Voor straf te kijk bij het Goudkantoor

Jan Kunst had vanuit Drenthe “eenige brandewijn” Groningerland binnengesmokkeld. De heren gedeputeerden van Stad & Lande, die optraden als de fiscale rechters hier, lieten hem lang in voorarrest zitten en besloten toen tot “gratie voor rigeur van regte”. Ze veroordeelden Kunst, vonden ze, tot een milde straf, die eruit bestond

“dat deselve met drie kruicken, twee voor d’ borst en een agter op de rugge over de merckt sall werden gebracht, en daer mede van half elff tot half twalf uiren voor het Prov[inci]ale Collecthuis ten toon staen en wandelen…”

Deze straf pasten de heren GS wel vaker toe. Zo’n uurtje onder strenge begeleiding te kijk staan en lopen met kruiken om de hals was uiteraard confronterend, onterend en schaamtevol, maar mocht Kunst nog eens op smokkel betrapt worden, dan dreigde een fysieke straf. In dat geval kenden de heren geen genade meer, beloofden ze, en werd Jan aan de kaak gezet en gegeseld.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (archief Staten van Stad & Lande) inv.nr. 1350 (sententies GS), die van, 1 juni 1685.

Mennoniet neergeknald op de stadswal

Een gebrekkige impulsbeheersing heeft al vreselijk veel ellende veroorzaakt. In een oogwenk kan ze mensenlevens vernietigen.

Neem nou Schelte Reinders, de in Leeuwarden geboren doopsgezinde knecht van doctor Eissemius. Hij was samen met zijn baas en diens gezin naar Groningen gekomen. Op 30 maart 1698 deed hij iets, wat wel meer mensen in deze vestingstad op een mooie zondagmiddag deden – samen met het vierjarige kind van zijn baas maakte hij voor zijn plezier een wandeling over de stadswallen. Iets na tweeën kwamen ze op de borstwering bij de Kranepoort, nabij de lokale molendrift, in de buurt van de Noorderhaven. Daar hield een schildwacht ze staande. De soldaat zei dat het wandelen op de borstwering verboden was en eiste een boete of wat biergeld. Toen Schelte Reinders niet kon of wilde betalen, vroeg de schildwacht diens hoed. Dat onderpand kon Schelte dan later komen inlossen. Mogelijk verzette Schelte zich. In elk geval schoot de soldaat op hem. Schelte sloeg tegen de grond en was op slag dood.

Het recht nam een snelle loop. Ruim anderhalve week na dit verschrikkelijke voorval moest de schildwacht voor de Krijgsraad verschijnen. Nies Wijmans, zo heette hij, had volgens de aanklager niet alleen de dood van Schelte Reinders op zijn geweten, maar had ook beschonken op wacht gestaan, terwijl hij bovendien was weggelopen van zijn post.

De aanklager maakte er eerst weinig woorden aan vuil. Wijmans had alles bekend, wat gold als het ultieme bewijs.

De advocaten gaven toe dat Wijmans wel enige straf verdiende, maar vroegen om een lichte. Ten eerste was soldaat Wijmans niet dronken geweest, zoals beweerd werd, want anders had zijn korporaal hem niet eens naar zijn post laten gaan. Ook was verdachte niet van de wacht weggegaan; hij had toestemming om de hele Kranepoortenwal tegenover de scheepswerf af te lopen omdat hij moest uitkijken naar een bepaalde smokkelaar die hier langs zou komen. En dan de doodslag – de ene doodslag was de andere niet. Het slachtoffer had het noodlot in dit geval zelf over zich afgeroepen, doordat hij de schildwacht zijn geweer had vastgepakt en hem daarmee ook op de borst had gestoten. Een schildwacht mocht op zijjn post door niemand worden aangeraakt. Dat soldaat Wijmans witheet van woede was, viel dus te billijken, dat was een volkomen gerechtvaardigde toorn. Overigens had Wijmans helemaal niet de bedoeling om Reinders te doden. Hooguit had hij hem willen verwonden.

Op die bewering haakte de aanklager in. Hij achtte het totaal onaannemelijk dat het slachtoffer, “mennist sijnde sonder stock, deegen off het minste geweer” en “alleenlijck voor plaisier wandelende met dr. Eissemius kintien”, de schildwacht zou hebben aangepakt. Ook had Wijmans volgens zijn eigen bekentenis “uijt quaetheijt”, toen Reinders al was weggelopen, zijn geweer aangelegd en op Reinders geschoten.

De doopsgezinde, vredelievende Reinders was dus in zijn rug neergeknald. In een goed geregelde staat kon zo’n “moordaedigh onderneemen”, zo’n “grouwelijcken bloedstortinge”, zo’n “onmenselijck bedrijff” niet ongestaft blijven, meende de aanklager. Anders zou dat “Godes gramschap en straffe” over die staat uitlokken. De Krijgsraad onderschreef dit volkomen en veroordeelde Nies Wijmans om

“andere ten exempel en afschrick”, “door den scherpregter met den swaerde te sullen worden gestraft, dat de doot daer op volght”.

Weer twee dagen later bevestigde het college van Gedeputeerde Staten het vonnis. Al de volgende ochtend werd dat voltrokken en ging soldaat Wijmans voor de bijl.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (archief Staten van Stad & Lande) inv.nr. 1350 (sententies GS), die van 13 april 1698.

