De Enumatilster nachtwacht

Op 10 april 1788 dienden Derk Aljes en Alje Jacobs een verzoekschrift in bij de grietman van Vredewold. Ze deden dat mede namens vijftien andere ingezetenen van Enumatil.

Het zat de Enumatilsters dwars dat ze eerst de roderoede (veldwachter) en daarna tot twee maal toe de wedman aan de deur hadden gehad. Namens het gerecht van Vredewold brachten beide functionarissen het bevel van de grietman over “om des nagts te moeten waken”. Bij de laatste aanzegging bleek er zelfs een boete van twee schellingen (of elf stuivers) op weigering te zijn gezet, een boete die de wedman mocht innen “bij dadelijke pandhalinge”, dus door inbeslagneming van een stuk huisraad dat bij een eventuele veiling die boete zou kunnen opbrengen.

De Enumatilsters verzekerden de grietman dat ze niets liever deden dan rust en veiligheid bevorderen en schade voorkomen:

“waarom in vorige jaeren meermalen des winters tot voorkoming van diefstallen en huisbraken ook ider in hun tour des nagts de wagt gehouden hebben, en nu ook onlangs sonder eenige aarseling ieder eenmaal gewaakt hebben…”

Maar tegen nog langer wachtlopen maakten ze nu toch wel bezwaar,

“daar men te regte zeggen kan, dat geduirende dit winter geen diefstallen – ten minsten soo verre kenlijk – sijn gepleegd of plaats hebben gehadt en er bovendien geene redenen van aanbelang, waarom men met de waking soude dienen aan te houden, kunnen worden bijgebragt.”

De Enumatilster weerzin werd nog versterkt, doordat er slechts op de wens van één enkele ingezetene, ene Willem Wolthuis, een verandering was aangebracht in “de wijze van waking”, namelijk

“dat in plaats van tot drie uiren des morgens tot aan vijv uiren zoude moeten wagt gehouden worden, alles tot groot nadeel van de inwoonderen aldaar, waarvan selvs een gedeelte uit arbeideren, die reeds om drie en vier uiren na hun werk moeten, bestaat.”

Die werklui zouden dan dus, als zij aan de beurt waren, nog tot vijf uur ’s morgens moeten waken, terwijl ze al een uur, of twee, eerder naar hun werk moesten Vandaar het Enumatilster verzoek aan de grietman, om te mogen ophouden met de nachtwakerij.

De grietman schreef een hoorzitting uit om de Enumatilsters nog eens persoonlijk te horen, maar daarover staat helaas niets geregistreerd in de gerechtelijke protocollen van het Vredewold. Het lijkt erop dat die zitting nooit heeft plaatsgevonden.

Toen de klacht bij het gerecht behandeld werd, was het agrarische seizoen wellicht ook al te ver op gang gekomen om je nog druk te maken over de nachtwacht. Dieven uit nooddruft konden na de winter eindelijk aan het werk, en hoefden niet meer te stelen, en zelfs al zouden ze dat nog willen, dan waren ze door de steeds langere dagen veel te moe om er nog bij donker op uit te gaan voor activiteiten die het daglicht niet konden verdragen.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 735 (archief gerecht Vredewold) inv.nr. 98: rekestboek Vredewold, notitie d.d. 10 april 1788.

Het Spoorwegspel en de Vaart der Volkeren

Leuk zo’n Spoorwegspel. Het dateert uit 1866, toen Groningen voor het eerst per trein bereikbaar werd. Niet vanaf het zuiden, zoals je wellicht geneigd bent te denken, maar vanaf Leeuwarden. Daar werd het spel ook uitgegeven, en dat is te merken aan de tekeningetjes, die vooral Friese objecten in beeld brengen.

We maken de reis in omgekeerde richting. Station Groningen stelde destijds nog bar weinig voor:

Nee dan Zuidhorn, het station daar had toch al wat meer allure:

Maar of het plaatje in dit geval de situatie weergeeft? De trein denderde voort en kwam voorbij het weinig realistisch weergegeven Stroobos:

En in de verte wilde je daar vanuit het raam ook nog wel eens een trekschuit op het Hoendiep zien dobberen:

In dit Spoorwegspel was het zaak om met je pion van die plek  weg te blijven, want

“eene trekschuit of diligence bereikende, gaat men terug en laat zijne beurt voorbijgaan om de trein te zien passeeren.”

Schiere stee, dat Aikema

Aikema, Grijpskerk. Collectie RHC Groninger Archieven 818-6564 (opgepept).

Dat moet best een schiere stee geweest zijn, dat Aikema, daar achter Grijpskerk aan de lange bomenlaan door de grazige weiden naar Munnekezijl.

.Zonde dat zoiets weg is en je vraagt je dan af hoe er een eind aan kwam. Het borgenboek van Formsma c.s biedt in zo’n geval uitkomst. Op deze borg woonde de familie Clant van Aikema, om te beginnen Jan Remmert. Toen deze Clant en zijn vrouw in 1655 en 1656 overleden, lieten ze een peuterdochtertje na, dat werd opgevoed door opoe. In 1667, op haar dertiende, zou deze rijke erfgename worden geschaakt door haar neef Lucas, die haar op zijn witte paard meenam naar Oost-Friesland en haar daar trouwde. De jongelui gingen op Aikema wonen, werden weldra vrome lidmaten van de hervormde kerk, en kregen maar liefst achttien kinderen.

Zes daarvan leefden nog in 1706, toen dit vruchtbare stel uit de tijd gekomen was. Eerst kreeg hun oudste zoon de borg. Hij stierf er als vrijgezel, in 1722.  Daarna nam de tweede zoon het spul over, maar die ging vier jaar later al dood, ook als vrijgezel.  En zo kwam Aikema in handen van de derde broer, die – Aikema slaakte een zucht van verlichting – wèl getrouwd was en kinderen had en wiens oudste zoon Lucas in 1736 Aikema erfde.

Deze Lucas Jan Clant kreeg in 1748 een mooie functie als generaliteitsrekenmeester, maar bleef na dat ambtsjaar in het verre Den Haag rondhangen. Daar was weliswaar veel meer te beleven dan in Grijpskerk, maar ging het ook goed mis met hem. Door bepaalde “misvattingen in sijn begrip en oordeel” kon hij niet eens meer voor zichzelf en zijn bezittingen zorgen en bevond hij zich in een “beklaagelijke toestant”, althans volgens de familie, die hem in 1752 onder curatèle liet stellen. Waarschijnlijk om de schulden te delgen, verkochten de bewindvoerders weldra de borg en de landerijen. Lucas Jan ging niet eens naar een ‘Verbeterhuis’, want hij stierf in 1760 te Groningen, aan de Spilsluizen.

De koper van Aikema, die wel meer borgen kocht, probeerde het voorname huis meermalen te verhuren. Veel onderhoud zal er vanaf 1748 niet gepleegd zijn en dus ging dat moeilijk. Daarom viel in 1768 het doek. Aikema werd op afbraak geveild voor 1000 gulden. Het geboomte bracht nog meer op.

Helaas hebben Formsma c.s. het verhaal over Aikema niet overdadig geannoteerd en ik heb zo’n gevoel dat er in Den Haag nog een aardige schandaalhistorie in rechterlijke archieven ligt. Die moet ik dan misschien een andere keer maar eens gaan uitzoeken. Al mag iemand anders het ook doen.