Sonja, de speurhond uit Uffelte

“UFFELTE, 13 Juni. Eenige dagen geleden werd de speurhond van rijksveldwachter v.d. Berg, Sonja, ziek. Onmiddellijk werd een dierenarts gewaarschuwd. Hulp mocht evenwel niet meer baten; gisterenmorgen is het dier gestorven.

Het is wel iets bijzonders, als in de kolommen van een krant melding wordt gemaakt van het sterven van een hond. Sonja verdient echter, dat voor haar een uitzondering wordt gemaakt. Daarvoor heeft deze tot in wijde omgeving bekende speurhond gedurende vijf jaar te veel nuttig werk ten dienste van de gemeenschap verricht. Heel wat delicten, welke anders wellicht nimmer tot opheldering gebracht zouden zijn, heeft Sonja, samen met haar baas, tot een snelle oplossing weten te brengen. Wat voor het gewone politioneele opsporingswerk verborgen bleef, daar bracht de scherpe neus van Sonja meermalen uitkomst. Vele zijn dan ook de gemeenten, ook buiten de provincie, waar men voor het doen van nasporingen de hulp van den rijksveldwachter en zijn herdershond inriep.

De heer v.d. Berg zal ongetwijfeld slechts noode van zijn trouwe metgezel hebben kunnen scheiden. Het zou echter gewenscht zijn, daar deze politieman blijkbaar de moeilijke kunst verstaat, goede speurhonden op te kweeken, dat hij spoedig in het bezit van een nieuwe hond gesteld wordt.”

Aldus de Meppeler Courant van 16 juni 1939. Die krant is helaas niet gedigitaliseerd en op internet gezet, iets waarmee de firma Boom die hem uitgeeft, veel goodwill zou kunnen kweken. Minder plaatselijke kranten die wel via internet in te zien zijn, noemen Sonja echter ook wel.

Zo was er begin september 1937 een bijenkorf met de honing er nog in van een erf in Busselte gestolen. Brigadier Van de Berg kwam toen met Sonja uit Uffelte over. Op het erf vond hij voetstappen en een stuk krant, waar hij Sonja aan liet ruiken. Meteen ging de hond zoeken over enkele akkers en bleef staan bij een eikenbosje naast de weg. Daar liep het spoor dood. Vermoedelijk was de dief ter plaatse op de fiets gestapt en over het verharde fietspad richting Havelterberg gereden, waardoor de hond niets meer kon uitrichten. Maar de politie wist nu wel waar ze de dader zoeken moest en vond in Havelterberg een arbeidershuis, waar de kapotgesneden bijenkorf lag met het andere stuk krant, naast een intact opzetstuk van de Busselter boer en een emmer vol met honing. De verdachte zoon des huizes bekende en gaf aan dat Sonja tot de plek waar hij op zijn fiets was gestapt het juiste spoor had gevolgd.

Was dit een half succes, bij een inbraak in Blesdijke, waar de dief – waarschijnlijk een bekende van het slachtoffer – er eveneens op een fiets vandoor ging, was de inzet van de hond van nul en generlei waarde. Dat gold eveneens bij de vermissing van een jongetje uit Steenwijk. Speurhonden willen dus nog wel eens meer tot de verbeelding spreken, dan effectief zijn.

Brigadier Van de Berg kreeg inderdaad een opvolger voor Sonja, die hij Damon heeft genoemd. Damon kwam nog veel vaker in het nieuws dan Sonja, maar ook zijn inzet leverde lang niet altijd succes op.

“Denk niet dat alle koeken van eenerlei maaksel zijn”

“Brandewijn met boonen” is niet typisch Drentsch, omdat het velerwege in mode is. Maar wat zeker nagenoeg alleen den ouden Drentenaar eigen is, is het gebruik van een ouderwetschen zilveren “kop” (= brandewijnskom, HP) en dito lepel, welke beide traditioneele oudheden hier en daar op Nieuwjaar lustig rondgaan, d.w.z. alle dan aanwezigen nemen telkens, op de beurt af eenen hap met bedoelden lepel uit den “kop”. Reeds vroeg in den morgen wordt daarmee het nieuwe jaar ingewijd. 

