaal Archief. Ze maken deel uit  van een forse stapel fascinerende berichten over de pokkeninenting uit de nadagen van Koning Lodewijk Napoleon. Veel tijd om er wat meer dan een stuk of wat te fotograferen had ik destijds niet, en aan een dergelijke treinreis wil ik ook pas weer denken als ik zelf tegen de corona  ingeënt ben. Voorlopig komt het dus niet van het verdere onderzoek dat ik van plan was te doen, zodat het hier bij een impressie moet blijven.

Het is ook de vraag wat je aan het materiaal hebt. Zo stuurde de Departementale Commissie van Geneeskundig Onderzoek & Toevoorzigt in Groningen op 24 grasmaand 1810 een bericht aan ’s Konings minister over de geneesheren in haar ressort die de meeste inentingen hadden verricht zonder daarvoor enige beloning ontvangen te hebben. Deze weldoeners waren:

• Medisch doctor Antonius Otto Hermannus Tellegen te Groningen met 572 inentingen;
• Heelmeester (chirurgijn) Johan Albrecht Friedrich Schoeler te Vlagtwedde – 165 inentingen;
• Heelmeester Pieter Nanninga Zuidhorn – 130 inentingen.

Het gaat hier om vaccinaties van kinderen van armen en minvermogenden. Mensen die de inenting wel konden betalen, zitten niet in de primitieve statistiek, maar vormden waarschijnlijk nog de meerderheid van alle gevallen, afgaande op andere berichten. Bovendien zullen er naast deze vaccinatiekampioenen nog ettelijke ongenoemde medici geweest zijn die minder armen vaccineerden. Vermoedelijk zijn dan die getallen voor Groningen, Vlagtwedde e.o. en Zuidhorn e.o. met een factor 2 of 3 te vermenigvuldigen. De pokkenvaccinatie werd inderdaad voortvarend aangepakt in Groningerland.

—

Bron: Nationaal Archief, Den Haag, Toegang 2.01.12  inv.nr. 750.

Het Pekelderdiep, vol blauwe vlammetjes (2)

Oude Pekela en het Pekelderdiep op een ansichtkaart van ca. 1910. Goed te zien is hoe sterk vervuild het water is. Collectie Groninger Archieven 1986-14654.

Ik heb hier wel eens iets verteld over het Pekelderdiep en hoe je dat vroeger dankzij alle vervuiling en daaruit vrijkomende methaan in brand kon steken, wat dan resulteerde in een kanaal vol blauwe vlammetjes, waarlijk een magisch-realistisch gezicht. Daarbij putte ik uit Pekelder herinneringen die deels teruggingen tot 1916. Vandaag vond ik bij toeval nog een krantenbericht uit september 1904, dat daarmee dateert van kort nadat de vervuiling zijn intrede deed. Het verhaal stond het eerst in de Nieuwe Winschoter Courant, die niet gedigitaliseerd is, maar werd overgenomen door het Nieuwsblad van het Noorden., waaraan ik het heb ontleend. Hier volgt het:

“Woendagavond om ongeveer 8 uur wierp te Oude Pekela nabij de cartonfabriek ‘Ceres’, een schipper, die zijn pijpje had opgestoken, een nog brandenden lucifer buiten boord in de vaart, die, sedert de fabrieken hier maar ongestoord hun afval daarin laten vloeien, een breed, onbedekt en stinkend riool is geworden en die vooral dezen zomer ten gevolge van den lagen waterstand bijzonder zwaar bedekt is met een vuil geelgroene, grauwe, vieze massa, waarop het stuifzand, de afgevallen boombladeren en zelfs zwaardere voorwerpen rustig blijven liggen.

Een lichte ontploffing volgde, blauwe vlammetjes schoten her- en derwaarts tusschen het schuim door en weldra stond een deel van het Pekelderdiep gewoonweg in brand. Pogingen om de vlammen te dooven mislukten.

Eenige schippers beproefden met boomen de vlammen uit te slaan, doch dan volgden telkens hevige explosies waarbij de vlammen wel een meter hoog en zelfs meer opflikkerden. Ook toen getracht werd het vuur te smoren door er zand op te werpen, verhief zich een lichte laaie op de plekken, waar het zand werd gestort.

Dit maakte dan in ‘t schuim openingen voor het daarin ontwikkelde moerasgas en waar dit ontsnappen kon en met een vlammetje in aanraking kwam, ontplofte het als buskruit. Dit moerasgas of mijngas is licht koolwaterstofgas, dat zich in mijnen of in slooten of plassen ontwikkelt, waarin planten tot verrotting overgaan. Honderden van menschen sloegen aan weerszijden van de vaart het zeldzame schouwspel gade.

De onbezonnen jeugd vond het “een leuke boel”, doch den meer bedachtzamen sloeg de angst om ’t hart. Er lagen zooveel stroo- en turfschepen in de vaart, onmiddellijk in de buurt waar de vlammen over ’t water speelden.

Ze lekten langs de zijden van een met stroo geladen vaartuig, ze verhieven zich een paar voet hoog boven ’t water. De menigte zag onder ademlooze stilte toe, hoe ’t wel zou afloopen, maar gelukkig, ’t ging goed, het vrij groote schip droeg het stroo te hoog boven water.

Een paar waaghalzen gingen met een roeiboot te water, ze willen dwars door de blauwe vlammetjes heenvaren, maar hoog-op sloegen de felle vlammen rondom het bootje en de drieste bemanning zocht een goed heenkomen.

Steeds verder, — onder de brug door, vervolgde het vuur zijn weg door het natte element. Het gevaar werd dreigender; het vuur naderde reeds de fabriek ‘Albion’, in welker nabijheid verscheidene geladen schepen lagen.

Juist toen het vuur een diep geladen turfschip had bereikt, doofde het langzamerhand uit in een plek met open water, een ‘wak’ in het schuim-ijs.

Voorloopig is ’t gevaar voorbij. ’t Vreemde geval heelt een ernstige bijdrage geleverd tot het besef van de noodzakelijkheid om paal en perk te stellen aan de verregaande verontreiniging van het Pekelderdiep. (N.W.Ct.)”