Langewoldster vermakelijkheden

“Ruwheid, woestheid in de vermaken, wordt algemeen voor een gebrek der inwoners der wouden gehouden: hier van zijn ze ook geenszins vrij te pleiten. (…)

Tot het spel zijn, helaas! velen te zeer genegen, en het is inzonderheid den zondag, waar op men, of in het veld of in gemeene huizen, zijn geluk beproeft. (…)

Overal ten platten lande heerscht het gebruik, om soms eens naar de kermis te reizen, en zig daar regt, gelijk mede onderweg te vermaken. De verkooping van vee, gereedschappen en meubelen op een boereplaats geeft daartoe eene andere gelegenheid. Hier zoeken de jongelieden van de beide kunnen elkanderen niet minder dan op kermissen op.

De zaturdag, doch inzonderheid de zondagavond, is de gezette tijd der uitspanningen: men zoekt elkander dan op, of aan de huizen, of geeft elkanderen elders een rendevous. De dienstboden misbruiken hunne vrijheid te lande zeer: de boer kan het niet beletten, schoon zijne knecht nacht op nacht rinkelrooit, gelijk dikwerf gebeurt. Wanneer zal de politie den euvelmoed der dienstboden ten platten lande beteugelen, en voor de jeugd waken? – Dese gezelschappen houden meestal lang aan en worden door brandewijn levendig gehouden, gewoonlijk tot aan den morgen, onder gezang en vrolijkheid, doorgezet.

Men houdt hier veel van papegaaischieten, de kat uit de ton te smijten, eene gans het hoofd af te trekken, ’s winters op schaatsen op den ring te rijden, een soort van toernooispel. Ook begint men bij het dobbelen het kaartspelen te voegen, ’t geen voor weinige jaren nog onbekend was. Waarom heeft men tegen het kaatsen, ’t geen openlijk geschiedde, uitgevaren en de jeugd in de kroegen gedreven?”

Bron: Nicolaus Westendorp, Eerste Leerrede in de Nieuwe Kerk te Sebaldeburen, benevens een Oudheidkundige Verhandeling (Groningen 1809) 141-143.

Wat niet weet, wat niet deert

Toen in 1786 in de Groninger synode het voorstel aan de orde kwam om de synodale handelingen  te drukken, had de classis De Marne niet alleen de kosten en het gebrek aan noodzaak als redenen om zich daartegen te verklaren. Nee, ook bracht het als argument naar voren dat

“er vele dingen in de synodale acten voorkomen, welke van zulk een aart zijn, dat ze niet gevoeglijk in elks handen diende te wezen, en ’t welk echter niet zou kunnen worden voorgekomen zo de acten gedrukt wierden.”

Commentaar: de meerderheid van de predikanten bestond in De Marne uit patriotten, maar de notie dat democratisering gepaard moest gaan met openbaarheid van (kerk)bestuur, was kennelijk nog niet diep doorgedrongen. De synodale handelingen bevatten natuurlijk ook tal van schandaalverhalen over predikanten die scheve schaatsen reden, de openbaarmaking van dergelijke historiën zouden het ontzag voor het kerkelijk ‘leraarsambt’ zeker niet bevorderen.

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 183 (archief classis De Marne) inv.nr. 5: Handelingen 1769-1816) 10 april 1787.

De Lagemeedster parkeerkwestie

Nog steeds ligt er midden in het land van het afgelegen Lagemeeden een eenzaam kerkhof. Tot diep in de negentiende eeuw stond daar een middeleeuws kerkje op, zo eenvoudig dat het zelfs geen toren had.

Op deze kerkverlaten plek is drukte onbekend. Hoogstens pruttelt er een paar maal per dag een tractor voorbij. En toch is het ooit wel eens anders geweest. Zo heeft zich hier in 1793 een ernstig parkeerconflict voorgedaan.