Maar laat ik eerst al de drukte beschrijven, welke dien gewichtigen morgen en dag voorafgaat. Als ge, lezers, tusschen Kerstmis en Nieuwjaar vele Drentenaren bezoekt, vindt ge er stellig ettelijke meisjes en jonge mannen aan ’t bakken van Nieuwjaarskoeken, en niet slechts eenige dozijnen, maar in vele huisgezinnen hebben een paar jongelui een vollen dag druk werk met dat bakken. Dikke stukken keenhout worden vroeg in den morgen aan ’t vuur gelegd; een stuk spek afgesneden, gedoopt in olie en vastgestoken aan eene vork om zoo te dienen tot het telkens smeren der nieuwjaarsijzers; de eerste mengselpot wordt bereid en men vangt den arbeid aan. Diezelfde mengselpot wordt meermalen aangevuld, nu eens voor kwaliteit van zoo-zoo voor de echte “loopers”, dan weer voor het betere soort met het doel daarop buren en familie te trakteeren. 

Want denk niet dat alle koeken van eenerlei maaksel zijn. Anijs en stroop zijn vaste ingrediënten, maar meer of minder stroop, daar zit ‘m de knoop der welsmakendheid en dan … de meelsoort, die van rogge, gerst of tarwe kan zijn, de eerste beide vooral. 

Is het spek aan het einde van den dag niet afgeslreken, dan worden de laatste koeken van superieure kwaliteit, nl. dikke spek-nieuwjaars-koeken, die zich goed laten smaken.”

Bron: Drenticus (te B. = Borger?), ‘Zeden en gewoonten in Drente’ 1: Nieuwjaarsgebruiken, Nieuwsblad van het Noorden 7 januari 1900.

Slechts in de achterlijkste uithoeken werd nog gepaft

De traditie van het Nieuwjaarsschieten was zelfs in Drenthe niet continue:

“Het gevaarlijke schieten met pistool en geweer geraakt uit de mode. Eensdeels omdat het jongvolk vermindert, anderdeels door toeneming van het moderne verkeer, is in de laatste jaren verzachting van zeden te bespeuren en zijn het nog alleen de geïsoleerde dorpen, waar men zooal niet met vrees, dan toch met eenige ongerustheid over den afloop den Nieuwjaarsdag tegemoet ziet.”

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 20 september 1908, ‘Uit Oost-Drente’ XXIV., Nieuwjaars viering.

‘Twintig papflessen sneuvelden’ en andere curieuze ongelukken in Havelte e.o.

Was een dagje op zoek naar krantenberichten over mijn geboorteplaats Havelte en verwonderde me daarbij over het enorme aantal verkeersongelukken, in de jaren vijftig. Op elk kruispunt loerde het gevaar. Pardoes overstekende kinderen en bejaarden waren naast venters nogal eens de dupe, ook omdat auto’s naar onze maatstaven veel te hard reden en dus nog een veel langere remweg kenden. De snelheidbeperkingen hebben wat dat betreft enorm goed gewerkt.

Naast tragische, waren er curieuze ongelukken. Zo kantelde in 1957 bij de Pijlebrug een tankwagen met ruim 16.000 liter bloed. Er vloog een afsluiter af, zodat de inhoud over een afstand van honderd meter over de weg heen stroomde. Hier er en daar was de laag wel 15 centimeter dik en de lokale brandweer had meer dan een uur nodig om het van de weg af te spuiten.

Een jaar later lag daar niet ver vandaan anderhalve ton aan pakjes boter op de rijksweg. Een vrachtwagenchauffeur was die ongemerkt kwijtgeraakt. Automobilisten reden door de pakjes heen, waardoor er een enorme smurrie op de weg kwam, andere automobilsuten raapten nog intacte pakjes op en kregen, voor zover de politie ze kon achterhalen, een bekeuring aan de broek.

