De Weddermarkt, tot vreugd’ en ergernis van dominees

Volgens het loflied op de Wedder kermis kwamen er duizenden mensen op die jaarmarkt af. Ze kwamen van alle kanten en heinde en verre: Westerwolde, de schansen, Bellingwolde, Westfalen en Drenthe. Ze kwamen er voor huishoudelijke benodigdheden als wastobben, melkvaten, spinnewielen en luiwagens, voor artikelen met een persoonlijk verzorgingdoel als brillen, kammen en kousen, en voor levende have als paarden, zwijnen, gevogelte, hond en kat. En als dan het benodigde ingeslagen was, dan stopte men de knorrende maag met kermiskoek, noten en/of bier, terwijl er tot ver na middernacht voor de viool werd gedanst.

Ik dacht er gisteravond niet aan, maar Geert Luth heeft in zijn boek (On)gepast gedrag (Heiloo 2006) ook aandacht besteed aan de kermis van Wedde (pag. 340-345). Op basis van het prothocol van de classis Oldambt en Westerwolde constateert hij, dat de kermis een belangrijk evenement was. Zo gold deze jaarmarkt als een tijdsaanduiding in de streek en zou Wedde dankzij de markt meer dan andere plaatsen bedeeld zijn met tapperijen.

Maar feitelijk ging het niet om één, maar om twee jaarmarkten, die, zoals het lied ook al aangaf, redelijk vlak na elkaar kwamen – er zat bepaald geen halfjaar tussen, maar twee, drie maanden. Het betrof een Pinkstermarkt en een zogenaamde linnenmarkt.

Volgens Luth was de Pinkstermarkt altijd op de tweede dinsdag na Pinksteren. Zelf kwam ik voor het jaar 1797 juist de woensdag voor Pinksteren als vaste tijd tegen. Blijkbaar varieerde het later. Volgens Luth was deze markt een paarden- en veemarkt. Ook dat lijkt in tegenspraak met de advertentie uit 1797:

“Op het WEDDER Maymarkt, ’t welk altoos invalt des Woensdags voor Pinxter, zal nu en voortaan HANDEL worden gedaan in allerhande VEE; als Paarden, Koejen, oude en jonge Zwynen, wordende de Ingezetenen van deze Heerlykheid en omleggende Dorpen verzogt, om hun Vee, zo gedenken te Verkopen, als dan ter Markt te brengen.”

De advertentie en vooral ook dat “voortaan” doet vermoeden dat het om een nieuw ingestelde veemarkt gïng, terwijl dat dus helemaal niet zo was. Wellicht werd de markt een paar jaar om politieke redenen niet gehouden (uit angst voor orangistische gisting) en blies men de traditie in 1797 nieuw leven in.

Uit de gegevens die Luth bij elkaar bracht, valt op te maken dat de linnenmarkt medio achttiende eeuw vooral ook een paardenmarkt was. Voor 1700 was de traditionele datum van die jaarmarkt 25 augustus, waarbij je je dan afvraagt of daar misschien een heilige aan verbonden was, en zo ja, welke dat dan zou zijn. Als die 25e op een zondag viel, dan werd de markt een dag of wat verschoven. Na 1700. toen men de Juliaanse kalender verving door de Gregoriaanse, ging de datum echter niet twaalf dagen vooruit, zoals in de rede lag, maar slechts vier. Omdat zich toen nog steeds wel eens het zondagsprobleem voordeed, schafte men de gefixeerde datum van 29 augustus in 1720 af en ruilde hem in voor de laatste woensdag van die maand.

Het was vooral de Weddermarkt van eind augustus die bekendheid genoot, ook buiten de eigen streek. Daarover zal dan ook het in Amsterdam gedrukte lied zijn gegaan. De oudst bekende vermelding van deze markt staat in een Deventer almanakje uit 1567, maar dat is natuurlijk toeval: deze markt zal veel ouder geweest zijn – wat bovenstaande vraag naar de heilige naamgever des te relevanter maakt.

Dat de Weddermarkt de plek was, waar zelfs predikanten uit de streek wel eens dronken werden aangetroffen, onderstreept het belang. Hun zwaardere vakbroeders maakten nogal bezwaar tegen het vertier, dat met de markt gepaard ging, en waarvoor koorddansers en muzikanten met (draai)lier en viool primair verantwoordelijk waren. Een actie van de lokale kerkeraad, vlak na de linnenmarkt van 1729, tegen kerklidmaten die zulke kunstenmakers (tegen betaling) een standplaats gunden op hun erf of in hun huis of schuur, had zoveel succes dat de artiesten op de Pinkstermarkt van 1730 geheel en al ontbraken, tot verwondering van iedereen. Luth veronderstelt dat er toen definitief een eind kwam aan muziek en vertoningen, maar hierin volg ik hem niet. Het verbod zal hooguit voor een periode iets uitgehaald hebben. Waarschijnlijk geven de rekestboeken van de Westerwoldse drost hierover uitsluitsel, want zulke attracties moesten eigenlijk toestemming van deze rechter hebben. In 1730 ontbrak die duidelijk, op instigatie van de kerkeraad, maar daarmee is zeker niet gezegd, dat permissie voor eens en altijd ontbrak.

Gevleugelde auto

Blikken kinderspeelgoed, begin jaren vijftig. Volgens de eigenaar zat oorspronkelijk een propellor op de neus.  Hij wil graag weten naar welk merk deze wagen gemodelleerd is. Weet iemand dat toevallig? ‘Auto met vleugels’ levert heel andere, veel modernere zoekresultaten in Google op.

Vervolg:

Met dank aan Lucas de Vries en Canon Rick is razendsnel bekend waar dit speelgoed vandaan kwam.  Het betreft een Blomer & Schüler nr. 500 Aero-Car, die ca. 1950 gemaakt werd in de Amerikaanse bezettingszone van Duitsland. Als je het interne mechanisme met een sleuteltje opwond, kon de wagen twee dingen doen, al naar gelang het schakelaartje aan de onderkant aangaf: je kon hem als een normale auto vooruit laten rijden op de grond of je kon de vleugels tevoorschijn brengen en de propellor laten draaien.