De oorlog met Engeland en zijn economische gevolgen

Napoleontische medaille voor volksvlijt (1808). Collectie Rijksmuseum Amsterdam.

Dat een volkomen handelsoorlog tussen het Verenigd Koninkrijk als zeemogendheid enerzijds, en anderzijds het vasteland van Europa voornamelijk verliezers kent, wordt mooi aangetoond door bedrijfsstatistieken uit de Franse Tijd, toen Napoleon een volkomen boycot van Britse producten en diensten, het zogenaamde Continentale Stelsel, afgekondigd had. Neem een staatje uit 1808 van bedrijvigheid in de beide Oldambten (het kleigebied bij de Dollard + de veenkoloniën ten zuiden ervan zoals Veendam- Wildervank en de beide Pekela’s), een staatje dat gebaseerd is op een enquête onder de ondernemers zelf. Verdeeld over vier sectoren, komt het effect van de oorlog hierop neer:

Scheepsbouw
Met de 22 scheepswerven, de 7 lijnbanen, de 7 blokmakerijen en de 3 zeilmakerijen in de Oldambten gaat het zeer slecht in vergelijking tot vroeger. Schepen onder eigen vlag kunnen immers nauwelijks het zeegat uit, zonder gevaar te lopen op kaping door de Britten. De ondernemers snakken daarom naar vrede en vrije zeevaart en handel. Eventueel zouden stimulerende maatregelen in de vorm van bedrijfssubsidies en inkomsensondersteuning voor scheepstimmerlui de hoogste nood kunnen lenigen.

Bouw
Ook de gewone bouw zit flink in het slop, getuige de opmerkingen bij de 6 houtzaagmolens, de 10 kalkovens en de 7 steenfabrieken en pannenbakkerijen. Door de oorlog op zee komt er weinig hout uit Noorwegen en het Oostzeegebied – het is dus schaars en duur. Daardoor zijn bouwprojecten tot het uiterste minimum beperkt: reparaties van de bestaande woningvoorraad. De oplossing is ook hier: vrede en vrije zeevaart en handel. Verder is het maar afwachten – anders dan in de scheepsbouw opperen de ondernemers in deze sector geen stimulerende maatregelen of inkomensondersteuning.

Kleding en schoeisel
De 17 blauwververs en 5 leerlooiers geven een gemengd beeld. Met de leerlooiers gaat het vrij goed. Een deel van hun concurrentie is uitgeschakeld. De blauwververs krijgen echter geen grondstoffen meer van overzee. Ook zij verlangen zeer naar vrede, vrije zeevaart en handel.

Voedings- en genotmiddelen
De 19 korenmolenaars, 13 bierbrouwers en 4 oliemulders uiten evenmin als de leerlooiers klachten. Hun grondstoffen komen uit de streek zelf, terwijl er geen concurrentie van buiten is. De 30 grutters (met ros- oftewel paardemolens) en 7 pelmulders, die gerst en boekweit verwerken tot grutten voor het andere volksvoedsel naast brood, namelijk pap, klagen echter over concurrentie van de korenmolenaars. De laatsten mogen wel gerst vermalen tot meel, terwijl de pelmulders en grutters geen rogge of andere broodgranen mogen vermalen. Ze roepen om lastenverlichting en marktordening: maximering van het aantal bedrijven en prijszetting door de overheid. De problemen van de pelmulders en grutters hebben echter weinig te maken met het feit dat Brittannia buitengaats heerst. Hun grondstoffen komen eveneens van dichtbij, alleen is er structureel iets mis met hun bedrijfstak.

Kortom:
Vooral voor de scheepsbouw en in iets mindere mate in de huizenbouw had de situatie op zee gevolgen: deze sectoren lagen op hun gat, of bijna op hun gat. Aanvoer van hout over land, bijv. uit Drenthe en Westfalen, was kennelijk veel duurder dan aanvoer van hout over zee. In de kleding en schoeisel heerste een gemengd beeld, en alleen bij de voeding had de internationale politieke situatie geen (directe) gevolgen, omdat de grondstoffen van dichtbij kwamen. Weliswaar waren ze ook duur, maar daar hadden mensen in loondienst veel meer last van dan ondernemers en boeren.

—

Bron: Groninger Archieven Toegang 731 (Plaatselijke gerechten Oldambt) inv.nr. 7062: Staat van fabrieken en trafieken inde Beide Oldambten, 1808.

P.S. De getranscribeerde tabel met zes kolommen kon ik hier niet kwijt – steeds viel een kolom buitenboord. Mocht iemand er toch belang hebben, dan hoor ik dat graag.