Een waar woord en het allitereert ook nog

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 30 mei 1953.

Groningens Ontzet was goede tijding in Amsterdam

Toen het heugelijke bericht van Groningens Ontzet Amsterdam bereikte, ging drukker Jan Dirks op de Prinsengracht meteen aan het werk om dit nieuws verder te verspreiden.

Omdat het stuk niet voor iedereen even leesbaar zal zijn, zet ik het maar even om in hedendaags Nederlands.:

De bisschop van Munster voor Groningen niets anders vindende, dan kruit en lood, naast vele vrome en onversaagde krijgshelden, bleef de stad maar aanvallen, maar werd zodanig van binnenuit begroet, dat hij na enige weken belegering de stad heeft moeten verlaten. Daarbij heeft hij moeten achterlaten duizenden mannen, zowel doden, gewonden, krijgsgevangenen en overlopers, zodat zijn hele leger, dat 24.000 man sterk was, nu nog niet de helft over heeft. Waar de bisschop heen is, weet men niet. Nader bericht volgt.

Bron.

De Blauwe Haan aan het Damsterdiep

Tot mijn verbazing beschikt het RHC Groninger Archieven over een kleine collectie tabakszakken. Zulke zakken bestaan sowieso uit de allerminste soort papier: goedkoop, grauw en snel vodderig. Ze zijn niet bedoeld om te bewaren, maar om weg te gooien.

Dat ze in dit geval dat lot bespaard bleef, danken we ten eerste aan de diakenen van de hervormde gemeente Garmerwolde. Zo tussen 1808 en 1861 borgen zij kwitanties in zulk verpakkingsmateriaal op. Ten tweede was het waarschijnlijk een geluk, dat er vrij lang niet naar het spul omgekeken werd. Toen het kerkarchief van Garmerwolde naar het Rijksarchief overgebracht en daar geïnventariseerd werd, was het al wel zo bijzonder dat de inventarisator er een apart verzamelingetje van maakte, dat hij in een archiefdoosje deed, om te bewaren.

Inderdaad zien de zakken er van een afstandje onooglijk uit. Soms is het vignet nauwelijks te lezen zoals bij deze van De Witte Roos aan de Rademarkt (ca. 1800):

In andere gevallen staat het vignet er juist heel mooi op, en is het met niet al te veel moeite digitaal vrij te maken en bij te werken:

Wat we hier zien is een haan, geflankeerd door links een kruik met rappé (een soort snuiftabak) en rechts een vat met tabaksbladeren. Het geheel doet denken aan een uithangbord of een snijraam. De vormgeving, met die slanke bokaal in top en die guirlandes, lijkt uit het eerste decennium van de  negentiende eeuw. Maar misschien zit ik er ook wel naast en is het ouder of zelfs jonger.

De tabakszak met dit vignet kwam van J. Gruno in de Blaauwe Haan aan het Damsterdiep noordzijde, wiens brede winkel-assortiment op de puut wordt omschreven als:

“Onderscheiddene soorten van Marijland en Portorico Tabak, Sigaren, Koffij, Thee, Jenever, Brandewijn en Likeuren, Kruidenierswaren enz.”

Wanneer Jan Gruno op dat adres in al die zaken handelde, is eenvoudig te achterhalen, omdat er een grote tabaksfabriek uit zijn onderneming groeide, waarvan de geschiedenis bij het honderdjarig bestaan door de krant opgetekend werd. Gruno verhuisde in 1842 naar de Blauwe Haan, en verliet dat pand in 1869 weer voor een grotere fabriek, even verderop.

Op zich komt Gruno’s bewaarde tabakspuut dus uit het midden van de negentiende eeuw. Toch lijkt het beeldmerk veel ouder en ik meen daarvoor ook een aanwijzing te hebben in de vorm van een uithangbord met een Blauwe Haan dat hier zeker vanaf 1774 te zien was.

Ook toen al was het een kruidenierszaak, al handelde de toenmalige uitbater Jan ten Post getuige advertenties tevens in aanmaak- en ovenhout, baggel– en sponturf, boomolie, chocolade, zoetemelkskazen, verfstoffen en zaaigoed als grauwe en groene erwten, zeeuwse witte bonen en klaverzaad.

Toen Jan ten Post in 1804 op zijn 63ste overleed, leken de nabestaanden de zaak eerst te willen verkopen. Toch ging zijn zoon Eiko ten Post ermee door, op hetzelfde adres aan het Damsterdiep, “alwaar de Blouwe Haan uithangt”.

