Raadsel: “het brouwen der bolle”

In 1797 betalen de zijlrichters van de Oostwolderzijl 12 stuivers uit aan zijlwaarder Jan Brunius “voor het brouwen der bolle”. Ik zat eerst heel vreemd tegen deze handeling aan te kijken, maar denk nu dat ik het wel weet. Hebben de lezers misschien ook een idee?

Weer thuis, maar niet lang: Willem Snater, oorlogsburgemeester van Nieuweschans

De installatie van Willem Snater als burgemeester van Nieuweschans Nieuwsblad van het Noorden 5.10.1942..

Het verhaal van Peter Rehwinkel, die naar Groningen terugkeerde voor zijn droombaan, het burgemeesterschap van de Stad, ligt nog vers in het geheugen. En ook, hoe die droombaan uitliep op een nachtmerrieachtig fiasco.

Een dergelijk scenario heeft zich wel vaker voltrokken aan iemand die vanuit ‘den vreemde’ terugkeerde naar Groningerland om daar burgemeester te worden. Zo zit bij de onlangs openbaar geworden sollicitatiedossiers dat van Willem Snater (1904-1974), die in de oorlog burgemeester was van Nieuweschans.

Deze Willem was de zoon van de Jan Snater die na een periode als ambtenaar in Friesland en als gemeentesecretaris van Nieuwolda in 1919 burgemeester werd van Oude Pekela. Zoon Willem doorliep de HBS in Winschoten, ging vervolgens een poos naar de Zeevaartschool, en kwam via de gemeentesecretarie van Oude Pekela, waar hij een opleiding kreeg, terecht als ambtenaar op de secretarie van Grouw, waar hij naderhand een meisje uit Oude Pekela zou trouwen.

Daar in Grouw, de hoofdplaats van de gemeente Idaarderadeel, werd hij lid van de Liberale Staatspartij. Meermalen solliciteerde hij op een burgemeesterschap in Groningerland, zoals in 1932 te Termunten, in 1933 te Marum en in 1939 in Eenrum. Daarbij deed zijn vader een goed woordje voor hem. Dat deed in 1942, bij de vacature in Nieuweschans, ook de burgemeester van Idaarderadeel, die schreef:

“Het is van den beginne af steeds zijn bedoeling geweest te trachten een burgemeestersbetrekking te verkrijgen in de provincie Groningen. Hoewel hij zich in Friesland zeer wel thuis gevoelt, is hij toch in zijn hart een Groninger.”

Volgens zijn Friese chef had Snater, die inmiddels kommies en plaatsvervangend hoofd van de luchtbescherming te Grouw was, voldoende capaciteiten om zijn ambtgenoot in Nieuweschans te worden. En inderdaad werd Snater daar per 16 september 1942 benoemd.

Bij zijn installatie, op 2 oktober, dankte Snater “alle autoriteiten” die zijn benoeming bevorderden. Hij memoreerde dat het burgemeesterambt hem niet helemaal vreemd was, omdat hij dat van huis uit al kende…

“Overigens ben ik een Groninger en ik heb mijn jeugd op het Groninger platteland doorgebracht, zoodat na een verblijf van bijna 15 jaren in Friesland, mij het leven hier in Nieuweschans niet vreemd aandoet; integendeel, ik heb het gevoel, dat ik na een lange reis weer thuisgekomen ben.”

Voor de onmiddellijke toekomst deed Snater een “ernstig beroep” op de Nieuweschanskers hun gemeente niet tegen te werken, “zich te onthouden van elke handeling die de gemeente Nieuweschans en haar ingezetenen schade en narigheid zou kunnen berokkenen” en zich

“daadwerkelijk in te zetten bij het oplossen van de vraagstukken, waarvoor wij thans als gevolg van de gewijzigde omstandigheden geplaatst worden. De staatkundige vraagstukken kunnen hierbij gevoegelijk buiten beschouwing blijven, omdat deze toch niet in Nïeuweschans worden beslist.”

