‘Geef een appel en een peer en kom ’t hele jaar niet weer’
Geplaatst op: 11 november 2007 Hoort bij: Geschiedenis 17 reacties
Ter gelegenheid van de elfde van de elfde, de dag dat de heilige Martinus in 397 onder de grond ging, heb ik eens allerlei Groninger zangers met Sint Maartensliederen uit de Liederenbank bijeengezocht. De liederen zijn opgenomen in de periode 1954-1963, maar het blijken niet uitsluitend bejaarden die ze inzongen. Ook zijn ze niet allemaal even braaf. Een enkel lied overheerst in zijn varianten alle andere:
Martje Auwema-Overkamp
geboren Zuidhorn 1895, opgenomen in Garnwerd 1963:
Sint Martinus bisschop Roem van alle landen
Tunske Balk-Siegers
geboren Garnwerd 1903, opgenomen in Garnwerd 1963:
Sint Martinus bisschop Roem van alle landen
Sint Martinus bisschop Roem van alle landen (met Martje Auwema samen)
Jantje Bonthont
geboren Scheemda 1941, opgenomen Vriescheloo, 1957:
Sint Maarten was een brave man
Sint Martinus bisschop, met zien hoge houd op
Willem Buitenwerf
geboren Spijk 1906, opgenomen Ten Boer, 1954:
Ain Sundermeerten, koien droagen steerten
Wilhelmina Heinz-Barsema
geboren Groningen 1866, opgenomen Ten Boer 1954:
Sint Martinus bisschop Roem van alle landen
Elisabet Hovinga
geboren ??? te ???, opgenomen Groningen 1967
Sint Martinus Bisschop, de Koning van ons land
Aibert sinte vogel, Kip kap kogel
Anja Laan- van der Wijk
geboren Noordbroek 1900, opgenomen Hoogkerk 1954:
Kip kap kogel Sint Maarten vogel
Bernardina v.d. Laan -Strootman
geboren Noordbroek 1904, opgenomen Het Waar 1963:
Kip kap kogel, Sunder Meerten vogel
Antje Moed
geboren Vriescheloo 1941, opgenomen Vriescheloo 1957:
Wat branden die rode lichtjes mooi, In donker avonduur
Anna Wubina Schulte-Schulte
geboren Musselkanaal 1888, opgenomen Emmer-Compascuum 1961:
Sint Maarten was een brave man
Sint Sint Meerten, De koien droagenen staarten
Lena Slager
geboren Zandeweer 1946, opgenomen Zandeweer 1957:
Sint Martinus bisschop, Roem van alle landen
Ouwe Sint Matuuje
Albert van der Wijk
geboren Zuidbroek 1910, opgenomen Assen 1954:
Kip kap kogel, Sunter Meerten vogel
Sint Maarten was een brave man
Sint Maarten Sint Maarten is jarig vandaag
Sunt Sunt Meerten De koien doagen steerten
Jakob Zwiers
geboren Vriescheloo 1883, opgenomen Vriescheloo 1957:
Kip kap kugel, Mien voader is een duvel
Sunter sunter Meerten, Koien droagen steerten
Enige observaties
- Van snoep is nog helemaal geen sprake in deze liederen. Wel van fruit, dat eventueel in de winter te bewaren viel. Hedendaagse pedagogiek sluit hier naadloos op de traditie aan.
- Het appel en peerlied zou in de verschillende varianten, zoals ‘Kip Kap Kogel’, best eens van een hele oude katholieke hymne kunnen afstammen. Ik zou het wel eens willen horen zingen door een groot koor, en dan langzaam en gedragen, en als canon.
- De dialectvormen zijn waarschijnlijk van latere datum, toen streektaal meer ingang vond als geaccepteerde cultuurtaal.
- ‘Sint Maarten is een brave man’ lijkt me een negentiende-eews schoolmeesterspoeem net als ‘Wat branden die rode lichtjes mooi’ en ‘Sint Maarten is jarig vandaag’. Het laatste lied komt ook nog eens voort uit een misvatting, want het is geen geboorte- of doopdag, maar de naamdag door de begrafenis van de heilige.
