Scharenslijper vraagt octrooi

Op den requeste van Claas Cool  van Meppel, vertonende dat de vreemde schareslijpers hem het meeste werk onttrokken, en hij als een Lantschap ingeseten preferentie behoorde te genieten boven die lantlopers, versogte daarom met een octroij van messen en scheren in de Beiler en Diever dingspillen alleen met uitsluiting van andere te slijpen, begunstigt te mogen worden.

Hebben Heeren Ridderschap en Eigenerfden in dit verzoek gedifficulteert.

Claas Cool (Meppel ca. 1730-1810) vroeg in 1784 dus om een alleenrecht op het slijpen van scharen en messen in het grootste deel van Zuidwest-Drenthe, wat de Drentse heren kortweg van de hand wezen. Zoals gebruikelijk leverden ze er geen motivering bij, zodat je geneigd bent te denken dat ze de vrije scharenslijpersmarkt wilden beschermen, maar wellicht kenden ze Claas zijn situatie ook wat beter. Want wie mocht denken dat Claas door de concurrenten van elders bijna aan de latten hing, heeft het mis. De Meppeler was best in goede doen, getuige de boedelinventaris die opgemaakt werd bij zijn hertrouwen in augustus 1792.

Hij bleek toen een kleine 5000 gulden te hebben geërfd van zijn eigen familie, al stond daar weer 6000 gulden aan schulden tegenover. In elk geval bewoonde hij een eigen huis met hof en bezat hij ook nog een schuur met een hof en zelfs nog een graf in de kerk van Meppel. Echte armoedzaaiers kregen een laatste rustplaats op het kerkhof buiten, en zeker niet binnen een kerk. Niet iedereen sliep ook in een ledikant met behangsel, of beschikte over een porseleinkast – onder andere met chocoladekoppen – en een boekenkast met delen in kwarto, octavo en duodecimo. In zijn huis bevond zich bovendien een winkel met kisten, terwijl hij verder een “kraam na de sluijs” had, waarin onder andere een “keekjes pan” te vinden was. Mogelijk hadden ook de kwartelkooi en de eierzak met zijn nering te maken. In zijn schuur treffen we de “slijperij met sijn toebehoor” aan en verder een overdekte en een boerenwagen, met het bijbehorende wagen- en sjeesgerei. Kortom, de Meppeler had het heel wat beter voor elkaar dan zijn ambulante vakgenoten. De ene scharenslijper was de andere niet en de heren vonden dat ze de rijkere niet hoefden beschermen ten koste van de consument.

—

Bronnen: Drents Archief, Toegang 1 (OSA) inv.nr, 6.16: resoluties Landdag (Staten) van Drenthe, die van 23 maart 1784 (folio 130); en Toegang 102 (Schultengerechten) inv.nr. 151.17: momberprotocol Meppel, folio 252-377.

Een korenmolen op de Matsloot?

Het huis van Albert Eitens de Weerd/Oosterhof op een schetsje van Theodorus Beckering, ca. 1770. Collectie Groninger Museum. NB, zie windroos: het zuiden boven en het noorden onder.

In 1788 diende Albert Eitens de Weerd uit het kerspel Roderwolde zich aan op de Drentse Landdag. Hij was bakker en vertelde de verzamelde heren en eigenerfden daar, dat het hem veel moeite kostte om aan meel  voor zijn brood te komen. De meest nabije korenmolen lag namelijk op anderhalf uur gaans van zijn huis. Als bakker had hij daar “veel nadeel” van en om die reden  vroeg hij vergunning voor de bouw van een eigen “koornwindmolen”.

Ridderschap en Eigenerfden maakten, voordat ze een besluit op dit verzoek wilden nemen, dit eerst door “publicatie”, dat wil zeggen zondaagse kerkespraak, bekend in de omliggende kerkdorpen. Alle  bezwaarden konden hun belangen inbrengen op de eerstvolgende Landdag.

Albert Eitens de Weerd (1724-1800) was inderdaad bakker, maar ook herbergier, tweepaards boer en koopman (in onder andere jenever en wijn), Een allround ondernemer, zeg maar. Met zijn vrouw en een paar volwassen, ongehuwde zoons en wat knechten woonde hij in het, vanuit Roderwolde gezien, eerste huis aan de Roderwolderdijk. Het hoorde nog net bij het streekje Matsloot in de scalp van Drenthe. Waarschijnlijk omdat hun huis het meest oostelijke van heel het kerspel Roderwolde was, ging Alberts familie zich vanaf medio jaren 1770 Oosterhof(f) noemen. Misschien heette hun huis/herberg ook wel zo. Het is nu de hoeve Eiteweert, waar – en dat is wel een beetje ironisch – tegenwoordig bakmeel wordt verkocht.