Hierbij moet men zich realiseren dat àndere burgemeesters op dat moment al in gijzelaarskampen zaten. Bij de door Snater uitgesproken intenties verbaast het niet dat diens profiel uiterst kleurloos was tijdens de rest van de oorlogsjaren. Zijn naam bleef uit de kranten, maar mogelijk stelde hij zich achter de schermen toch wat al te volgzaam op jegens de bezetter. In augustus 1945 werd hij op non-actief gesteld en in 1946 ontslagen. Hij bleef niet in zijn geliefde provincie Groningen wonen en verhuisde naar Zeist, waar hij in 1974 overleed.

Adverteren doet verkopen

Dan ben je bezig met een projectje waarvoor je de meeste gegevens uit Delpher haalt en blijft je oog aan het een en ander haken, zoals:

• Reclame voor een hoogtezon, waarvan de tekening ook niet had misstaan in een advertentie van een socialistische partij of een vrijdenkersclub:
  

  Nieuwsblad van het Noorden 30.10.1936.

  – Een elegante bakkerskar zoals je zelf nog hebt zien rijden in je kinderjaren – in die bak zaten luchtgaatjes die in cirkels gegroepeerd waren, weet je nog:

  

  Nieuwsblad van het Noorden 15.3.1938.

  – Reclame voor een film die een jaar voor de Bevrijding in de bioscopen draaide:

  

  Twentsche Courant 13.5.1944.

  – En de fenomenale telefoontarieven van zeventig jaar geleden:

  

  Provinciale Drentsche en Asser Courant 26.4.1947.

Politiek in de kerk van Termunten

Ontvangstposten in het diaconieboek van Termunten:

4.1.1786

Dankstond wegens vrede met Duitse Keizer, uit de buil 5-1-3..

Een jaar eerder was er een crisis geweest om de Schelde, waarbij Joseph II, de keizer van Oostenrijk, ons land dreigde binnen te vallen. Juist vanwege die dreiging stimuleerden de Staten van Stad & Lande burgerwapening. Begin 1786 werd de zaak bijgelegd.

17.5.1795

“Geen preedikdienst wegens den oorlog met het beleggen van Fransche troupen in het caspel van Termunten en meer andere plaatsen die onder onse kerke behooren.”

Omdat er inkwartiering van Franse soldaten plaatsvond in het kerspel, kon de preek op zondag niet doorgaan. Deze soldaten, ook gelegerd bij batterijen op de Punt van Reide, moesten de Pruissische overkant van de Eems in de gaten houden. Frankrijk en Pruissen waren officieel nog in oorlog.

6.8.1797

“Geen kodgisaatsy weegens het stellen der stemopnemers op den 8 augusty over het goedt of afkeuren van de konsystuitsy.”

Geen catechisatie vanwege het verkiezen en aanstellen van stemopnemers in de grondvergadering waarin door de stemgerechtigden (die de eed van burgertrouw hadden afgelegd) gestemd werd over het eerste ontwerp van constitutie (het “dikke boek”) voor de Bataafsche Republiek. Het ontwerp werd twee dagen later afgekeurd bij het allereerste Nederlandse referendum.

19.11.1799

“Weegens een redevoering gedaan van domeni over het verlaaten van de Engelsen van onze Republijk en uit de bekken” 4-15=1

In het najaar van 1799 ondernamen Engelsen en Russen een invasie in het zompige Noord-Holland. Mede door dominees zoon werden ze weer de zee in gedreven.

3.6.1804

“Domnie van Oterdom agtermiddag preekt met mantel en bef”, uit de buil 1-18-6

Een tijd lang hadden predikanten omwille van de gelijkheid (in de trits vrijheid-gelijkheid en broederschap) niet meer gepreekt met mantel en bef. Waarschijnlijk deed de predikant van Termunten dit medio 1804 nog steeds niet. Toen de buurpredikant van Oterdum een vervangingsbeurt kwam houden, vond de diaken diens ambtskleding daarom het vermelden waard. Hij nam notitie van een kleine restauratie.