Je reinste slapstick met zuivel was er in 1956 in Uffelte. Een boerenpaard schrok bij het uitspannen zo van een wapperende overall aan een waslijn, dat het de benen nam en de dorpskom in galoppeerde. Hier denderde het een bakfiets compleet met melkventer omver, die gezamenlijk in een bermsloot belandden. “Twintig papflessen sneuvelden”, aldus de krant, terwijl de melkventer een gekneusde schouder opliep. De schade zou men onderling regelen.

Soms blijkt ook iets van collectief mededogen met iemand die een ernstig ongeluk meegemaakt had. In mei 1955 was een timmerman bij een aanwakkerende storm bezig om een dak af te dekken met een dekkleed, Terwijl hij daarmee bezig was wierp een rukwind hem met dat dekkleed en al over het dak heen. De zwaar gewonde man kwam eerst in een ziekenhuis in Groningen terecht en werd naderhand langdurig verpleegd in Amsterdam. Toen hij met de kerstvakantie dat jaar tien dagen “met verlof in zijn gezin aanwezig” was, gaven de drie vrouwenverenigingen hem een radio, een radiotafeltje en een gratis abonnement op de VPRO-gids Vrije Geluiden. “Dat deze verrassing zeer op prijs werd gesteld, is te begrijpen,”

Een toverheks op de Veendijk (1879)

“Op de eerste maandag van het nieuwe jaar, dat was vroeger gebruikelijk in Havelte, waar mijn ouders op de Veendijk een boerderij hadden, werden een paar manden met aardappels klaar gezet voor de armen die daar wat van konden komen halen. Bij het dorp woonde een oude vrouw die algemeen de “toverheks” werd genoemd. Wij als kinderen, ik was toen zeven jaar, waren bang voor haar. Zij kwam aardappels halen en riep mij bij zich.

Ik weet nog dat ik het even benauwd had. “Loat mien oe handtie ies eem zien”, zei ze, en streek met haar vingers over de lijnen in mijn hand. “Ie wurden later dominee!”, zei ze. Mijn vriendje, ook een boerenzoon, keek ze ook in de hand: “En ie zullen later burgemeester wurden”.

Ik geloof nu nog altijd dat het een echte toverheks is geweest, want ik wérd dominee en mijn vriend is een poos loco-burgemeester van Havelte geweest.”

Aldus de emeritus-predikant Hendrik de Groot (95), een paar maanden voor zijn overlijden in de rubriek Noorder Rondblik van het Nieuwsblad van het Noorden, 13 februari 1967. Het geval dat dominee zich zo levendig herinnerde moet zich dus in 1879 hebben afgespeeld.

Bastaards Willem II naar Frederiksoord?

Een mooie legende, opgedist door mijn ouwe kameraad Wil Schackmann:

De Zuidlaardermarkt anno 1797

Vanaf de dertiende eeuw wordt ze gehouden, op de derde dinsdag van okto­ber. Die derde dinsdag was altijd een traditionele tijd­smarkering: in de herinne­ring kon iets er zoveel dagen of weken voor of na ge­beurd zijn. Voor die dag moest een boer ook, wilde hij zich niet de meewa­rig­heid van zijn colle­gae op de hals halen, klaar zijn met ’t na­jaars­werk, zoals aard­ap­pel­rooien; na die dag mocht einde­lijk de kachel voor het eerst weer aan. “Bie ons is Zuudlo­ard’r maark as de zeeg’n op ’t waark” zei men dan ook wel.

In de tijd dat paardentractie nog de enige tractie was, op die van mensen na, was de Zuidlaardermarkt de grootste paar­den­markt van Europa. Was de derde dinsdag van oktober weer daar, dan zwermden uit alle windrichtin­gen de paardenkopers en -verko­pers rich­ting Zuid­laren, met in hun kielzog ‘wichter’ en ‘jongs’ op zoek naar verke­ring. De vrijlustigen onder het publiek gaven uiter­aard niet zoveel om de handjeklap-tafe­relen, al werd een ge­slaagde koop dan ook afge­sloten met “geluk”. Nee, zij zoch­ten elders hun vertier, in de herbergen, in de eendags­gelagen die in gewone huizen gehou­den werden en – niet te vergeten – in de dans­tenten.