Terug naar toen. Destijds, eind achttiende eeuw, had Roderwolde geen korenmolen. Voor hun meel moesten de bewoners hetzij naar Roden, hetzij naar Peize, Voor Albert Eitens de Weerd was de dichtstbijzijnde koren- of roggemolen die van Peize en dààr kwam dan ook het enige bezwaar vandaan, dat een jaar later in de Drentse Landdag werd behandeld.

Dat bezwaar was afkomstig van mevrouw de douairière De Koning van Peize, bewoonster van het adellijk huis, dat aldaar in het dorp stond. Als Albert Eitens de Weerd toestemming kreeg om een korenwindmolen neer te zetten , zo vreesde de adellijke weduwe, dan zou dat een grote concurrent zijn voor de molen van Peize. De Peizer molen behoorde tot de boedel waarvan zij het vruchtgebruik had. Het verlies aan inkomsten zou “ten uitersten hard” voor haar zijn. De Peizer molen had er “ondenkelijke jaaren” gestaan, moest zij het nu werkelijk meemaken dat een andere molen “het grootste gedeelte van ’t gemaal daarvan zoude wegnemen”? Ze verzocht de Landdag om Albert Eitens geen vergunning te geven.

Die vergunning kreeg Albert wel, na enig debat in de Drentse Landdag. Maar kwam zijn molen er ook? Het lijkt erop van niet. Op kaarten uit de periode 1790-1820 valt hij niet te zien. Ook wordt hij niet gevonden in de Database Verdwenen Molens: niet bij Matsloot of Eiteweert en evenmin te Roderwolde zelf.

Terwijl er nog steeds een molen van Peize is  – die heeft zelfs het Huis te Peize allang overleefd. Misschien is er nog proces gevoerd, en dat daarom de korenmolen op de Matsloot niet doorging. Maar een begin van dat proces heb ik de eerste tijd na de Landdag niet aangetroffen. De overheid hield het aantal korenmolens liever ook beperkt, in verband met de belasting op het gemaal. Maar misschien koos Albert Eitens de Weerd ook wel zelf eieren voor zijn geld. Vanuit het dorp Roderwolde gingen de mensen waarschijnlijk liever naar de molen in Peize (of Roden), dan om die lange, vaak zompige en dus extra vermoeiende Roderwolderdijk af te moeten gaan. De Matsloot alleen, zo is voorlopig mijn conclusie, was te klein voor een eigen korenmolen.

—

Bronnen:

Drents Archief, Toegang 1 (OSA) inv.nr. 618: resoluties Ridderschap & Eigenerfden van Drenthe 1788-1791, die van 11 maart 1788 en 24 maart 1789. Verder onder andere de heerdstedenregisters van Roderwolde (OSA 868 en 869), de retroacta Burgerlijke Stand en een registratie voor de Burgerwapening uit 1797/1798 (OSA 1383) naast enkele advertenties in de Groninger Courant.

Naschrift 5 augustus:

Kreeg via mail bericht dat de molen van Peize destijds niet in het dorp Peize, maar bij de Molenbrug aan het Peizerdiep stond, aan de overkant van het Tichelwerk in Foxwolde.  Dat maakt het des te begrijpelijker dat een molen op de Matsloot onbegonnen werk was.

De pokken op Smilde (1775)

Als schulte Hendrik Hummel van Hoogersmilde in februari 1775 verslag uitbrengt van de toestand der Smildiger vaart, deelt hij zijn superieur tot besluit van zijn epistel ook nog wat meer persoonlijks mee. Als de weersomstandigheden het toelaten, vertelt hij, gaan hij en zijn vrouw de volgende dag naar hun dochter in Diever. Dan wordt namelijk haar oudste zoon – dus zijn kleinzoon – begraven. De jongen is aan de pokken gestorven. Gelukkig heeft Hummels dochter nog een jongen en een meisje die nauwelijks symptomen vertonen. Hummels andere dochter, die bij hem op de Smilde verblijft, is weer van de ziekte hersteld, “maar heeft ook gehad’. Hummel laat zijn relaas vervolgens naadloos overgaan op een schets van de plaatselijke toestand meer in het algemeen:

“Daer zijn op de Smilde al dood 11 à 12 en ongeveer wel hondert over” (patiënten die de ziekte overleefden, HP). “Onze schoolmeester heeft in de school gehat, in de tagtig en is geweest dat maer 7 à 8 het [niet hadden]. Daer is bij naest geen huis vri…”

Gelukkig was Hummel niet heel erg zakelijk in zijn schrijven, anders hadden we dit epidemiologische rapportje uit het Drenthe van de achttiende eeuw gemist.

