Vauxhall in Grun’n (III)

Op het moment dat Napoleon zich opmaakte voor zijn finale nederlaag in Waterloo, trof men even buiten de noordelijke veste Groningen de voorbereidingen voor een dik feest. Zoals de Groninger Courant het aankondigde:

“Op Zaturdag den 20 Mei 1815: Groot FAUXHAL, LANDVERMAAK, ILLUMINATIE, BAL, groot prachtig VUURWERK en groot HARMONIE-MUZYK, onder directie van den Heer JACQUES KINSBERGEN, in het Lokaal de Solitude, buiten de Ooster-poort.”

De man die deze Vauxhall organiseerde, Jacques Kinsbergen, kwam uit Amsterdam en was lid van een soort circusfamilie avant la lettre. Op het moment dat hij buiten de Groninger Oosterpoort opdook was het juist mei-kermis en zette de weduwe Lion Kinsbergen – zijn moeder? – op de Ossemarkt een grote tent op, waarin paardrijders, koorddansers en acrobaten voorstellingen gaven. Latere vertegenwoordigers van de familie Kinsbergen kwamen naar Groningen met Egyptische en Chinese toverkunsten. Maar de Jacques Kinsbergen die met zijn mensen in La Solitude optrad was toch vooral vuurwerkmaker. Hij fabriceerde voetzoekers en vuurpijlen, maar ook ingewikkelde composities als fonteinen en molens. Bovendien was hij ballet- en dansmeester en flageolettist. In die laatste hoedanigheden gaf hij ook les.

La Solitude stond ten zuiden van de Oliemolensteeg, op een groot perceel dat grofweg de hoogstgelegen helft uitmaakte van alle grond tussen de huidige Oliemulderstraat en de achtererven van de Warmoesstraat. Al eerder stond er op dat perceel een herenhuis dat zo heette, maar dat omstreeks 1800 was omgezet in een uitspanning met een overdekte kolfbaan (voor een primitieve vorm van golf).

In aanmerking genomen dat een volwas timmerman hooguit een gulden per dag verdiende, was de entree voor die Vauxhall op La Solitude best hoog:

“De Prys der Toegang voor ieder Persoon is 11 Stuivers. Het Fauxhal zal te 10 uren geopend worden, en het Vuurwerk zal afgestoken worden tusschen 12 en 1 uren. – NB. De genen, die het Fauxhal bywonen, zullen vry van Poortgeld zyn den geheelen nacht. De Billetten zullen het luisterryke Vuurwerk breeder te kennen geven; zullende alles tot gemak van de Aanschouwers ingerigt zyn.”

Bij de Vauxhalls buiten het Kleinpoortje, veertien jaar eerder, was de entree nog een gulden geweest. La Solitude deed het dus wat goedkoper. Maar als er met goedvinden van het stadsbestuur niet iets met de poortier van de Oosterpoort geregeld was, dan zou die Vauxhall buiten de Oosterpoort alsnog een prijzige aangelegenheid geweest zijn, want die poortier kreeg normaliter na tien uur ’s avonds 12 stuivers poortgeld van iedere passant.

Kortom, zo’n Vauxhall was niet weggelegd voor armoedzaaiers, al ging het ook weer niet echt om een uiterst sjiek evenement. Naar ieders tevredenheid verliepen de festiviteiten in La Solitude dan ook niet. De eerste de beste courant die na het evenement verscheen bevatte namelijk een bekendmaking uit naam van dè Groninger studenten, die het sarcastisch ’t graf inprezen:

“De Ondergeteekenden kunnen niet nalaten, hun uiterst genoegen te betuigen voor de heerlyke Vauxhal, Illuminatie, Landvermaak, Harmoniemuzyk, Bal en prachtig Vuurwerk onder directie van den Amsterdamschen Baletmeester JEAQUES KINSBERGEN gegeven in de sAlitude; waar van het zonderlingst was, dat het brillant Vuurwerk het schoonst effect deed, onder faveur van eene sterke motregen, by het opgaan der Zon (in plaats van middennacht), en in ’t welk de naam van den Souverein en Koning allerheerlykst wierdt geMITtamorphoseerd; benevens de vesting en de stad Leipzig, zeer gelykende op de zwarte wolken van een donderlucht, terwyl de Mr. Vuurwerker als een kikvorsch op een Pompeblad, filosoferende over den aart der Waterbeziën, het schoon effect zyner genie met een curieuse attentie naging; – daarenboven over de overheerlykste illuminatie van het gebouw, bestaande uit 13 lampions, waar van 9 brandende; – terwyl het uitmuntend bal, bestaande uit zeer veele personen van verschillenden rang, een aanvang nam onder faveur van het daglicht, en eindigde tot groot genoegen der liefhebbers, welke tevens zeer voldaan waren over het zoo brillant voorzien bufet van den kastelein, waar ALLES te verkrygen was VOOR DE CIVIELSTE PRYS.
Uit naam der Studenten van Groningen
J. DE BRUYN”

De kapitalen in de laatste zin (‘alles voor de civielste prijs’) staan voor een honende uithaal. Je hoort ze bijna schamper lachen, de opstellers van de advertentie. Welbegrepen kwam hun kritiek erop neer dat het beperkte assortiment consumpties in de mager verlichte “sAlitude” (smerigheid) knap duur geweest was, en dat het veel te laat afgestoken vuurwerk door de gestage miezerregen ’s morgens vroeg alsnog volledig de mist inging. Op hun netvlies gegrift stond het beeld van de vuurwerkmaker die hurkend zijn lonten inspecteerde, en zich bleef verwonderen, omdat alles leek te kloppen. Het bal stelde al helemaal geen bal voor.

In de ‘recensie’ vallen ook nog wat politieke zaken op. Het vuurwerk moest de naam van ’s lands kersverse vorst Willem I tonen, maar diens naam of stel initialen lichtte ondersteboven op. En de vesting Leipzig kwam evenmin uit de verf. Bij Leipzig leed Napoleon anderhalf jaar eerder zijn op één na laatste grote nederlaag, in de ‘Volkerenslag’ tegen de Pruisen, Russen, Oostenrijkers en wat niet al. Waarschijnlijk moest het vuurwerk het beleg van Leipzig verbeelden, waarmee het dan in een traditie stond van grote barokvuurwerken. Die brachten, ingeleid door paukengeroffel en trompetgeschal, vaak een evocatie van beslissende belegeringen.

Krakender dan de aangehaalde recensie kon een bespreking haast niet zijn. Maar het vreemde is, dat de naam van degene die de haar ondertekende, J. de Bruyn, noch in het Album Studiosorum, noch in de academie-almanakken van 1815 en 1816 te vinden is.
Maar misschien stond daar ook niet elke student in. In elk geval rijst de vraag in hoeverre deze De Bruyn en consorten werkelijk voor de studenten in het algemeen mochten spreken. Andere ‘academieburgers’ kwamen namelijk voor Van Kinsbergen op:

“De Ondergeteekenden met verwondering gelezen hebbende de, op hunnen naam gestelde, advertentie van den 23 Mei 1815, aangaande de VAUXHALL en het VUURWERK, onder directie van den Heer JACQUES KINSBERGEN, verklaren dat die advertentie niet van hun is, doordien zy de talenten van voormelden Heer, als ook die van den Vuurwerkmaker, beter weten te waarderen; het geen zy niet alleen betoonen door het dagelyks frequenteren van het Spectakel; maar ook, daar zy den Heer Jacques Kinsbergen eenparig verzogt hebben om een TWEEDE VUURWERK af te steeken, ’t welk hy ons ook beloofd heeft, in afwachting dat het weer hem gunstiger mag zyn.
Groningen den 26 Mei 1815
Uit naam der Studenten van Groningen:
H. VAN BEEK.”