Maar laat me de Groninger arts Jacob van Geuns aan het woord, zelf nog vrijgezel, als hij in het najaar van 1797 aan zijn in Utrecht wonende vader verslag doet van de Zuidlaardermarkt:

“Ik heb laatst eens de Zuidlarensche markt bezogt. Dewijl dit een der drukste boeremarkten is in onze ommestreken en ik nog nimmer op een boeremarkt geweest was, bekroop mij de lust om deeze te gaan zien. Ik had eene goede gelegenheid om met neef Van Bergen er nae toe te gaan, die in zijn wagen een plaats over had en ze mij aanbood.

’s Morgens 10 uur reden wij hier vandaan en waren om 12 uur daar. Verbazend en onbegrijplijk groot is de toevloed van menschen daar heenen; op de groote plaats of brink werd men gestadig bijna verdrongen door de boeren. Wij bezogten de eigenlijke marktplaatsen, alwaar sterk gehandelt werd in jonge veulens, magere koeien en ook melkkoi­en. Hier kon men rijke­lijk zien en horen het in de handen slaan en kloppen bij het handelen en dingen gebruikelijk. Trouwens, dat wilde ik ook liever doen als het gevoel hebben van die zware eeltige han­den!

De kramen van koopmanschappen zagen wij ook, als ook de dans- en speeltenten. Hier was het minder vol en druk – schoon de vermaaklijkheden van ’t dansen eerst met den avond regt begin­nen, zoo zag men toch hier en daar voor de viool dansen. Dewijl in dien dag alle de huizen in Zuidlaren herbergen zijn en ook bijna alle vol, namen wij ons quartier bij een bakker, alwaar wij van onze medegenomene provisie wat aten, met Drent­sche stoete en een glas wijn. Men kan enigsints over de con­sumptie in die dagen in dat dorp oordeelen, daar de bakker daar wij waaren reeds 300 stoeten verkogt had en er zijn nogal verscheiden andere bakkers in Zuidlaren.

Namiddags na alles rondgewandelt en bezien te hebben reeden wij weer nae de stad, doch nu was het onbegrij­pelijk drok met rijtuigen. De geheele weg van Zuidlaren nae Groningen was een bijnae aanhoudende passage van rijtuigen; bij Haren komende moesten wij wel bijnae 1/4 uur wagten eer wij door de aldaar samengepakte hoop van pleisterende chaisen en wagens konden komen.

’s Avonds thuis komende was ik wel blijde dit eens gezien te hebben, doch zoude geene sterke begeerte hebben nog dikwijls die reis te doen.”

Eerder verschenen in De Oosterpoorter (ca. 1995) en op een opgeheven website (2004).

Meester Bymholt over Darp als huttendorp

Bij de 14 miljoen krantenpagina’s, die de KB onlangs online zette, zitten nogal wat van De Telegraaf. Omdat ik eerder al eens de indruk kreeg dat meester Bymholt rond 1900 onder andere correspondent van die krant was, ging ik daarin maar eens zoeken op berichten uit zijn woonplaats Uffelte.