Huis-aan-huiscollectes in Termunten en wat ze zeggen over de economie en rangen en standen

Als een diaconie flink tekort kwam, zonder dat er op korte termijn zicht was op meer geld in haar kas, dan werd het tijd voor een noodmaatregel: een huis-aan-huiscollecte voor de armen in het kerspel. Zo’n ommegang heet in de diaconierekeningen vaak “buitengewoon” – de diaconie mocht er geen staat op maken en moest er steeds toestemming voor vragen bij het bevoegd gezag. Vrijwel nergens was er dan ook jaar na jaar een huis-aan-huiscollecte. Zo organiseerde de diaconie van Termunten (exclusief Borgsweer) tussen 1784 en 1809 slechts vijf maal zo’n ommegang:

Opvallend is dat de Termunter diaconie pas in 1795 naar dit middel hoefde grijpen. Daarna is het om de vier, vijf jaar raak, met zelfs een dubbele huis-aan-huiscollecte in 1808. Je zou hier een verband kunnen vermoeden met de hoge graanprijzen in deze periode, waardoor het brood vrij duur uitviel. Maar ook was er bijna steeds oorlog op zee, waardoor de sectoren van de economie die van de zeevaart afhankelijk waren, achteruit kachelden. Vooral ook na de afkondiging van het totale handelsembargo tegen Engeland (1806) moet een haven als Termunterzijl daar iets van hebben gemerkt en daarmee de gemengde Termunter economie als geheel. Kijk ook maar eens naar de laatste kolom, die aangeeft dat de gemiddelde gift per hoofdbewoner tussen 1800 en 1808 zo’n beetje gehalveerd is: men had het minder breed en kon dus minder missen.

Dat er van de Termunter huis-aan-huiscollecten in 1800, 1804 en februari 1808 zo’n gemiddelde te berekenen valt, komt doordat de originele inschrijvingslijsten van deze drie ommegangen in de diaconierekening gekopieerd zijn. Bij die van 1795 en november 1808 gebeurde dat helaas niet. Hiervan waren de opbrengsten ook lager. Mogelijk werd er toen met bussen gecollecteerd, zoals bekend een methode die wat minder sociale controle en daarmee conformisme in het geefgedrag oproept dan een collecte met een lijst, die doorgaans wat meer succes oplevert.

Bij nader inzien valt er overigens wel iets af te dingen op die afnemende gemiddelde gift. Op de collectelijst van 1800 staan immers 112 namen van gevers tegen rond de 160 bij die van 1804 en 1808. Dat het aantal huishoudens of adressen tussen 1800 en 1804 met ruim 40 % gegroeid zou zijn, lijkt onwaarschijnlijk, er moet dus haast wel iets anders aan de hand zijn geweest.

Wat dat was, wordt duidelijk als we de waardes van de individuele giften op de lijsten groeperen en de drie collectejaren naast elkaar zetten:

Van 1800 op 1804 groeit het aantal gevers in de vier laagste giftgroepen, maar relatief gebeurt dat vooral in de allerlaagste groep, die praktisch verdrievoudigt. Met andere woorden: de groei in het aantal gevers zit dan vooral bij de mensen die het minst kunnen missen. Mogelijk hoefden die in 1800 nog geen bijdrage te leveren waardoor ze ontbreken op de lijst van dat jaar. Dat maakt die lijst echter ook minder bruikbaar voor een vergelijking.

Onderling wèl goed vergelijkbaar zijn de lijsten van 1804 en februari 1808. We zien dan nominaal een forse terugloop – samen wel een halvering – bij de twee groepen met gulste gevers. De derde groep groeit echter, wat zou kunnen komen doordat de grootste weldoeners het wat kalmer aan zijn gaan doen. Fors is weer de terugloop bij de vierde groep, terwijl twee van de drie laatste groepen duidelijk groeiden in aantallen gevers. Heel globaal is het beeld dan dat het aantal grote filantropen slonk, terwijl het aantal kleine schenkers toenam, een ontwikkeling die dan vooral samenhangt met de krimpende economie in de sectoren die het van de zee moeten hebben.