- De variant ‘Kip kap kugel, Mien voader is een duvel’ van de heer Zwiers uit Vriescheloo is uiteraard een ernstige verbastering. Zijn spotlied werd beslist niet bij de deuren gezongen! Waarschijnlijk was het iets van pubers, die niet meer mee mochten doen.
Meer info:
Meertens Instituut
Citaten:
“Een originele verklaring voor het lopen met lichtjes op Sint-Maarten werd gegeven door de Duitse volkskundige Dietz-Rüdiger Moser. Hij staat op het standpunt dat de oorsprong van veel gebruiken ligt in de liturgie van de katholieke kerk. Gedurende het kerkelijk jaar werden telkens bepaalde teksten uit de bijbel (perikopen) gelezen, waarover vervolgens gepreekt werd. Vele eeuwen was dat op 11 november: ‘Niemand steekt een lamp aan en zet die in de kelder of onder de korenmaat, maar op de standaard, opdat wie binnentreden het licht zien’ (Lukas 11:33 e.v.). Deze tekst gaf volgens Moser een duidelijke aansporing om op deze dag met lichtjes rond te gaan.”
En
“Met Sint-Maarten langs de deuren gaan en zingen om wat snoep of ook wel geld was aanvankelijk vooral een bezigheid van arme kinderen. Ouders die het wat beter hadden zagen liever niet dat hun kinderen daaraan deelnamen. In de jaren ’20- en ’30 verandert deze houding. Er bestaat dan een grote belangstelling voor ‘volkscultuur’ en het Sint-Maartenlopen wordt gekoesterd als een ‘volksgebruik’. Een bijna eerbiedige houding was daartegenover op zijn plaats.”
Ter Gouw
Citaat:
“In heel het oude Friesland van Kennem tot Wezer, ja ook in aangrenzende oorden, was het weleer, en is het op sommige plaatsen nog, het gebruik, dat de optogt der jongens op St. Maartensavond geschiedde met fakkels of lantarens. Oudtijds ging ’t algemeen met brandende fakkels, die gezwaaid werden onder ’t zingen, dat de vonken een vuurregen maakten; maar dat was toch wel een beetje gevaarlijk, en daarom werden die fakkels vervangen door papieren lantarens of uitgeholde wortels met een kaarsje er in.”
groninganus 
‘GEEF EEN APPEL EN EEN PEER EN KOM ‘T HELE JAAR NIET WEER’ heb ik als kind in Eindhoven ook uit volle borst gezongen 🙂
Hier is een link naar
http://www.theoldhometown.com/eindhoven/picture/number9341.asp
waar o.a deze tekst te vinden is:
Jan tis vastenovend, kom nie thuis vor tovend, tovend in de monenschijn as vader en moeder no bet toe zijn. Dan dansen wij op klompen, simpe sampe sompe, ik heb gezongen en niks gehad, gif me un stuk van verkensgat. verkensgat is toegevrorre, Mieke he der mes verlorre. Kinnebakkerij, Kinnebakkerij, gif me une cent dan gok vurbij. Gif me un appel of un pir, komk ut hille jor nie mir.
Over dat verkensgat lees je ook meer op die pagina…. je moest er wel wat voor doen… !!!
@Reen,
Wel weer typisch dat die Brabanders over verkensgaten gingen zingen. 😉
(bloos) ‘k kan er ook niks an doen… zo zongen we dat… en dat komt natuurlijk door dat hele gesodemieter om die varkensblaas te pakken te krijgen… ieder kind moest er een hebben en er waren er dus niet genoeg… Allenig as ge ’t verkensgat durfde te kussen kreegde ge er een… Marktwerking heet dat nu 😉
Dacht je dat ik daar toen ook maar één moment heb nagedacht over _wat_ ik zong…? Niks d’r van .. Hoppa… Spuug in’t handje… lekker fors rommelgeluid maken, en een bietje veul theater want saaie kinderen kregen gewoon niks!