Vrijwel meteen was het raak. Een bericht uit 1897 heet weliswaar afkomstig van “een onzer Drentsche plattelandscorrespondenten”, maar dat de (christen-)anarchist en bibliotheekpionier het schreef, staat voor mij buiten kijf.  Allereerst vertrekt de auteur van het bericht uit 1897 voor zijn wandeling vanuit Uffelte. Dat zou nog toeval kunnen zijn, ware het niet dat de overeenkomsten met soortgelijke verhalen die Bymholt anno 1903 en 1905 in De Amsterdammer publiceerde, ook verder legio zijn. Betreft het daar sfeervolle impressies van een sociaal bewogen mens, zo ook hier. In beide periodieken heeft de auteur het bovendien over grijze planken als voorgevels en het bruin der heide. En in beide media roept hij uit: “Arm Drenthe!” Zowel in het dag- als het weekblad confronteert hij verder de schoonheid van het landschap met de deplorabele sociale omstandigheden. Het ontbreken van aandacht voor Darp later in De Amsterdammer, laat zich ook verklaren door de aandacht die de auteur er eerder in De Telegraaf aan schonk.  En waar hij anno 1897 nog niet in een hutje durfde te komen met zijn nette herenuiterlijk,  maakt hij dat, zoals hij toen al beloofde, later goed.

Darp bij Havelte is in feite het middeleeuwse, maar naderhand sterk verarmde boerendorp Westerhesselen, het eerste dorp waar de Utrechtse bisschop als landsheer doorheen kwam, als hij Drenthe bezocht. Eigenlijk is Darp  de oudste kern van het huidige Havelte – Darp betekent ook gewoon: dorp. Omdat plaatsbeschijvingen sowieso al zeldzaam zijn, wat des te meer geldt voor het armelijke Darp, laat ik de plaatsbeschrijving van Darp en het annexe Havelterberg hier in extenso volgen:

Ik dacht (…) u te vertellen hoe de hutten hier er uitzien. Het huttendorp in deze streken bij uitnemendheid, is het op een uur van hier gelegen Darp met een aangrenzenden Havelterberg, gewoonlijk ‘de barg’ genoemd. Mijn reisplan gold dus ‘de barg’.

Op een zaterdagachtermiddag sloeg ik den breeden zandweg in van Uffelte naar Darp. Weerszijden heidevelden, hier en daar een boschje, heidevelden en boschjes door slootjes — waarin water — afgescheiden van den streperigen weg. Die strepen: repen geel zand, repen hei en repen grijze vastgetrapte looppaadjes. Eeuwen zijn er, gis ik, noodig geweest om die looppaadjes grijs en vastgetrapt te krijgen, althans als er altijd zoo weinig loopers zijn, als op dien zaterdag-achtermiddag, toen ik vol groote plannen, mijne 65 kilo lichaamszwaarte aanwendde om grijsheid en vastgetraptheid te vermeerderen. Want geachte lezer, er kwam mij geen ‘sterveling’ tegen.

(…)

Na verschillende filosofische overdenkingen, kwam ik eindelijk bij het eerste huis van Darp. Dat huis was een hut. Zoo’n hut lijkt iets op een ouderwetsche doodkist, maar is wat grooter, niet veel — ook op een kuil, waarin de boeren aardappels bewaren, maar zoolang de aardappels er nog inzitten, heeft de kuil meer waarde. In zoo’n hut toch, wonen slechts menschen.

De gevel der hut was driehoekig en bestond uit elf grijze, bejaarde planken. De langste plank liep van den tophoek tot den grond en was iets langer dan een volwassen mensch, de andere, voortdurend in lengte afnemend, tot een voet toe, schaarden zich ter weerzijden, als een tien stuks grijsgejaste Atjeh- en Lombokstrijders om een langen korporaal. Twee hoopen aarde bij de basishoeken van den grijzen driehoek steunden het geveltje.

De korporaal en de langste twee kolonialen waren hun borst kwijt. Daar was ruimte uitgespaard voor twee onnoozel kleine venstertjes waarin enkele stukjes groen glas als katoogen naar de achtermiddagzon gluurden.

De achtergevel van het hutje was als de voor gevel, minus de katoogen. De zijgevels: eenige planken, grijs en bejaard.

Het dak: grauw stroo uit een vorig decennium.

Voilà tout!

En het inwendige van zoo’n hut?, vraagt u. Ik weet het niet. Want ik miste den moed om onder eenig voorwendsel binnen te gaan met gepoetste schoenen, overjas, hoed, stok en sigaar. Als ik eens, na die dingen die van een man een ‘heer’ maken, afgelegd te hebben, dit waag, dan zal ik u ook het interieur beschrijven.

