De oma van mijn oma liep een paar modes achter

Ik vroeg Rein Lotterman of hij eens naar de foto’s van mijn betovergrootmoeder wilde kijken, en dan vooral naar het oorijzer, Behalve een vriend van mijn moeder is hij klederdrachtdeskundige, vandaar.

Volgens Rein draagt ze over een witte ondermuts (een tipmuts) en een zwarte tussenmuts een oorijzer “dat al helemaal uitgegroeid is tot een helmvormig geheel”. “Dat is de laatste fase van de ontwikkeling van het oorijzer”, zegt hij. En: “Het oorijzer kan van goud zijn, van verguld zilver of van koper.”

Zelf ben ik dan al gauw geneigd te denken dat het van koper was, want zulke grove stukken edelmetaal kan ik me in haar landarbeidersmilieu helemaal niet zo goed voorstellen. Hoewel ik in de rechterlijke archieven van het Oldambt ook wel eens een arbeider tegengekomen ben, die een beste som geld had gespaard. Vanouds vormde opsmuk een spaarpotje. Als het tegenzat en er moest geld komen ging dat het eerste weg.

“De stiften zijn meestal van goud”, aldus Rein, die helaas niet goed kan zien wat voor soort stiften mijn betovergrootje droeg. “Je hebt cannetille (of cantille) en draadwerk en stampwerk. Ik denk dat het ’t eerste is. Over het oorijzer een kantenmuts, de zogenaamde floddermuts. Aan weerskanten mutsenspelden, roosjes.”

Wat ze om de hals draagt, noemt hij “typisch Gronings-Drents”. Het gaat om “een gouden slot van cantille en draadwerk met zijstukken, Het jak dat ze draagt is uit de mode 1860-1870.”

Zoals ik in het vorige stukje schreef, moet de foto gemaakt zijn tussen 1886 en 1895, toen Heiman Benjamin Sanders zijn atelier aan het Hoogstraatje hier in Groningen had. De opoe van mijn opoe liep dus wel twintig, dertig jaar in de mode achter.

“Oudere vrouwen  gingen niet zo gauw meer met een nieuwe mode mee”, aldus Rein: “Ze bleven de kleding langer doordragen, ook al was die dan wat ouderwets”. Als oorijzerdraagster behoorde Fennechien Mantjes tot een bijna uitgestorven soort. Rein: “Oorijzers gingen in Groningen na 1850 al snel uit de mode, eerst bij de rijke bovenlaag en in de stad. Op het platteland werd het oorijzer nog het langst gedragen.”

De oma van mijn oma

Een oude vrouw met een klederdrachtkapje, een oorijzer, en strengen bloedkoralen met een slotje. De foto komt uit de boedel van mijn grootmoeder Fennechien Perton – Lindeman en mijn oud-tantes vertelden me later dat het een portret is van haar grootmoeder. Het stelt dus de oma van mijn oma voor. Iets wat ik gelukkig heb genoteerd.

Maar net als andere mensen had mijn oma twee oma’s en welke van de twee is het? De Beerster naaister Pieterke Pras (1816-1877) die in 1842 trouwde met de timmerman Jan Martens Lindeman uit Midwolda? Of  de uit Meeden afkomstige dagloonster en arbeidster Fennechien Mantjes (1821-1898) die begin 1845 trouwde met de in Westerlee wonende boerenknecht Haiko Derks Vos?

Het blijkt de laatste, Fennechien Mantjes. De eerste, Pieterke Pras, overleed namelijk op een tijdstip dat het laten maken van een fotoportret nog niet echt gemeengoed was. Bovendien kwam het portret uit het atelier van H. Sanders & Co.  aan het Hoogstraatje in Groningen. De joodse fotograaf Heiman Benjamin Sanders vestigde zich hier in 1886 en bleef er nog tot 1895 zijn atelier houden. In die periode moet het portret dus gemaakt zijn. En dan leeft alleen Fennechien Mantjes nog. Alleen zij komt dus in aanmerking. Zij is ook de oma, waarnaar mijn oma genoemd was, misschien mede de reden dat er veel later een vergroting naar het portretje werd gemaakt.

Zoals gezegd kwam Fennechien Mantjes uit Meeden, waar haar vader, Pieter Jans Mantjes arbeider was. Niets bijzonders. Diens vader Jan Pieters fungeerde echter als kerspeldienaar. Dat was een soort van bode voor de schatbeurder en de dijkrechters ter plaatse, een ambt waarvoor je in elk geval moest kunnen lezen en schrijven. Wat lang niet alle arbeiders konden.

Hoe dan ook, in 1844 werkte Fennechien in Finsterwolde, waar ze zwanger raakte. Pas een maand na de geboorte van haar zoon trouwde Haiko Derks Vos haar in die plaats, waarbij hij het zoontje Derk erkende. Misschien is er een vaderschapsproces geweest, dat moet ik nog maar eens gaan uitzoeken.

Fennechien en haar man bleven in de gemeente Finsterwolde wonen, waar ook al hun zes overige kinderen werden geboren. Een daarvan overleed als zuigeling, diens naam ging, zoals gebruikelijk, over op een volgend jongetje. In 1867 overleed Fennechiens man en kwam zij er als weduwe alleen voor te staan. Van de oudste vier kinderen, in leeftijd oplopend vanaf dertien jaar, zou je kunnen veronderstellen dat die hun weg wel hebben gevonden als boerenknechten en -meiden, inwonend op boerderijen. Maar de jongste twee, waaronder mijn overgrootmoeder Hindertje, waren daarvoor nog te klein, met hun vier en zeven jaar. Daarvoor moest Fennechien als weduwe dus blijven zorgen.