In 1827 deed Eiko als eigenaar-bewoner zelf een poging om het pand te verkopen. Dit vastgoed omschrijft hij dan als:

“..eene neringrijke KOOPMANSBEHUIZING waarin eene reeks van. jaren de KRUIDENIERS-, TABAKS- en IJZERWINKEL met goed succes is geëxerceerd en nog op heden wordt gecontinueerd, verder geschikt tot differente Affaires, staande aan het Damsterdiep , alwaar DE BLAAUWE HAAN uithangt. “

De verkoop ging niet door. In 1837, een maand voor zijn overlijden,  waagde Eiko nogmaals een poging met een wat andere omschrijving in de krant:

“Eene zeer aanzienlijke en groote KOOPMANS BEHUIZING, staande aan het Damsterdiep , te Groningen, alwaar de BLAAUWE HAAN voorhangt, voorzien van ruime KORENZOLDERS, met een TUINTJE en ANNEXEN, waarin sedert onheugelijke jaren de KRUIDENIERS- en TABAKSAFFAIRE met het beste succes is en nog wordt uitgeoefend.”

En in 1840 noemt Eiko’s zoon Johannes Bartes ten Post het:

“Eene groote BEHUIZING met TUIN , staande en gelegen aan het Damsterdiep, te Groningen , in het Wapen de Blaauwe Haan, waarin sinds lange jaren de KRUIDENIERSHANDEL , het TABAKSKERVEN, SLIJTEN IN STERKE DRANKEN, alsmede het BOEKWEIT- en MOSTAARDMALEN met goed succes wordt uitgeoefend. Zijnde inmiddels de MOLEN met TOEBEHOOREN ook alléén, alsmede het geheel UIT DE HAND TE KOOP.”

Drie maal was dit keer scheepsrecht, op termijn. Want in mei 1842 maakte deze kleinzoon van de bedrijfsstichter bekend dat hij verhuisd was naar een locatie vlakbij:

“De ondergetekende, thans woonachtig in de Blaauwe Haan op den NIEUWEN WEG, nabij de STEENTILPOORT, berigt zijne geëerde Begunstigers , dat, ofschoon hij zijne Behuizing aan het Damsterdiep aan den Heer J. GRUNO verkocht heeft, hij evenwel de AFFAIRE in ROODE HAANTABAK van EIKO ten POST , KOFFIJ en SNUIF op den ouden voet blijft uitoefenen.
J. B. TEN POST , Eico Zn.”

Lijkt het er sterk op dat Jan Bartes het uithangbord en het roodmerk meenam naar de Nieuweweg, het merk Blauwe Haan bleef aan het Damsterdiep, getuige de tabakszak van Gruno in de Groninger Archieven.

Gruno was in 1839 begonnen aan het Schuitendiep met een grossierderij in koloniale waren, waar een tabaksfabriek, een koffiebranderij en een theepakkerij aan vastzaten. Deze onderneming groeide daar al gauw uit haar jasje. Vandaar de verhuizing in 1842 naar het Damsterdiep.  Op de nieuwe locatie specialiseerde Gruno zich in tabak, koffie en thee; de koloniale waren gaf hij er verder dus aan. En dat bleek een goeie strategie, gezien het feit dat in 1869 opnieuw naar iets groters verhuisd moest worden, waarbij Gruno zich helemaal in de tabak specialiseerde.

In dat jaar 1869 kwam een bedrijf in de ouwe Blauwe Haan, waarvan de naam nog steeds heel bekend is. Want Jan Gruno verkocht het pand aan het Damsterdiep, de koffiebranderij en de theepakkerij met het merk De Blauwe Haan aan Klaas Tiktak, die zijn bedrijf na verloop van tijd Stoom-Koffiebranderij en Chineesche Theehandel “De Blauwe Haan” ging noemen. Volgens de Wikipedia had Tiktak een “voorliefde voor hanen” en liet hij daarom het beeldmerk ‘De Blauwe Haan’ in 1900 officieel registreren. De auteurs van het Tiktak-lemma waren duidelijk niet op de hoogte van het feit dat het indertijd al een 130 jaar oude huisnaam was.

In elk geval voerde Tiktak het merk Blauwe Haan nog tot de oorlog. Daarna bleef de haan nog als figuurtje op producten staan, tot vrij recent nog.

In 1902 verving Tiktak het pand dat vroeger de Blauwe Haan heette, door een nieuwe fabriek op dezelfde plaats. In de topgevel was er een haan te zien. Tiktak bleef nog op deze binnenstadslokatie tot 1984, toen het bedrijf verhuisde naar een nieuw onderkomen aan de Rouaanstraat, waar het met behoud van het hofleverancierschap opging in de multinational Segafredo.

‘Jachtwater doodt levend onrein’

Leekster Courant, april 1920.