—

Bron: brief van H. Hummel, Smilde 9 februari 1775 in ‘r Drents Archief te Assen, Toegang 1 (OSA) inv.nr. 1273: schouwrapporten, bepaaldelijk dat van 16 mei 1775.

Drenthe krijgt zijn eerste wegwijzers

Op de Drentse Landdag van 21 maart 1780 doet Drost Van Heiden het voorstel om ter bevordering van het vreemdelingenverkeer wegwijzers neer te zetten  op strategische plekken in de Landschap. Blijkbaar waren die er nog niet, of veel te beperkt aanwezig::

De Heer Drost S.P.A. van Heiden heeft ter vergadering voorgedraegen dat de passage door dese Landschap voor de onkundige uitlanders merkelijk zoude worden gefaciliteert, bijaldien op de vereischte plaetsen an de publique Heeren wegen behoorlijke hand- of wegwijsers wierden geplaa[t]st en onderhouden.

Waarop gedelibereert sijnde, hebben Ridderschap en Eygenerfden den Heer Drost verzogt en geauthoriseert om de nodige ordres te expediëren dat zodanige wegwijsers conform dese propositie ten koste van de Landschap mogen worden gesteld.

Veel toerisme was er nog niet, slechts enkele vreemdelingen waagden zich voor hun genoegen in Drenthe. Omgekeerd gingen Drenten er ook niet veel op uit. Misschien bezocht iemand eens een grote stad als Groningen. Zwolle of Kampen; bij gelegenheid gingen beter gesitueerde Drenten ook wel eens naar Amsterdam, Bentheim, of Kleefsland, maar daar heb je het wel mee gehad.  De wegwijzers van Van Heiden Reinestein legden al vroeg de basis voor een veel grootschaliger vreemdelingenverkeer in Drenthe. Dat het regionale ‘parlement’ er meteen het nut van inzag, blijkt uit het feit dat de Landschap de kosten zou betalen.

Aanvulling:

Op de Landdag van maart 1783 bleek dit overigens niet van lange duur. Drost en Gedeputeerden deden daar het voorstel

dat de palen en wegwijsers, onlangs gesteld, inkomstig ten laste van de Carspelen in dien staat, waarin dezelve tegenswoordig zijn, zullen worden onderhouden en de schouwe subject zijn.

Het onderhoud werd dus afgewenteld naar het lokale bestuursniveau. Ridderschap en Eigenerfden, samen de Landdag vormend, stemden weliswaar hiermee in, maar of dit een positief effect op de onderhoudstoestand heeft gehad?

—

Bron: Drents Archief Assen, Toegang 1 (Oude Staten Archieven)  inv.nr. 6.15 en 6.16 resoluties Ridderschap & Eigenerfden 21 maart 1780 en 25 maart 1783.

De eerste verlaatsmeesters van de Drentse Hoofdvaart

Ben vrijdagochtend naar het Drents Archief in Assen geweest voor de archivalische nalatenschap van de Administrateur der Vaart en Venen. Ik trof er een buitengemeen rijke administratie aan, met onder andere de kwitanties voor daglonen, uitgekeerd aan bijvoorbeeld de turfgravers en zandschieters die voor de Landschap Drenthe werkten. Ook  de verlaatsmeesters die de sluizen in de nieuwe Hoofdvaart bedienden en er woonden in de daarbij gebouwde huisjes – vaak tevens winkels en tapperijen – dienden voor buitengewone of extra werkzaamheden rekeningen in, waarvan er vier hieronder zijn gereproduceerd.