Ook deze Van Beek komt weer niet voor in het Album Studiosorm en de academische almanakken. Het dagelijkse bezoek van hem en zijn kameraden zal wel slaan op de voorbereidingen van het mislukte spektakel. Van een tweede vuurwerk door Van Kinsbergen op de tuin van La Solitude is geen sprake. Vauxhalls werden daar helemaal niet meer georganiseerd. Al is er in 1817, alweer tijdens de mei-kermis, nog wel een “Buitengewoon groot brillant vuurwerk” door Hendrik Edens, de poortier van de Boteringepoort.

Het verschijnsel van de Vauxhalls verplaatste zich naar de Stadtlander, een wijnhuis met een grote tuin tussen de Hereweg en de Brandenburgersteeg, waar het tussen 1816 en 1819 iedere zomer furore maakte. Bij zo’n Vauxhall hier, bleef de Herepoort de hele nacht open. Na 1819 adverteert ook de uitbater van De Stadtlander er niet meer mee, al organiseert hij nog wel oplatingen van luchtballons, optredens van ventriloquisten of buiksprekers, danspartijen, een enkel concert van Italiaaanse zangers met gitaren, en niet te vergeten vuurwerken met medewerking van dezelfde Jacques Kinsbergen die ook al bij La Solitude doende was geweest. Het Vauxhall-feest lijkt zo uiteen te vallen in de losse onderdelen. Wellicht deed het samenstel ook een wat al te zwaar beroep op organisatie-vermogens.

Vauxhall in Grun’n (II)

Na 1730 trok de grote recreatietuin in Vauxhall, een dorp ten zuiden van de Theems bij Londen, drommen volk. Het was “a place were everybody went to see and be seen“. De tuin in Vauxhall had een geometrisch grondplan, met boombeschaduwde promenades en strategisch geplaatste poorten, fonteinen en obelisken. Ook waren er paviljoens, opgetrokken in een mengeling van stijlen. Van binnen smukten de belangrijkste Engelse schilders van die tijd, zoals Hogarth en Gainsborough, deze paviljoens op. Bovendien gaven componisten en musici als Händl en Paganini er concerten.

Vaak vonden concerten er ’s nachts plaats. Na zo’n ‘nachtmuziek’ was er bal en intussen flaneerden de bezoekers door de feestelijk geïllumineerde opstallen en tuin. Wandelend op de lanen kon het publiek zich dan vergapen aan acrobaten, goochelaars en vogelimitators. Bij buffetten laafde het zich aan fancy drankjes en hapjes. Magnifieke vuurwerken sloten zulke nachtelijke feesten af.

Genoeg te beleven, daar in Vauxhall. Hoewel moralisten de obers ter plaatse gispten om hun hoge prijzen en kleine porties, en ook aanstoot namen aan de lichtekooien die zich er onder de nachtegalen mengden, vond “Londons most famous pleasure ground” navolging in heel Europa. Parijs, Kopenhagen en Spa kenden weldra hun eigen, permanente Vauxhall-tuinen. Na 1795, toen dansen in het openbaar in Nederland niet langer taboe was, bereikte het verschijnsel ook onze contreien. Zo kwam er in 1797 een Vauxhall in Rotterdam, terwijl een kolossaal opgezette Vauxhall buiten de Amsterdamse Muiderpoort in 1802 bij gebrek aan geld geen doorgang vond.

Ook in Groningen deed men aan de mode mee. Al lijkt het woord Vauxhall hier louter te slaan op de nachtelijke feesten, waarvoor grote tuinen bij wijnhuizen tijdelijk werden ingericht.

