Herrie om het uithangbord van de Emmaus

In de handelingen van de gereformeerde kerkeraad te Groningen staat op 1 mei 1650:

“Nademael seker herbergier tusschen d’Heere en de Oosterpoorte een bordt het uijtgehangen met d’opschrift van Immaus, daer drie manspersonen staen geschildert tot misbruijck van Godts woort ende veler ergernisse, soo is goedgevonden, dat d’ Brouwer dien welcken dat huijs toebehoort, door d’ prediger inde cluft daerover sal aengesproken worden; en bij aldien daerop niets en volgt, sal tselve door den heer president uijt name van d’ kerckenraadt den E. heeren van den Raedt aangedient worden.”

Met andere woorden: een herbergier tussen de Here- en de Oosterpoort (de plek is aan de Hereweg ter hoogte van het huidige nummer 4) had een uithangbord met de naam Emmaus en een beeltenis van drie mannen aan zijn zaak opgehangen. Volgens het consistorie maakte dit bord misbruik van Gods woord. Vromen ergerden zich eraan. Daarom ging de kluftpredikant (kluft = wijk) de brouwer of eigenaar van de herberg er op aanspreken en mocht die in gebreke blijven, dan maakte de kerkeraadsvoorzitter de zaak officieel aanhangig bij het stadsbestuur.

Waarover wonden de kerkeraadsleden zich zo op? Er waren wel meer Groninger kroegen met bijbelse namen, zoals de Daniel, de David, de Toren van Babel, de Jeruzalem en de Petrus en Paulus. Waarom maakten de consistorialen daar geen woord aan vuil, en aan de Emmaus wel?

Dat ze zich druk maakten, was zeker niet gespeend van betekenis. De gereformeerde kerk gold als een instituut om rekening mee te houden. De door de staat beschermde en bevoorrechte kerk, dat was ze. Machthebbers en ambtenaren moesten er op zijn minst dooplid van zijn. Naast predikanten, burgers en geleerden zaten er ook politieke heren in de kerkeraad. En als deze vergadering van ouderlingen en predikanten der gereformeerde gemeente formeel iets voorlegde aan het stadsbestuur, dan luisterde dat ook aandachtig. Al kregen de consistorialen niet in alles hun zin, hun invloed was groot.

Het mikpunt van de kerkeraad, de eigenaar en uitbater van herberg De Emmaus, was démarches kennelijk liever voor, want hij reageerde snel op het bezoek van de kluftpredikant. Al op 10 mei 1650, negen dagen na de ophef in de kerkeraad, bleek deze Jan Geerts buiten de Herepoort al naar het stadsbestuur geweest te zijn, met het verzoek om zijn gewraakte uithangbord te mogen houden. En dat stonden de heren hem ook toe, “mits dat hij de Belden daer in late uijtdoen en die voortaan daer uit doe blijven”. Het was dus niet zozeer de nààm Emmaus, als wel de afbeelding op het uithangbord, die de opschudding in de kerkelijke gelederen veroorzaakte.

In de ogen van de kerkeraad moest die schildering een bijbelverhaal al te platvloers hebben toegepast op de herberg. Dat verhaal, uit het evangelie van Lucas, is inderdaad zeer toepasselijk op een herberg. Als twee mannen naar Emmaus lopen, een gehucht even buiten Jeruzalem, en onderweg de kruisiging en de verdwijning van Christus’ lichaam bespreken, voegt zich een derde, aanvankelijk onbekende man bij hen. In Emmaus gearriveerd, nodigen ze deze persoon uit om met hun mee te gaan, de herberg in: “Blijft bij ons, want het is bij de avond, en de dag is gedaald”. En terwijl de vreemdeling het brood neemt, breekt, zegent en aan zijn metgezellen uitdeelt, herkennen zij hem: het is zowaar Christus, die uit de dood is opgestaan.

Maar wat stond er nou op dat uithangbord? In de schilderkunst zijn er twee Emmausmotieven, die van de ontmoeting onderweg en die van de herkenning aan de stamtafel, en als je het mij vraagt komt vooral dat laatste motief in aanmerking. Van de buitenscène, waarbij Christus met zijn twee nieuwe metgezellen oploopt, kan ik me namelijk moeilijk voorstellen dat die de toorn van predikanten en stadsbestuur zou opwekken. Of het zou moeten zijn dat de metgezel op een herberg in de verte wees, die op de Emmaus leek. Maar dan nog bood het andere, veel nabijere motief veel meer gelegenheid tot reclame. Na de Middeleeuwen werd Christus aan de stamtafel namelijk allengs minder souverein en steeds menselijker uitgebeeld, waarbij kunstenaars ook uitdrukking gingen geven aan het ultieme herkenningsmoment, een ontwikkeling die begin zeventiende eeuw culmineerde bij Caravaggio. Volgens mij ging het uithangbord van de Groninger Emmaus nog een stapje verder, in die zin dat de picturale herkenning oversloeg op het verkrijgbare natje en droogje – Puike Waar!

Ook het Groningse Emmaus-verhaal speelde zich vlak voor Hemelvaart af. Eind mei 1650 schreef de scriba in het kerkeraadsprothocol, dat de zaak van het uithangbord in handen bleef van de kluftpredikant. Waarschijnlijk had Jan Geerts voldaan aan de eis van het stadsbestuur en de beeltenis van zijn bret laten afschrappen, anders zou het consistorie vast verdere stappen hebben ondernomen.

Curieus is nog, dat de eerste, rijk met zilveren beslag en graveerwerk versierde gilderol van het Groninger herbergiersgilde, die van elf jaar later (1661) dateert, ook een afbeelding van de Emmausgangers bevat. Dat de kerkeraad de collectiviteit der kroegbazen hier niet over kapittelde, zal wel liggen aan het feit, dat die gilderol niet openbaar was, en binnenskamers bleef. Letterlijk en figuurlijk: diep in de gildekist en zonder dat een gildebroeder de vuile was buiten hing.