Hoogkerkermarkt was doodgeboren kindje

De Hoogkerker hotemetoten hadden de koppen bij elkaar gestoken en besloten dat er ook hier kansen lagen voor een jaarmarkt. Op 23 oktober 1798 zetten ze hun initiatief in de krant:

“De carspellieden van Hoogkerk, adverteren door dezen aan een ieder, dat aldaar twee PAARDE en BEESTE MARKTEN staan gehouden te worden, de eerste op de laatste maandag in october 1798. en de twede de eerste woensdag in juny 1799. — en zo vervolgens alle jaaren.”

Ook de voorjaarseditie van 1799 adverteerden ze nog:

“’t Word door dezen aan alle belang hebbende bekend gemaakt, dat op aanstaande woensdag den 5 juny te HOOGKERK, PAARDE en BEESTE MARKT staat gehouden te worden, en verder al wat te voorschyn zal worden gebragt.”

Dat laatste duidt erop dat ook een annexe warenmarkt in de bedoeling lag. Maar de ambitie bleek wat te hoog gegrepen, want hierna horen we er niet meer wat van. Op de marktkalenders in de almanakken van de negentiende eeuw schittert Hoogkerk dan ook door afwezigheid.

De belangrijkste jaarmarkten, die van het najaar, vielen op:

• Norgermarkt – de eerste dinsdag van september;
• Roldermarkt – de tweede dinsdag van september;
• Rodermarkt – de laatste dinsdag van september;
• Slochtermarkt – de eerste woensdag van oktober;
• en Zuidlaardermarkt – de derde dinsdag van oktober.

Indien succesvol, zou Hoogkerk met zijn laatste maandag van oktober dit  rijtje hebben gesloten. Maar na de Zuidlaardermarkt was er kennelijk geen ruimte voor nog een jaarmarkt op de kalender. Het vuur in de haard ging aan, de belanghebbende strekte liever zijn benen even in een behaaglijke ledigheid.

Ommetje Onlanden – Leegkerk – Slaperstil

(Gister.)

De zilverreiger was er ook weer:

Aduarderdiepsterweg, het krimpje van een vervallen boerderij:

Kerkhof Leegkerk:

De kerk zat op slot. Vandaag vernomen dat de sleutel weg is:

Kleiwerd:

De andere kant van de Friesestraatweg, in de richting van de Zijlvesterweg of Noodweg:

De achterkant van stalhouderij Kuipers bij het Söllepad:

Een aanwinst voor de collectie ouwe schuren:

Gedumpt bij de Aduarderdiepsterweg

Een ware weldoener heeft het Groninger landschap nog verder willen verfraaien door er de restanten van zijn verbouwings- en redecoratie-activiteiten te deponeren. En dat gratis voor niets! Eigenlijk zouden wij hem er rijkelijk voor moeten belonen, want de boel knapt er zienderogen van op.

Gekheid terzijde: ik hoop dat deze gast eens flink bij zijn ballen wordt gepakt.  De plek is aan de westkant van de Aduarderdiepsterweg, tussen de Tichelwerksbrug en de Nieuwebrug. Dat is op grondgebied van de gemeente Groningen, maar vlakbij de gemeentegrens met Zuidhorn, waar je per kilo voor je afval moet betalen. Vermoedelijk gaat het dan om iemand uit de gemeente Zuidhorn, die een paar luizige euro’s heeft willen uitsparen. Bij de gedumpte spullen bevindt zich onder meer dakmastiek, maar ook een redelijk herkenbare bloempot en lampekap. Bovendien ligt er een werkbroek bij, en verfspullen. In de berm zijn bovendien vrij dunne bandensporen zichtbaar.