Zo’n tuin met een wijnhuis lag er onmiddellijk buiten Kleinpoortje, op de plek van de latere Oosterhaven. In de Groninger Courant van 9 mei 1800 verscheen er een bekendmaking die het eerste echte Vauxhall-feest hier aankondigde:

“ADVERTISSEMENT. Op ZATURDAG den 10. en DINGSDAG den 13 May, zal er, ten huize van B.E. van der DONK, FAUX HALL gegeeven worden, des avonds ten halftien uuren, – het geheele Hof en Huizingen zal geïllumineerd zyn, en een wel ingerigt Orchest zal adsisteren zo voor de wandeling als voor den Dans. De Koude Keuken, alle zoorten van Wynen, warmen Dranken, Orsiaden, Limonaden, Punsch &c., zal na een gereguleerde Lyst te bekomen zyn.- De entré voor een Heer 1 gld. Voor een Heer met een Dame, meede 1 guld. Voor Dames 10 stuiver. De Kleine Poort zal de geheele nagt open blyven.”

Dat de dichtstbijzijnde poort de gehele nacht openbleef, leverde de kastelein potentieel een veel groter publiek op. Gewoonlijk ging de poortdeur namelijk om tien uur ’s avonds op slot, tot vier uur ’s morgens. Voor het openblijven zal de kastelein de poortier schadeloos hebben gesteld, want die ontving normaliter een flink poortgeld voor het ’s nachts ‘ontsluiten’ van de poort.

Op 16 mei 1800 bevatte de krant dezelfde advertentie met nieuwe data. Kastelein Van der Donck ging dus door met het organiseren van zijn nachtelijke feesten. Maar het zat hem niet mee. Op 9 juni gaf hij het stadsbestuur te kennen dat hij zijn Vauxhall door het slechte weer een paar maal had moeten staken. Daardoor kwam hij niet uit zijn kosten. Hij vroeg vergunning om die nacht en gedurende de zomer nog een keer ’s nachts te mogen tappen. Dat vond het stadsbestuur iets te veel gevraagd en het gaf alleen toestemming voor die ene nacht.

Toch boezemden de ervaringen die hij in 1800 opdeed, Van der Donck genoeg vertrouwen in, want in mei 1801 vroeg hij andermaal belet in het raadhuis met het verzoek om een paar keer ’s nachts een Vauxhall te mogen houden. Het stadsbestuur gaf hem permissie voor een serie van acht, maar uitsluitend gedurende de mei-kermis en op voorwaarde dat hij geen vuurwerk zou laten afsteken. En dus adverteerde hij weer in de Groninger Courant, met nagenoeg dezelfde tekst als ’t voorgaande jaar.

Dit keer ging er iets mis met de organisatie, die uiteraard veel werk met zich meebracht. De eerste juni, toen de mei-kermis voorbij was, meldde de kastelein het stadsbestuur dat hij wegens de “kortheid des tijds” slechts vier van de geplande acht Vauxhalls had kunnen houden. Hij wilde dat nog een paar keer doen, maar de heren hielden voet bij stuk. Van der Donck, die de muzikanten al gecontracteerd had, was echter niet voor één gat te vangen en plaatste nu een bekendmaking zonder de term Vauxhall:

“ADVERTISSEMENT. Op aanstaande Donderdag den 11 Juny, is de Castelein B.E. van der DONCK voornemens een NAGTCONCERT te geven, zullende ten eersten een Harmonie, vervolgens een Viool Concert van Mrs. Piassello en een Bravour Aria La Conquista de Messico Mrs. Barthelemon en verder wat ter genoegen van het Gezelschap zal kunnen worden aangebragt, geëxecuteert worden. De Tuin zal geïllumineert zyn, en in alles een prompte en civiele bediening, de Entré voor een Heer 1 Gld. insgelyks met een Dame.”

Anders dan het vorige jaar hoopte Van der Donck dus niet meer op dames alleen. Waarschijnlijk kwamen er het vorige jaar niet veel, ondanks de gereduceerde toegangsprijs en een miniscuul feministisch golfje. Maar ook de rest van de klandizie kon hij nu uit zijn hoofd zetten, want het stadsbestuur ervoer zijn aankondiging als een klap in het gezicht en verbood meteen de hele onderneming.

Buiten het Kleinpoortje is voortaan geen sprake meer van Vauxhalls. Wel buiten de Oosterpoort en de Herepoort, waarover morgen meer.