Soldaat slaat juffer, de dochter van zijn chef

Op 13 januari 1698 vierden Hindrik Brongers uit Veendam, die als solliciteur in de behoeften van een compagnie soldaten voorzag, en de weduwe van dominee Textor hun verloving in het huis van de laatste in de stad Groningen. Mogelijk was eerder die dag het huwelijkscontract al getekend door de wederzijdse familie. In elk geval kwam er aardig wat volk over de vloer om de “wijnkoop” te vieren. Zo waren ook de overste Sighers, diens oudste dochter (een juffer) en de knecht van de overste van de partij in het huis van de bruid.

Sighers’ knecht, Jan Isebrants, veroorzaakte daarbij “veele ongeregeltheeden”. Hij sloeg de dochter van zijn baas zo hard voor het hoofd, dat haar wang er enorm van opzwol. Toen ze Jan Isebrants daarom naar de Hoofdwacht brachten, deed hij daar niet anders dan “schelden, raesen, vloecken, tyren”. Ook misdroeg hij zich tegen kapitein Van Ewsum, die er als hoofdofficier het bevel had.

Jan moest voorkomen voor de krijgsraad. Meerdere getuigenissen ondersteunden de aanklacht. Ze kwamen van van overste Sighers, diens dochter, ene Wieringa, de hoofdofficier van de wacht en solliciteur Brongers, al werd de naam van de laatste naderhand doorgehaald op het lijstje met getuigen.

Jan Isebrants’ advocaat achtte het hem aangewreven wangedrag onbewezen en vroeg om vrijspraak voor Jan. Ten eerste was het zo dat Jan

“met verloff van de overste, naedat hem hadde tehuis gebragt, weederom nae de wijncoop is gegaen om sigh met andere jonge lieden, volgens de gewoonte op sulcke daegen, te vermaecken. Dat aldaer door vrouwlieden sijnde droncken gemaeckt, als een beest gebonden op de barve te huis is gebragt…”

Wat betreft de klap die Jan de juffer gaf – zij had zelf niet over een dikke wang geklaagd. In de Hoofdwacht was Jan daarentegen bont en blauw geslagen en dat was toch wel “genoegsaem straffe”.

In principe had de krijgraad volgens de advocaat ook niets te zeggen over Jan, omdat hij geen soldaat was en nooit mee op een veldtocht was geweest of wacht gelopen had. Dit was dus een privé-zaak, die overste Sighers als Jans broodheer zelf wel had kunnen afdoen. En als deze kwestie dan toch voor de krijgsraad gebracht moest worden, dan ging het slechts om een “dufslagh”, waar slechts een boete van twee daalders op stond.

De aanklager hoorde het hoofdschuddend aan. Hij gaf toe dat de overste partij in deze zaak was en dat diens getuigenis en dat van zijn dochter eigenlijk niet ter zake konden doen. Maar, het was beslist geen “slag van 2 daelder (…), geschiet door een knegt an een juffer van fatsoen”. Bovendien moest men Jan wel degelijk als soldaat beschouwen, hij stond immers ingeschreven op de rol.

Jan zelf voerde nog aan “door sijn swaere gevangenisse in dese bittere koude voor deese sijn foute van dronckenschap meer als te veel te hebben uijtgestaen”. Hij had de overste wel drie jaar lang trouw gediend en was “in geene herberghe off andere quade plaetsen” , maar met instemming van zijn broodheer “in een eerlijck huis” geweest. Hij kon niet als soldaat beschouwd worden, had immers nooit iets voor het land gedaan. Deze zaak was volstrekt onnodig voor de krijgsraad gebracht. Die behandelde toch ook geen zaakjes van dronken soldaten, die thuis hun eigen vrouw sloegen, “gelijck daegelijx meer als te veel komt te gebeuren”. De krijgsraad kon dan wel bezig blijven! En toch was dat nog veel erger dan wat er tussen Jan en de juffer gebeurd was. Zijn dronkenschap en het slaan vormden een privé-kwestie. Hij had ook helemaal niet de bedoeling gehad om kwaad te doen, en was daar lichamelijk niet eens toe in staat doordat hij ladderzat was. Nee, hij verdiende meer medelijden. Anders was hij ook nooit dronken. In al die jaren dat hij bij de overste had gediend, was dit zijn enige fout,

De aanklager bestreed ook dit. Volgens juffer Sighers was Jan op Nieuwjaarsdag al dronken geweest en had hij zich toen eveneens misdragen. Haar vader vertelde dat er tijdens de veldtocht in Vlaanderen al het een en ander op Jan aan te merken viel. Die dronkenschap was juist een verzwarende omstandigheid, meende de aanklager.

De krijgsraad ging hierin mee en  veroordeelde Jan tot twee maal heen en weer spitsroeden lopen, d.w.z. door twee hagen van mede-soldaten die er dan op los mochten slaan met doorntakken. Maar Jan hoefde rechtskosten niet te betalen, daarvoor achtte de krijgsraad hem te arm.

Naderhand streken de heren Gedeputeerde Staten, die de vonnissen van de krijgsraad konden verzwaren of verzachten, met hun hand over het hart. Jan hoefde nog maar één keer spitsroeden te lopen.

Wel ontsloegen ze Jan uit de dienst, en dat zonder paspoort. Als een potentiële baas hem daarnaar vroeg, had hij dus niets om in zijn voordeel te tonen. Maar van GS hoefde hij evenmin “sluitgelt, montkosten en spitsgarden” te betalen. Die nam de provincie voor haar rekening.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Toegang 1 (archief Staten van Stad & Lande) inv.nr. 1350 (sententies GS), die van 7 februari 1698.