Nog wat beter komt deze ontwikkeling uit de verf, als we de nominale groepsgroottes voor 1804 omzetten in de percentages die geversgroepen uitmaken van een hele lijst:

Ook relatief neemt het aantal zeer gulle gevers af, terwijl het aantal schenkers van geringe giften in dat opzicht toeneemt, een ontwikkeling die je als verarming of misschien ook wel als nivellering kunt aanduiden. Verwerkt tot een grafiek ziet dit er zo uit:

Zoomen we nog even in op individuele gevers, dan blijken giften ook bij deze huis-aan-huiscollecten samen te hangen met stand of maatschappelijke status. Neem de grootste weldoeners, die voor 10 gulden of meer intekenden op de lijst van de diaconie. In 1804 ging het nog om deze vijf mannen:

Bart, Toxopeus en Smith kwamen ook al in de top 5 van 1800 voor als eerste, tweede en vijfde gulle gever. Bart was in compagnie met zijn broer ondernemer en koopman. Zo haalden ze volgens advertenties in de Groninger Courant scheepsladingen hout uit Noorwegen, en bouwden ze in 1803 een rogge – en pelmolen in Termunten, die ze in 1805 weer wilden verkopen. Daarnaast was Bart kerkvoogd, net als Hemmes van Termunterzijl. Jan Arends Toxopeus ging door het leven als landgebruiker oftewel boer. Omdat zowel de weduwe Bart als die van Steenhuis in 1808 voor relatief lage bedragen intekenden, kwam Toxopeus toen bovendrijven met de topgift van 15 gulden. Alleen Jannes F. Bosker, eveneens een boer, kwam dat jaar met 10 gulden in Toxopeus’ buurt. Overigens overleed dominee Smith, die in 1804 nog bij deze elite hoorde, in 1805 aan de “rotkoorts”.

In Smiths geval stond zijn beroep er steeds bij, wat voor maar weinig anderen geldt. Uit het lijstje van 1804 haalde ik nog de volgende beroepen met de bijbehorende giften, die inderdaad laten zien dat een hogere stand gepaard ging met een grotere gift:

Voor de koop- en ambachtslui gold: hoe meer kapitaal er bij de beroepsuitoefening nodig was, hoe hoger ze op de maatschappelijke ladder stonden. Door de beroepsloze namen op de lijst na te trekken in verzegelingen, rekeningen, boedelinventarissen, belastingkohieren en waterschapsarchivalia, zou dit lijstje nog aanzienlijk kunnen worden uitgebreid, maar dat vergt iets teveel moeite voor een stukje als dit en laat ik er maar even bij zitten.

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 305 (archief hervormde gemeente Termunten) inv.nr. 27.

Verdronken bij Termunten

Ontvangsten wegens verdrinkingsgevallen in het diaconieboek van Termunten – de volgende sommen zijn afkomstig uit het doodbekken bij begrafenissen op het lokale kerkhof:

De paar kinderen van ingezetenen, die dicht bij huis in het Zijldiep en een sloot verdronken, brachten de armen van Termunten meer geld in het doodbekken dan de veelal naamloze drenkelingen die bij Fiemel en Reide “an de strand” of verderop in de Dollard werden aangetroffen. De begrafenissen van die laatste drenkelingen zullen maar door weinig mensen zijn bezocht.

Een losse ontvangstpost, mogelijk duidend op een suïcide:

Nog uit het doodbekken, strikt genomen geen verdrinkingsgeval, al zou het slachtoffer dan veel minder hebben geleden:

Eise Hagenouw was een redelijk vooraanstaand ingezetene van Termunten. Gezien ook de aparte notitie in de diaconierekening, moet dit ongeval daar veel indruk hebben gemaakt. Behalve dat de familie naar haar stand een relatief hoge som in het doodbekken legde, zal de begrafenis ook door veel meer mensen bezocht zijn dan die van de naamloze drenkelingen. Ook dat zorgde voor de vrij hoge opbrengst, zeker voor een kinderbegrafenis.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 305 (archief hervormde gemeente Termunten) inv.nr. 27.