Manslacht, een bijgeloof (2)

In februari 1650 vertelt dominee Jacobus Schuirman van Ezinge aan zijn vakbroeders dat “verscheidene” lidmaten van zijn gemeente

“… ingenomen waren met de gemeenste superstitieuse inbeeldinge van het manslacht ende bij alle gelegentheden messen als andere instrumenten, waermede een doedtslach ofte verwondinge gedaan was, gebruickten om het selve te verdrieven…”

Met andere woorden: een flink deel van zijn pappenheimers was behept met het geloof aan ‘manslacht’, een vorm van magisch denken die het flauwvallen van iemand toeschreef aan het passeren van een moordenaar. Die moordenaar kon dat in katzwijm vallen voorkomen door elke ochtend braaf te bidden, maar als iemand het toch overkwam, dan kon het slachtoffer worden genezen met een stukje brood, dat afgesneden was met een mes of degen waarmee ooit een moord was gepleegd. Ook het drinken van enig bier of water, omgeroerd met zo’n wapen, zou soelaas bieden.

In Ezinge was dit bijgeloof dermate “ingewortelt” dat ds. Schuirman niet goed wist hoe hij het uit kon roeien. Daarom wilde hij graag advies van zijn collega’s in de classis Westerkwartier. Uit tijdgebrek stelden die de behandeling van de kwestie uit, maar een maand later kwam de vergadering erop terug.

“is volgens gemiene stemme beslooten, dat sodaanige ledemaeten van chr. kercke, welcken bevonden worden met waerh[eid] te gebruicken de superstitiose maniere van curieren eenige gebreecken, als dootslaegers messen voor de manslachgen, de ceedultjes voor de koorse etc. haer van het gebruick des h. aventmaels sullen moeten onthouden”

Lidmaten die aan manslacht geloofden, moesten dus van de predikant de aanzegging krijgen van de avondmaalsvieringen weg te blijven. Maar lidmaten vormden slechts de inner circle van de kerk. Doopleden bereikte men niet met zo’n maatregel. Je zou zeggen dat die maatregel dan niet zo effectief was, maar toch kwam ik het geloof aan manslacht in achttiende-eeuwse bronnen nog niet tegen, zodat ik geneigd ben te denken dat het toen niet meer bestond.

Wordt vast vervolgd.

Bron: Groninger Archieven, Toegang 180 (archief classis Westerkwartier) inv. nr. 4 (handelingen) d.d. 11 en 12 februari + 11 maart 1650.

Schoolmeester Noordhorn maakt muziek in herbergen en samenkomsten der jeugd (1629)

Cornelis Pietersz. Bega, Musicerende en dansende boeren, midden 17e eeuw, Rijksmuseum.

Handelingen classis Westerkwartier, 7 september 1629.

“Ende also eenige klachten sijn gewest over Petrum Eppens, schoelmester tot Northorn, als dat he sick solde cunde onderwinden in harbargen ende andere sosamenkomsten der jeucht up instrumenten te spoelen, het walke een schoelmesteren niet en betaemt; ock stridet tegens ordeninge der kercken ende den dienst der schoele marcklick verhindert. So is hem petro vors[zeide] belastet worden sulck doen achter te laaten, mede sick sines schoelmestes allene anneemen; het walke he dan te doen belofet heeft.”

Vertaling: Er zijn wat klachten geweest over Petrus Eppens, de schoolmeester van Noordhorn, dat hij in herbergen en samenkomsten der jeugd muziek maakt. Dat past een onderwijzer niet, druist in tegen de kerkorde, en gaat zeer ten koste van het schoolwerk. Daarom is Petrus aangezegd deze praktijk na te laten, en zich louter met het onderwijs bezig te houden. Wat hij ook beloofd heeft.

Commentaar: Als er in een herberg muziek gespeeld werd, was dat meestal op een viool en dan werd ervoor gedanst. Dat aspect zal de predikanten van de classis Westerkwartier het meest dwars gezeten hebben. Als voorzanger of organist maakte de schoolmeester immers ook muziek die bij zijn kerkelijke functie hoorde, sacrale muziek. Het ging de predikanten dus vooral om het profane, als zondig ervaren aspect van spelen in de herberg..

Dijkbouwfraude bij de Beersterzijl

De Sint Maartensvloed lag nog vers in de herinnering. Die was nog geen twintig jaar eerder en Thomas Wietens moet daarvan geweten hebben, zou je zeggen. Maar toch, als het aan hem had gelegen, was de Kerstvloed van twaalf jaar later nog een veel grotere ramp geworden dan die al was.

Wietens was gezworen heimeester, zeg maar een heibaas die door de provincie werd beëdigd om gesjoemel met heipalen en ander hout bij dijkwerk te voorkomen. Maar wegens zulke fraude zetten de heren hem nu juist gevangen in hun cachot, de Provinciale Geweldige.

In het algemeen had Wietens onder zijn toezicht bij de Beersterzijl post- en paalwerk de grond in laten slaan,

“niet conform besteck, maer op een seer verfoeijelijcke en godloose maniere”.

Het ging, meer specifiek, om geknoei met schoren (steunhout). Een aannemer had hem voorgesteld om schoren doormidden te zagen, zodat ze er 24 kregen in plaats van de 12 die klaarlagen en voldeden aan het bestek. Bij het zagen hielp Wietens zelf mee. Ook had hij de arbeiders bevolen het zo te doen.

Met zulke gehalveerde schoren schoten ze veel sneller op. Wietens had alleen maar een handhei bij het werk, waarmee die schoren slechts in de modder gedrukt werden. Een en ander scheelde niet alleen materiaal, maar ook arbeidsloon – in twee of drie dagen tijd schoten ze zo 24 roeden op, veel meer dan ze hadden kunnen doen als ze het bestek ordentelijk hadden gevolgd. Ook was een groot deel van het werk van het verkeerde ijzeren bevestigingsmateriaal voorzien: beunnagels in plaats van vijf à zesduimsrongen. Toen een provinciale commissie het werk op kwam nemen, hield Wietens, anders dan zijn eed en instructie hem geboden, dit allemaal stil. Het was zelfs zo dat hij de commissie “met veele assurantie ende als met eede” had durven verzekeren, dat alles conform bestek gemaakt was. Naderhand ontkende hij zelfs nog dat hij het op een akkoordje met de aannemers had gegooid, terwijl er een onderling contract tevoorschijn was gekomen waaruit dat zwart op wit en zonneklaar bleek. Op dat schriftelijk bewijsstuk gaat het vonnis verder niet in, maar zou daaarin niet hebben gestaan hoe de heibaas en de aannemers de winst aan materiaal en arbeidslon verdeelden? Elk van de partijen bijvoorbeeld de helft?

Wietens had, kortom, zijn eer en plicht vergeten. Hij had de provincie aanzienlijk proberen te benadelen, en dat niet alleen,

“maer oock het geheele landt bij opkoomende sware storm daerdoor in gevaer gestelt”.

Wietens bekende en de heren G.S. verzonnen voor hem een toepasselijke straf. Ze lieten hem naar de plaats brengen in de buurt van de Beersterzijl, waar hij dit paalwerk had laten slaan. Daar stond een paal opgesteld en daaraan werd Wietens vastgebonden. Hij kreeg een strop om zijn hals. Vervolgens werd hij streng gegeseld en tot slot van de ceremonie “ten eeuwigen dage” uit de provincie verbannen.

—

RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (Statenarchief) inv. nr. 1350 (sententies), die van 20 februari 1705.