Tiktak – het kan verkeren
Geplaatst op: 19 augustus 2010 Hoort bij: Stad toen 8 reacties
De familienaam van de Groninger koffiebranders en theemengers Tiktak komt van een bordspel. Tegenwoordig noemen we dat backgammon of triktrak, maar in de zeventiende en achttiende eeuw heette dat meestal nog verkeren of tiktak, in Groningen tenminste.
Ik leerde het zelf pas in 1977 kennen door een stel Israëlies in folkcafé de Plu’s, die het mee hadden genomen uit het Midden-Oosten. Ik vermoed daarom dat het voordien in Nederland vrijwel uitgestorven was, en dat de hippie-generatie het herintroduceerde. Maar misschien word ik daarin bedrogen door mijn beperkte blikveld.
In de zeventiende en een deel van de achtiende eeuw was het in elk geval nog het populairste bordspel in Groninger kroegen. In verweg de meeste vond je één, maar vaak ook wel meerdere tiktak- of verkeerborden. De Sint Jacob of kremerskroeg aan de Zwanestraat bezat in 1685 zes stuks. De Smidskroeg, gevestigd in een gang aan de Jacobijnerstraat, had er een paar jaar eerder vijf.
Vanaf ongeveer 1700 is het dammen duidelijk in opkomst. In de Helm aan de zuidzijde van de Grote Markt, de herberg waar de postkoetsen afreden, lag anno 1733 het tiktakbord al op zolder. Het dammen zal niet veel later ook elders het verkeren hebben verdrongen.
Prent Adriaan van Ostade: © The Trustees of the British Museum
groninganus 
Ik kreeg en zag voor het eerst een backgammonspel op 5-12-1978. Cadeau voor hulp bij een verhuizing van iemand die net terug was uit India. Het spijt me dat ik daarmee een vermoeden van bedrog door een beperkt blikveld niet kan bevestigen of ontkrachten.
Ergens in de jaren ’50 heeft mijn vader mij en mijn zusje trik-trak geleerd. Helemaal uitgestorven was het dus niet. Overigens heb ik geen idee meer hoe het ging.
Mijn grootmoeder leerde mij trik-trak toen ik klein was (jaren ’60), nadat ik op aanwijzingen van haar een bord gemaakt had.
Ik speelde het daarna regelmatig met mijn moeder, die het in haar jeugd ook veel gespeeld had.
Ik heb backgammon geleerd van Iraanse en Armeense asielzoekers. Heerlijk zo’n potje kletsen met een mooi spel erbij. Van andere asielzoekers heb ik Afrikaanse spellen geleerd, o.a. bao en siga, voorlopers op ons dam en schaakspel. Eigelijk viel me op dat al die spellen wel verwant zijn aan onze spelletjes, hoe ver de afstand ook.
In 1980 was ik op Kreta en zag dat daar in de café’s veel backgammon werd gespeeld door de plaatselijke bevolking. Ik heb er toen nog een spel gekocht.
Ik heb het begin jaren 60 geleerd in Gallicie,gewoon op straat met krijt een veld tekenen en met bierdopjes het spel spelen.Wel uitkijken voor die mannen met die gekke petjes (quardia civil),die hadden nogal losse handjes.Het was in de tijd van “Viva Franco,Espana Arriba”.
Ik heb het vroeger bij mijn oma geleerd. Ze noemden het triktrak (omgeving Utrecht). Deze mensen hadden geen contact met mensen uit het Midden-Oosten, dus ik vermoed dat het een overlevering is uit de Nederlandse geschiedenis.
Ik heb backgammon leren spelen op de campus van de universiteit twente rond 1987. Later veel toernooien ook gespeeld in binnen en buitenland. Het spel komt oorspronkelijk uit het midden oosten en is meegenomen naar europa door de romeinen. Dit heb ik uit boeken weten te plukken. Ik vind het spel fascinerend en geweldig. Het computerprogramma Snowie gebruik ik vaak als sparringpartner. De prent is inderdaad geweldig.