Vanaf 1876 zouden haar kinderen trouwen, meest met boerenknechten. dienstmeiden en dagloonsters uit de gemeente Finsterwolde. Eén dochter, mijn overgrootmoeder, kwam met een timmerman uit dezelfde gemeente thuis, een andere dochter met een huisschilder uit Eexta, en haar oudste zoon zoon met een meisje, waarvan het beroep me onbekend is.

Dat meisje woonde op de Ganzedijk. En Ganzedijk, dat nu vermaarde gehucht, was ook de plaats waar mijn betovergrootmoeder Fennechien Mantjes in 1898 stierf. Ze woonde ze daar medio jaren 1880 in bij die zoon, wiens vrouw jong stierf en ze nam daar de zorg op voor drie piepjonge  kleinkinderen.

—

Het hulpmiddel voor het dateren van de foto:
Henk Wierts ea – Photograhieën & Dynastieën: Beroepsfotografie in Groningen 1842-1940 (Bedum 2000). Zie  pag. 140 voor H. Sanders & Co.

Op visite bij mijn overgrootvader Lindeman

Zonder ernaar te zoeken, vond ik een boedelinventaris van mijn overgrootvader Fokko Lindeman, timmerman te Finsterwolde. Het stuk stamt uit september 1891. Zijn eerste vrouw was een paar maanden eerder overleden, ruim een jaar later zou hij trouwen met zijn tweede vrouw, mijn overgrootmoeder.

Hij en zijn twee dochters woonden in een eigen huis op bijna 6 are beklemde grond, Finsterwolde sectie C 1186 – 1188. Ik moet nog uitzoeken waar dit vastgoed precies lag, maar het lijkt op Finsterwolderhamrik.

De huisindeling was:

• Voorkamer
• Keuken
• Kelder
• Achterhuis
• Timmerwinkel
• Zolder

In de voorkamer was veel zitgelegenheid, want er stonden maar liefst tien “sneden” stoelen en een “rieten leuningstoel”. In twee van die stoelen lag een stoelkussen voor een gerieflijker zit. In het midden van de ruimte stond een tafel met een lamp erboven. Langs de wanden onder meer een linnenkast en een commode, beide met ongespecificeerde ornamenten, de commode bovendien met een kastklok. Verder onder meer een turfvat, een kinderwagentje, een tinnen waterpot en een koperen ketel.

Er hingen géén schilderijen aan de muur, de kast-ornamenten vormden de enige opsmuk. Wel stonden er in een van de kasten twee karaffen met acht glaasjes, en daar lag ook het gewerkte goud en zilver van wijlen Lindemans vrouw, namelijk een gouden broche en twee dito oorknoppen, een zilveren reukdoosje – dat mijn grootmoeder nog wel eens geërfd kan hebben – en een “knipje” met een zilveren beugel. Ook aan zulke voorwerpen kon het oog zich laven.

De voorkamer zal wel pronk- en nette bezoekkamer geweest zijn, terwijl er in de keuken meer geleefd werd. Daar stonden bij de kookkachel vier stoelen om een tafel, terwijl er op een kastje een “wekkerklokje” stond. In dat kastje treffen we dan nog een koffiemolen, een blikken koffiepot en enig theegoed aan, naast een partij spek die op het respectabele bedrag van 28 gulden getaxeerd werd.

In de kelder en het achterhuis de voorraden en werkspullen van de ontbrekende vrouw des huizes. De voorraden in vaten en grof aardewerk. En verder het materiaal voor het doen van de was: akers, tobben, emmers en linnenrekken.

In de timmerwinkel (= werkplaats) een schaafbank, een draaistel en een slijpsteen,  dan allerlei ongespecificeerde gereedschappen, “een trappen” en acht kippen die gemiddeld een gulden waard bleken. Op de zolder boven de werkplaats lag de voorraad hout, maar ook een flinke partij klompen. Kennelijk was mijn overgrootvader tevens klompenmaker geweest.

Gezien de positie van het beddegoed, het huishoudelijke linnen en de kleren waren er op de zolder een paar slaapplaatsen afgetimmerd.

Wegens zijn timmerwerk had mijn overgrootvader nog ƒ 268,30 onder de mensen zitten. Op zijn spaarbankboekje van de (Nut?)spaarbank te Beerta stond “een kapitaal” van 750 gulden. Aan contanten was er 60 gulden in huis. Al met al leverden deze bedragen en de getaxeerde inboedel een begrote somma van ƒ 1749,05 op.

De totale schulden daartegenover bedroegen slechts ƒ 237,70. De grootste crediteur was Jan Poppes Hommes, de bekende anarchistische logementhouder bij wie Domela Nieuwenhuis nogal eens kwam spreken en logeren. Deze Hommes was ook actief als aannemer en houthandelaar. Van hem betrok Fokko Lindeman het meeste hout.

De op één na grootste schuld was die aan dokter Schönfeld, de huisarts, voor de geneeskundige behandeling van wijlen Lindemans vrouw. Die op haar graf een paal had staan, welke geleverd was door een zerkhouwer uit Winschoten.

—
Bron: RHC Groninger Archieven, toegang 110, notarissen te Finsterwolde (standplaats 36) inv. nr. 82, acte nr. 187 dd 29.9.1891 van notaris A.H. Koning.