Ik wandelde verder Darp ln, den Bisschopsberg ¹⁾ op, die met zijn 20 m. hoogte — toch nog het hoogste punt der drie noordelijke provinciën — nog minder recht op den naam van ‘berg’ heeft als onze Geldersche en Limburgsche heuvels.

En ik zag nog meer dergelijke hutten, enkele wat minder sjovel, met een steenen voorgeveltje, maar alle klein en armoedig.

Overal is de vloer van leem, naar de hoofdonderwijzer van het dorp mij vertelde. Alleen zijne woning en die van een boer, wiens zieke vrouw’s voeten het koude leem niet konden verdragen, kunnen roemen op een houten vloer.

Gansch een dorp van hutten, lezer ! Daarin leven menschen, daar ademen, eten en slapen zij; daar wellicht, misschien beminnen zij en bouwen plannen voor de toekomst.

Arm Drente!

En mijn medelijden werd groot met de daar in die hutten voortvegeteerende arme menschen, arm en leelijk, de vrouwen hoekig en scherp, lijvig als mannen, met doffe, grijze oogen.

O, het is mooi, die schilderachtig hier en daar planloos neergeplaatste hutten op de heuvelachtige heide, en vaak bleef ik staan om de natuur te bewonderen die met zulke eenvoudige middelen zulke schoone dingen kan voortbrengen.

Maar wat hebben de arme hutbewoners aan die mooiheid! Zij zien het niet. Zij kunnen het niet zien, daar ze geheel worden in beslag genomen door de practijk des levens.

Vóór ik terugkeerde, genoot ik nog van een mooien zonsondergang. Op bet bergje staande, zag ik de zon, dalende tusschen twee ‘bergtoppen’ door, prachtig werken met haar rood goud op het bruin der heide en het veeltintig groen van boschjes en heideplanten.

Toen het donker werd, ging ik terug, den eenzamen, streperigen zandweg langs. Weer ontmoette ik geen ‘sterveling’. lk liep alleen voort door avondgrauw en boschzwart.

 

¹⁾          Boven sprak ik van Havelterberg of ‘de barg’. Dat is het dorp en de Bisschopsberg is het heuveltje waar bet dorpje op ligt. Meer noordelijk is weer een heuveltje, de Havelterberg geheeten.

—

Bron: ‘Uit het Drentsche „Huttendorp”’,  De Telegraaf van 6 mei 1897.

Gymnasiaal uitje naar Roderwolde (1936)

“Men schrijft ons: Wie op den Peizerweg bij Bommelier westwaarts trekt komt bij een idyllisch plekje. Daar zaten dinsdagmiddag 30 juni omstreeks 2 uur een 34-tal gymnasiasten bij het voetveer. Daar ter plaatse heeft het Peizer Diep een meander, vanwaar een kanaal loopt naar Roderwolde.

Het Peizer Diep is omzoomd met oevers van moerassen. Van de flora trok het meest de aandacht de kalmus met zijn geurige wortel. Kalmus wordt gebruikt in Deventerkoek, haarwater, aetherische tincturen, tegen haaruitval, als spiritus met kalmus.

Over een uitgetreden paadje reden wij naar Roderwolde met zijn interessanten molen. Daar bij dien molen genoten wij van het uitzicht over de groene landouwen mét verspreid geboomte, overkoepeld door een kleurenrijke hemel vol van de schoonste tintenpracht zatgezogen. Op het stille kerkhof schaarden de gymnasiasten zich om het zandsteenen doopvont waar drs. G. D. Jonker een stemmingsstuk voorlas van ds. D. van Dijk.

Over den Roderwolderdijk ging het door onlanden, waar de wulpen riepen. Na een koele pauze in Hoogkerk ging het huiswaarts.”

Bron: Nieuwsblad van het Noorden 1 juli 1936