Adam Mennes kwam van de Kiel-Windeweer, waar hij en zijn vrouw Grietje tussen 1750 en 1764 een heel rijtje kinderen kregen. Kiel-Windeweer ligt vlakbij Spijkerboor, waar de landmeter Lambertus Grevelink, de ontwerper van de Drentse Hoofdvaart, destijds nog woonde. Waarschijnlijk heeft die Adam Mennes aangenomen om in 1770 de verlaatsmeester te worden van het benedenste verlaat, naderhand de Paradijsschut geheten. Deze lag vlakbij Meppel, maar nog op Havelter grondgebied. Mennes zal omstreeks 1785 overleden zijn, waarna zijn schoonzoon hem opvolgde.

De nota’s van Mennes in het archief van de Administrateur der Vaart en Venen verschillen steeds qua handschrift. Kennelijk stelde iemand anders steeds de rekeningen op, die Mennes dan vrij onbeholpen ondertekende. Schrijven kon hij dus wel, maar daar is ook alles mee gezegd.

In 1774 werkte Mennes, afgezien van de bediening van het verlaat, nog 22 dagen los voor de Landschap Drenthe. Zijn loon bleek 13 stuivers per dag, waarmee hij vrij hoog in de boom zat, vergeleken bij de agrarische daglonen die ik uit het Havelter momberprotocol optekende.

Berend Doggen kwam van Nijeveen, waar hij in 1742 geboren werd. Hij was de verlaatsmeester van de Boskampschut (iets ten zuiden van de huidige Boskampbrug in Havelte) die ook wel eens het Overcingeverlaat heette, hetzij omdat de Boskamp nog bij Overcinge hoorde, hetzij omdat je het huis van stand nog in de verte kon zien liggen, iets wat nu onmogelijk is door al het aangeplante bos. Ergens in de Franse tijd werd het Boskampschut opgeheven en verwijderd, zodat deze sluis niet meer op de kadasterkaart van 1830 te vinden is.

In 1787 werkte Doggen aan verschillende bruggen en schutten elders langs de Hoofdvaart. Anders dan bij zijn collega Adam Mennes van het benedenste verlaat, was Doggens handschrift van rekening op rekening wel uniform. Zijn dagloon was nog hoger dan dat van Adam Mennes, namelijk 16 stuivers.

Jochem Ysebrants, ook wel Jochem Bakker. De huidige Haveltersluis had in de jaren 1770 twee namen: de Pastoorssluis en de Bakkerssluis. Die eerste naam dankte ze aan de vergraven Pastoriegrond of Papenweide op deze locatie. De tweede naam kwam in de wereld dankzij verlaatsmeester Jochem Ysebrants, naar zijn andere beroep ook wel Jochem Bakker geheten. Hij kwam van De Blesse en was ook wat betreft zijn bakkerij een eerste in een lange reeks: op de locatie van het verlaatshuis heeft ruim 200 jaar (tevens) een bakkerij gezeten, wijlen mijn klasgenoot Geert Bergman was de laatste uit de lange reeks uitbaters.

In 1777 declareerde Jochem Isebrants drie dagen werk voor een totaalbedrag van een rijksdaalder, wat neerkomt op bijna 17 stuivers per dag. Dat was iets meer dan zijn collegae van de twee lager gelegen sluizen.

Lucas Schenkel was de eerste verlaatsmeester van de nog steeds bestaande Uffeltersluis. Hij kwam van Hoogezand, waar hij 1737 geboren werd en in 1767 trouwde. Vermoedelijk  kwam ook hij in het kielzorg van landmeter en kanaalontwerper Lambertus Grevelink. Schenkels vrouw kwam uit Nieuwolda, waar Grevelink ook weer connecties had.

Overigens had je in mijn tijd (jaren 60 en begin jaren 70) twee café’s Schenkel in Uffelte. Het ene, aan de Rijksweg (westkant vaart), had een groot bord bij de weg staan: “Het vanouds bekende café Schenkel!” Meen dat dit wel enigszins bezijden de waarheid was. Het allereerste café Schenkel zal namelijk gehuisvest zijn geweest in de verlaatsmeesterswoning die weliswaar eveneens aan de westkant van het kanaal stond, maar veel dichterbij de tweede Uffelterbrug. Het zogenaamd vanouds bekende café is nu ter ziele,  al hangt er nog wel een bierspiegel op een aanbouw. Het nog steeds bestaande brugcafé was voor de coronatijd al gesloten, volgens welingelichte kringen definitief.

Lukas Schenkel werkte in 1774 achttien dagen los voor de Landschap, en declareerde daarvoor 9 gulden, maakt 10 stuivers per dag, veel minder dan zijn drie collegae stroomafwaarts naar Meppel.