God wat een tijd geleden… 😉
Hier is de muziek 😉
http://www.liederenbank.nl/liedpresentatie.php?zoek=71857
@Reen,
De melodie is heel anders dan die van het Sint Maartenlied met dat zinnetje. Overigens is Maathuis een typisch Groninger naam – het zou toch niet een nazaat zijn van een van de vele Groningers die bij Philips is gaan werken?
Zou best ’s kunnen… z’n Brabants is niet best 🙂 zo te horen…
Meer over de rommelpot, zie
https://groninganus.wordpress.com/2007/08/18/het-eertijds-beruchte-muntendam/,
bijna op het einde, met een mp3 opname
‘k kan zo gauw geen Brabantse opname variant vinden van Jan ’t is vastenaovond…, maar deze opname komt vanover de grens uit België en geeft de sfeer van (een Vlaamse variant van) het lied goed weer, inclusief het gebruik van de rommelpot
[audio src="http://biglemoi.free.fr/Medias/sounds/Vastenavond.mp3" /]
Ja, die melodie lijkt sprekend op die bvan het Groningse Sint Maartenlied. Ben heel benieuwd of de katholieke grondlegger ervoor te vinden is.
Even heel iets anders tussendoor:
Bron: http://home.hccnet.nl/m.snaterse/Martinus.html
11 NOVEMBER
Sint Maarten, Sint Maarten
De straten zijn verlaten
De winkelcentra overvol
Elf november: Mega-lol!
Sint Maarten, Sint Maarten
De bakker met zijn taarten
De schoenmaker met lederwaar
Heel de middenstand zit klaar.
Sint Maarten, Sint Maarten,
Ik wil Pokémon-kaarten!
Ik wil geen stomme kauwgombal
Denk maar niet dat ik zingen zal.
Sint Maarten, Sint Maarten
Patrick, hou op met blaten!
Vooruit! Pak aan dat snoep en snel
Pokémon krijg je morgen wel.
Sint Maarten, Sint Maarten,
Lang leve de welvaart en
De meisjes met de rokjes aan
Die zie je bij de Vishoek staan.
JELOU (2004)
Het volgende liedje heb ik ook al gehoord aan de deur, anno 2005, 2006, 2007:
‘k Stoa veur de deur in ’t duuster
Mit mien lanteern en ik luuster
Komt er nog ain, ik ken niks zain
Aans gao ‘k weer vot in ’t duuster
Ik las de verklaring van het Meertens Instituut voor het lopen met lichtjes. Toch denk ik dat er zeker ook een link ligt met de oude Keltische Samhain viering, waarbij vuren werden ontstoken, die later overging in All Hallows Eve (Hallowe’en), onder de invloed van het christendom. Toen plaatste men al uigeholde knollen bij de deuren met kooltjes erin om dolende geesten te weren en werd er om diezelfde reden tot middernacht gezongen en gedanst.
Wellicht ligt ook daar een stuk oorsprong van de lampiontocht zoals wij die kennen.
Bij mij waren 60-70 kinderen aan de deur,
waarvan één nog een gronings liedje zong,
sint martinus bisschop
mit dien hoge houd op
mit die laange slipjas aan
doar komt sint martinus aan.
Nog gezien op http://home.hccnet.nl/m.snaterse/Martinus.html
Je kunt het je haast niet voorstellen, maar er lijken mensen te zijn die (dergelijke onschuldige folklore haten en hun kindonvriendelijkheid) met een heuse stikker op de brievenbus afficheren:
Ja, ik zag zo’n sticker vandaag op een weblog. Studentikoos type. Een andere student met een weblog had geen snoepjes in huis, deed de lichten uit en verstopte zich.
Hier wordt maandagavond gelopen. Ik ga even bij mijn buurvrouw kijken die in de jury zit om de zelfgemaakte lampionnen te beoordelen en zal jullie op de hoogte houden van de Zevenhuister Sint Maarten varianten.
Ik hoef hier niet thuis te blijven wachten op kinderen, die komen niet langs. Het nadeel van afgelegen wonen.