Op zaterdag 3 augustus dat jaar diende Cornellis Bolt namens twaalf ingezetenen van Hoogemeeden, “behorende ter kerke, welke op de Lagemeden is staande”, een verzoekschrift in bij het gerecht van Vredewold. Als de toestand van de wegen het toeliet, zo schreven Bolt c.s., dan reden ze “ter meerder gemak soo voor hun selvs als vrouwen en kinderen” met hun rijtuigen naar die kerk. En “zedert ondenklijke tijden” hadden ze dan het recht om

“geduirende de predikatie hun wagen en paarden te bergen op het hiem van Gerrit Luitjens, zijnde een pastoriemeyer, het naast aan deselve kerk wonende…”

Het kunnen parkeren bij deze buurman van de kerk, die zijn land van de dominee pachtte, was voor de Hoogemeedsters “van het uiterste belang”, zo zeiden ze,

“doordien er geene herberge daar ter plaatze word bevonden, en ook geen andere gelegenheijdt is om hunne paarden en wagens elders te bergen.”

Hoewel Bolt c.s. meenden dat Gerrit Luitjes absoluut geen nadeel kon ondervinden van dit ”reght”, was Luitjes kort voordien zo onvriendelijk geweest, ze dat recht te ontnemen, en het stallen van hun paarden en wagens op zijn heem te verhinderen. Dit moest, zo meenden de Hogemeedsters, wel voortkomen uit “een misverstandt en verkeerde opvatting”. Ze vertrouwden erop, dat het gerecht Luitjes’ bezwaren gemakkelijk zou kunnen wegnemen. Omdat de Hoogemeedster kerkgangers alleen een rechtszaak wilden beginnen als het echt niet anders kon, verzochten ze de grietman (rechter) om diens bemiddeling. Aan hun acute “ongerijv” moest liefst zo snel mogelijk een eind komen.

De grietman vroeg om de zienswijze van Gerrit Luitjes. Die bleek het volstrekt oneens met die lui van Hoogemeeden. Hij weigerde inhoudelijk op hun verzoekschrift in te gaan, maar was benieuwd naar het bemiddelingsvoorstel van de grietman.

De grietman stelde voor dat de pastoriemeier de Hoogemeedsters weer toestemming zou geven voor het parkeren van hun rijtuigen op zijn erf tijdens godsdienstoefeningen, “mits zij die plaatz met palen en staketten afschutten, opdat hem geen schade of overlast geschiede”. Bovendien zouden ze hem jaarlijks 4 ducatons voor de collectieve parkeervergunning moeten betalen.

Dat bedrag kwam neer op 12 gulden en 12 stuivers, dus 1 gulden en 1 stuiver per jaar voor iedere ondertekenaar van het verzoekschrift, of nog geen halve stuiver per zondag. Maar als er werkelijk sprake van een gewoonterecht was, zoals de Hoogemeedsters aanvankelijk beweerden, dan kregen ze hier toch wel wat te slikken. Zij namen dan ook “geen genoegen” met het voorstel van de grietman, en dat deed Luitjes evenmin, zodat de grietman nog weer eens opnieuw een verzoeningssessie agendeerde, terwijl hij beide partijen aanbeval, “zig hyr op te beraden”.

In die tweede zitting, op 8 oktober, bleek dat de kerkgangers van Hoogemeeden wel een hek om de parkeerplaats op Luitjes’ erf wilden zetten, “maar dat zij er niet toe konden resolveren om daar en boven enig geld te geven”. Luitjes deed net of dit hem hogelijk verbaasde. Hij van zijn kant voelde er niet voor “om een last op sijn gebruikende plaats te halen”.

Hierop deelden die van Hoogemeeden mee dat ze hun verzoekschriftprocedure niet wilden doorzetten. Ze zouden de kosten betalen en kijken of ze hun recht op een andere manier gingen halen.

Noch bij het gerecht van Vredewold, noch bij de Hoge Justitiekamer zijn ze zo’n proces begonnen. De Lagemeedster parkeerkwestie raakte finaal in de vergetelheid, tot nu.

Bronnen:

• Groninger Archieven, Toegang 135 (Gerechten Westerkwartier) inv.nr. 98: rekestboek Vredewold, notities d.d. 3 en 10 augustus 1793; idem inv.nr. 95, rechtdagenprotocol Vredewold, 24 september 1793 (fol 502-503) en 8 oktober 1793 (fol 509-510).
• Over de kerk van Lagemeeden: Jan Oldenhuis, ‘Lagemeeden, een merkwaardige plek voor een kerk’, Stad & Lande 2010-4, p. 41-43.