Rondje Onlanden, Eiteweerd, Leegkerk

Haflinger:

Nog veel open water:

Peizerdiep bij Eiteweerd:

Bomijs:

Struweel:

Boerderij op het Matsloot-gedeelte bij de A7:

Te vroeg gepiekt:

Zon koestert ram:

Rondje Leegkerk in de sneeuw

Vlucht zwanen:

Oude landweg:

Jonge Held:

Berijpte katjes:

Zijlvesterweg:

Wijde blik:

Bekend plekje:

Ooit een kronkel van de Hunsinge (Peizerdiep voor ca. 1400):

Op het weggetje naar de bekende plek, waar de boer wat verse grond had gemorst, was een stel Koperwieken (wintergasten) aan het socializen met een stel merels. De koperwieken waren minder schuw dan de merels. Dit was de brutaalste:

Makelaar op boerderijnok met haas en twee hazewindhonden. Dit ornament viel me voor het eerst op, waarschijnlijk omdat er anders takken met bladeren voor zitten:

Er lag bomijs in de sloot aan de noordkant van de Legeweg, het peil was er 5 à 10 centimeter gezakt:

Er werd gestroomd. In de sloot aan de zuidkant kwam er juist water binnen. Een pijlstaart (net als die koperwiek een wintergast) profiteerde hier van het wak:

Rondje Eiteweerd-Leegkerk

Oude baileybrug naar de vloeivelden van de suikerfabriek aan de zuidkant van de A7:

Het kotje bij de Tichelwerkbrug:

Dat kotje staat op het voormalige voorerf van een verdwenen boerderij. Het bomenlaantje links leidde naar dit erf, dat begon waar het laantje ombuigt:

Het laantje ligt op een middeleeuws dijkrestant, rechts lag een meander van de Hunsinge (Peizerdiep):

De kerk van Leegkerk:

Woef:

Vanaf de Zijlvesterweg, hier ooit de Gaikingadijk, zicht over een verlaten huiswierde op de suikerfabriek in de verte:

Collectie vogelhuisjes aan de Noodweg. Voor slechts 15 euro verschaft u uw gevederde vriendjes deze winter een puike maaltijdvoorziening:

Moeilijke majolica van de Matsloot

In het rapport over de opgraving te Matsloot (pdf), valt mijn oog op een passage over drie spreukborden van Harlinger majolica. De archeologen konden twee van de spreuken transcriberen: “Alle lust vergaat, alleen deugd bestaat” en “Een dankbaar hart voelt zelden smart”. Bij de derde raakten ze – gedeeltelijk – het spoor bijster: “De boom die wast, die wast telt va(?)..” Deze laatste spreuk was maar “moeilijk leesbaar”, vonden ze. 

Wat er staat is: “Die boom die wast, die wortelt vast”.  Het is geen bekende spreuk, maar de ‘les’ lijkt me duidelijk. Waar voorspoed heerst, bestaat weinig neiging te verhuizen, zo houdt het bordje de mens voor.

Toch jammer dat de archeologen niet even een historicus of een ervaren genealoog in de arm hebben genomen. Ik ken er verscheidene die dit puzzeltje met gemak zouden hebben opgelost. Ook is er een vraagteken te zetten bij de datering van de drie borden op 1860.  Het handschrift doet namelijk sterk denken aan handschriften uit de periode 1780-1810.

Beknopte historie van De Oude Held

Ik heb hier eens verteld hoe de oprichting van het waterschap De Oude Held (1796) een schisma teweeg bracht in de aloude Schepperij van Hoogkerk. Voortaan werden de wateren van Noord-Hoogkerk en die van Zuid-Hoogkerk gescheiden, met als grens het Hoendiep.

Bij toeval stuitte ik vandaag op de KB-website in een van de nieuwe Nieuwsblad-leggers op een ingezonden brief, die stilstaat bij het honderdjarig bestaan van De Oude Held in 1897. Voor de bouw van de watermolen, aldus de briefschrijver, ene Leegte (= Laagte),

…hadden de bewoners jaarlijks veel overlast van water, waardoor aan de vruchten belangrijke schade werd toegebracht. Wel trachtten de landbouwers des zomers hunne landerjjen daarvoor te beveiligen door er kleine dijken om de bebouwde landen te leggen, doch meestal zonder baat.