Maar dinsdag gaan we met de opvangpeuters van mijn buurvrouw even een na Sint Maarten vieren hier aan het pad.
Wij kregen zaterdag en zondag kinderen aan de deur en ik verwacht dat er vanavond ook nog wel wat zullen komen.
Ik neem aan dat één keer in de zeven jaar Sintmaarten op een zondag valt. Maar ik kan mij uit mijn jeugd in Heiloo en de afgelopen 28 jaar in Groningen (toch ook zo’n vier zondagen) niet herinneren dat Sintermaarten verplaatst werd als het op een zondag viel.
Is dit moderne regelneverij? Het creëren van een probleem waar er geen probleem was?
Harry, ik wist niet dat de middeleeuwse vastenavondviering een periode omvatte die grofweg kon lopen van Sint-Maarten tot Pasen, zie: http://users.pandora.be/wim.beelaert/vastenavond/geschiedenis.html
Dat verklaart me nu wel dat voor mijn beleving St. Maarten en Vastenavond liedjes zo dicht bij elkaar liggen… geleerd n.a.v. jouw verhaal 🙂
Het volgende nog om m’n verhaal af te ronden:
Het Zuid Nederlandse lied “vastenaovond die komt an” dateert voorzover ik heb kunnen vinden, al minstens van 1860.
Het grootste deel van de muziek op die mp3 link is te vinden staat op:
http://www.dbnl.org/tekst/duys001oude02_01/duys001oude02_01_0127.htm
waar Baron de Reinsberg-Düringsfeld, Calendrier belge, 1860, I, 127, aangehaald wordt, die het volgend lied in Limburgse tongval uit Maaseik neerzet:
Vastenoavend die komt aen,
looit die meisjes vreug opstaen,
zy keiken hier, zy keiken daer,
zy keiken romme dromme.
Moeder, staet me mutske wel,
me lief zal dezen oavend kome;
kumt ze dezen oavend neet,
dan komt ze den hielen vastenoavend neet,
——- de mp3 uitvoering slaat dan de volgende 9 regels over:
dan trouw ig met noaber Jensche.
Noaber Jensche zal op de dromme sloan,
de gek zal lierre danse.
Hoarrtte, dievelanskette,
woa zulle we die auw wiever opzette?
Op ein auw kokepan.
Dit joar eine schilling,
het anger joar eine penning.
Vrouw en meister blieft gezond.
——- en gaat verder met de volgende 6 regels van de tekst:
Zet die leyer aen die wan,
sniet het spek drie elle lang;
loat het metske zenke
doer die vette schenke,
loat het metske valle
doer die vette halle.
——– dan volgen nog een regel of 3 die ik tot nu toe niet hebben kunnen vinden, maar dat zijn NIET de 5 regels waar de door Baron de Reinsberg aangehaalde tekst op eindigt:
Hei! vrouw, eine gooye vastenoavendsbroog.
Ig heb zoo lang met de rommelspot geloupe,
ig heb ge gelsch om brood te koupe.
Rommelspotterie, rommelspotterie,
geuf mig ein oirtsche dan goan ig verbie.
Dan zijn we weer min of meer terug bij waar we begonnen: ‘GEEF EEN APPEL EN EEN PEER EN KOM ‘T HELE JAAR NIET WEER’.
Een leuke oefening in culturele geschiedenis … !
Wij leerden op school, in de binnenstad van Groningen, halverwege jaren ’80 het volgende liedje:
Mien lutje lanteern,
ik zai die zo geern,
Ik loop deur de straot’n
‘k kin zingen nait loat’n
Mien lutje lanteern,
ik zai die zo geern.
Op het internet kom ik kleine varianten tegen op dit versje.
Wat gaaf, die kaart. Ik dacht vroeger dat Sint Maarten iets typisch voor Groningen en Drenthe was. Later ontdekte ik dat ook de kop van Noord Holland meeloopt en -zingt maar ik zie nu dat het ook in Limburg gevierd wordt. Weer iets geleerd bij Gelkinghe! 🙂