Ontleend aan http://www.hisgis.nl

Al vroeg circus op de Leekster jaarmarkt

Vredewold den 27 May 1794.

Bij het E.E. Gerighte sijnde gelesen het request van N. Lion houdende hoe graag wenschte te obtineren om geduirende de markt sijne diverse konsten, bestaande in koordansen en balanceren, in sijne tent te vertonen, alvorens van UE[del] Gestr[enge] gratieuslijk versoeke: ten einde UEd Gestr goedgunstig gelieve te behagen den suppl[ian]t te permitteren de aanstaande markt alhijr te mogen vertonen.

/was geapostill[eerd]/

Het E.E. Gerighte accordeert aan den supplt het versoek om in de aanstaande kermis van sijn konsten te vertonen in een tent, waartoe de plaats door den gerigtswedman zal worden aangewesen, en recommandeert aan den supplt om van sijn inbeuringe de diakonije op de Leek mildelijk mede te delen.

Commentaar: Van Lion, de indiener van het verzoekschrift, vraag ik me af of hij niet iets te maken had, of te identificeren is met Lion Kinsbergen. Volgens advertenties was die vroege circusdirecteur pas in 1796 actief in Amsterdam en kwam hij pas in 1801 voor het eerst in Groningen met zijn troep koorddansers, acrobaten en ruiters, maar hij kan natuurlijk voor die tijd in kleinere provincieplaatsen hebben opgetreden met een beperktere troep..

De jaarmarkt van Leek vond waarschijnlijk een paar dagen na de indiening en inwilliging van Lions verzoekschrift plaats op Hemelvaartsdag, altijd een belangrijke dag voor het Vredewold. Jaarlijks werden op die dag de buurrichters van de dorpen beëdigd op de kerkhoven van Tolbert (voor die van Vredewold-oost), en Nuis (die van Vredewold-west).

Helaas is er geen diaconierekening over 1794 in het kerkarchief van Midwolde en Leek bewaard gebleven. Of Lion inderdaad iets aan de armen afdroeg, en hoeveel dat dan was, blijft dus onbekend.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Tg. 735 (gerechten Westerkwartier) inv.nr. 98 (rekestboek).

De Lethe als woonoord ouder dan gedacht

De Lethe, het roemruchte smokkelaarsoord achter Bellingwolde, blijkt als woonoord ouder dan gedacht. Op een lidmatenlijst uit 1692 van de hervormde gemeente Bellingwolde staan immers een weduwe, twee getrouwde stellen en de vrouw van een man die geen lidmaat is. Ervan uitgaande dat de weduwe ook bij het eerste stel ingewoond kan hebben, zullen er minstens drie huisjes in de Lethe hebben gestaan:

In de Liete

1 Alke Jans wed. Zijwert
2 Heije Jans
3 Wijpke zijn h.vrouw
4 Berent Geerts
5 Antje Geerts zijn h.v.
6 Jantje h.v. van Koene Wierts

‘Een voorbeeld van onbehoorlijke wellust’

“…dan is Grete weduwe van wilen Hindrick Jansen Schoelapper gecensureert, also sij seeckere scandaleuse actie begaen hadde, hebbe getrout ende voorts bekennet, seeckerenn vremdenn ende boeffachtigen lantloper, sonder advijs van dien onder wiens cure sij stonde, ende niet tegen-staande, dat haer rechtswegen verboden was verdere concubinaat, waermede sij rebellie tegen wereltlijcken overicheijt, begaen, en een exempell van onbehoerlijcke wellusticheijt gegeven hefft. Ende daerenboven is sij mede van wegen haer lelijcke slapericheijt onder het gehoer van Godes H. woort, berispet.”

De weduwe Jansen trok zich dus niets aan van haar familie en een rechterlijk verbod en trouwde een criminele vagebond, wat opgevat werd als een voorbeeld van rebellie en onbehoorlijke wellust. Bovendien viel ze steeds in slaap onder de zondaagse preek in de kerk. Niet gewoon in slaap, maar lelijk in slaap! Mogelijk sliep ze er haar roes uit en snurkte ze.

Bron: Handelingen kerkeraad Aduard, juni 1627,