Inderdaad zie je op oude kaarten her en der bouwland, wel een minderheid van hooguit een derde van de percelen, en die moesten natuurlijk wel droog kunnen blijven. Volgens briefschrijver wilde vooral een Derk Stel, landbouwer op Vinkhuizen, een einde aan de “treurigen toestand” maken. Echter:

de tegenwerking was zoo groot, dat de heer Stel zich vele vijanden berokkende en vele onaangenaamheden moest ondervinden; maar de wakkere man gaf den moed niet op. Eindelijk kwamen er meer anderen die begrepen, dat het aanleggen van een polder wel tot groot voordeel moest wezen van al de ingelandon, en na veel besproken en overwogen te hebben word tot het aanleggen van een polder en het bouwen van een windmolen besloten, waaraan de naam werd gegeven van „De Oude Held”. (Misschien werd deze naam gegeven, omdat de molen zoo sterk en zwaar is gebouwd…

Zelf vermoed ik dat er een naambord hoog aan de molen hing, met misschien een konterfeitsel van een antieke krijgsman. “Dit is zeker”, aldus de briefschrijver:

de molen heeft den naam „De Oude Held” wel verdiend door het trotseeren der vele stormen en regenvlagen. Vooral is dit gebleken toen in 1863 door een dijkbreuk bij het Reitdiep de polder voor een groot gedeelte werd overstroomd, waarbij verscheidene schapen zijn omgekomen, maar „De Oude Held” met den bekwamen en ijverigen molenaar I. Torrenga hebben het water overwonnen en de landerijen droog gemalen.

Schrijver memoreert de afsplitsing, in 1828/1829, van de onder Leegkerk en Dorkwerd gelegen noordelijke polderlanden, waarbij de afgesplitste polder ‘De Jonge Held’ ging heten. De gelijknamige molen van die polder bestaat nog steeds.

Eind jaren 1870 gingen de ingelanden van De Oude Held denken over de vervanging van de windmolen door een stoomgemaal.

Wel werd erkend dat de molen met zijn twee schroeven en ijzeren as in vele gevallen voldoende is om den polder te bemalen, doch niet zelden gebeurde het dat bij gebrek aan wind de molen met gezeilde wieken dagen moest staan wachten zonder te kunnen werken, en dan bij overvloedigen regen de ingelanden te veel last van water kregen.

Een goede gelegenheid voor die vervanging kwam er in 1880, toen beide molenroeden en de ijzeren molenas werden verbrijzeld en de kap en het achtkant zwaar beschadigd raakten. Een meerderheid van de ingelanden zag echter tegen de kosten op en dus werd De Oude Held nog één maal hersteld. Op 7 October 1882 viel echter het doek, toen de ingelanden alsnog besloten om een stoomgemaal aan te schaffen:

In 1883 werd de molen afgebroken en aan den heer Hofman te Groningen verkocht die hem heeft ingericht tot een pel- en barkmolen.

Deze Hofman, een voorzaat van de bekende stadshistoricus Beno Hofman, verhuisde De Oude Held naar de zuidzijde van het Reitdiep onder Groningen, ter hoogte van de latere Hofstede de Grootkade, waar de omgebouwde molen dienst ging doen als pel- en barkmolen. De ingelanden van het Hoogkerker waterschap De Oude Held intussen, zonnen weldra op een nieuwe stoommachine:

Ofschoon de ingelanden nu geen last meer hadden van te veel water, werd al spoedig opgemerkt dat de machine niet voordeelig werkte, wegens te veel kolenverbruik.

In 1897 kwam er daarom een zuiniger apparaat, dat op den duur veel kosten zou kunnen besparen:

Het bestuur droeg de levering op aan de heeren D. H. Landeweer en Zonen, fabrikanten te Martenshoek, die daar dadelijk een begin mee hebben gemaakt, zoodat zij nu reeds is voltooid. Hedenmiddag is de machine door den heer Landeweer in tegenwoordigheid van het bestuur in werking gebracht.

Hoogkerk, 29 Oct. ’97.       LEEGTE.

Proces om het bermgras van de Nootweg

In 1868 en 1869 liet de gemeente Hoogkerk  een grindweg aanleggen vanaf de brug in Hoogkerk naar de beklinkerde Rijksstraatweg nabij Slaperstil. Het opwerpen van de aarde- en puinbaan in 1868 en het begrinden van deze baan in 1869 kostte de gemeente 10.488 gulden, waarvan de provincie de helft terugbetaalde in de vorm van een subsidie.

Voordien lag de Friesestraatweg er een kwarteeuw als een Fremdkörper bij in de gemeente Hoogkerk.  Geen van de dorpen Hoogkerk, Leegkerk en Dorkwerd had er een goeie verbinding mee. Weliswaar was de Kerkeweg in Hoogkerk zelf bepuind, en lag er een voetpad naast, maar in elk geval vanaf de Woldtil bestond de verbinding, de zogenaamde Nootweg, uit een onverharde kleilaan, waar je ’s winters tot je enkels toe in wegzakte. Voor het onderhoud van zulke kleiwegen waren de aanwonende boeren verantwoordelijk. Elk had de zorg voor een eigen stuk, maar soms bleef men   nogal in gebreke, zodat de gemeente boetes opleggen moest.

De nieuwe grindweg tussen Hoogkerk en Slaperstuil maakte een eind aan zulke primitieve toestanden. Volgens de gemeente voorzag hij in “een groote behoefte”.  De aangelande Leegkerker boeren gaven hun rechten op de Nootweg  er graag voor op. Alleen vergat de gemeente iets te regelen wat betreft de bermen.

Voorlopig bleven de “naastlegers” het gras van die bermen maaien voor eigen gerief. In 1889 echter, verbood de gemeente Hoogkerk dit, omdat ze wilde overgaan tot een verpachting van dit bermgras aan de meest biedende.  Toen de Leegkerker boeren J. van Dijk en K. Staal zich hiertegen door middel van een deurwaarders-exploit verzetten, trok de gemeente zich daar niets van aan en liet de verpachting gewoon doorgaan. De boeren haalden daarop het gras van de bermen weg, vlak voordat de gemeentelijke huurders dat wilden doen.

En zo kwam het tot een proces. Volgens de gemeente was de Nootweg een openbare weg, “aan niemand in eigendom toebehoorende”, en vormden de bermen een deel van die weg, zodat de wegbeheerder – dus de gemeente – recht op het gras van die bermen had. De beide Leegkerker boeren voerden daarentegen aan dat de Nootweg, voordat er een grindweg van was gemaakt, nooit een openbare weg, integendeel altijd een “particuliere boerenweg” was geweest. Zij hadden weliswaar de weg afgestaan, maar “uitdrukkelijk het recht op het grasgewas gereserveerd”, dus voor zichzelf behouden.

De Groningse Rechtbank stelde de Leegkerkers in het gelijk. De gemeente ging echter in hoger beroep bij het Gerechtshof in Leeuwarden. De Procureur-Generaal daar achtte het recht van de gemeente op het bermgras “in geenen deele ” bewezen en zelfs “niet aannemelijk”. Het Hof volgde hierin de Procureur. Doordat de bermen  niet notarieel overgedragen waren, ontbrak volgens het Hof het bewijs van gemeentelijk eigendom.

—

Bronnen: Leeuwarder Courant 4 mei en 1 juni 1892;  Gemeenteverslagen Hoogkerk 1868 en 1869, de hoofdstukjes V;  P. Kooi ed., Dorp naast een stad. Hoogkerk 1770-1914 (Assen 1993) 20-23;  RHC Groninger Archieven  toegang 1493 – archief gemeente Hoogkerk,  inv.nr. 208 ingekomen brief nr. 257 van SMS Modderman dd 29 juni 1892.