De plaag van nieuwjaarslopers uit de achterbuurten (ca. 1860)

“Een grote plaag echter was het Nieuwjaarlopen van het volk uit de achterbuurten, o.a. uit het Olde Bosch, de afgebroken buurt waar zich nu het Emmaplein bevindt. Deze lieden gingen van deur tot deur. Niemand weigerde hen enig geld, want er zou een grote oploop uit voortvloeien. Het was zelfs niet uitgesloten dat de glazen werden ingegooid als de ontevredenheid van deze Nieuwjaarwensers werd opgewekt. En als er nu maar brood en turf voor het geld gekocht werd, was het nog tot daar aan toe. De opbrengst van deze ergerlijke bedelpartij werd omgezet in sterke drank zonder dat vrouw en kinderen er profijt van konden trekken. De overlast werd tenslotte zo groot, dat de burgemeester het Nieuwjaarlopen verbood.”

Bron: A. Pathuis, ‘Uit Groningens historie; wintergenoegens van onze voorouders’, Nieuwsblad van het Noorden 28 december 1957.

Commentaar: Pathuis schreef over toestanden van “een eeuw geleden”, dus over de periode 1850-1860. Wanneer het nieuwjaarslopen in de stad Groningen precies werd afgeschaft, ben ik nog niet gewaar kunnen worden, maar op het platteland werden in genoemd decennium vele Nieuwjaarscommissies opgericht, die geld voor de armen gingen inzamelen, een praktijk die gepaard ging met het gelijktijdige verbod op het Nieuwjaarslopen door armelui ter plaatse.

Een gezond en voorspoedig 2014 !

De kaart komt bij Harm Renkema vandaan, die er nog meer van dezelfde uitgever op zijn warm aanbevolen Flickr-site  heeft staan.

Wachtend op de tram, Tussen beide Markten ca. 1910

Groningen, Tussen beide Markten. Links een wachthuisje van de tram en het Blokhuis (waarin nu Bakker Bart zit). In het verschiet voorbij het Blokhuis de A-toren. Centraal op de voorgrond een perronnetje waar mannen met petten, snorren en witte boorden op de trem staan te wachten. Rechts van het midden de panden die de toenmalige Waagstraat flankeerden. En dan uiterst rechts nog een glimp van het stadhuis.

Bij nader inzien is de prentbriefkaart, een uitgave van J.H. Schaeffer te Amsterdam, vrij nauwkeurig te dateren. In het Blokhuis zit namelijk nog het bureau van de Nederlandsche Bell Telephoon Maatschappij, waar telefonistes de verbindingen legden voor de toen nog slechts 1600 telefoon-abonnees van de stad. Op 1 juli 1911 verhuisde hun bureau naar het nieuwe post- en telegraafkantoor aan de Munnekeholm – de foto moert dus van voor die tijd zijn.

Een begindatum is er ook, want de electrische tram werd zonder veel officiële poespas voor het publiek opengesteld op 1 maart 1910, hetgeen gebeurde met een rit tussen de remise bij het Noorderstation en het Hoofdstation via de Grote Markt. Zoals het openbaar vervoer betaamt, viel daarbij meteen de eerste klacht te horen:

“Een fijne motregen viel neer en toen de tram voor het wachthuisje op de Groote Markt stond, kwamen van achter dit huisje te voorschijn ’n viertal reizigers die naar ’t station moesten, die mopperden en die zich de vraag stelden, waarvoor dat huisje eigenlijk diende want het was gesloten. En dat bij zulk weer.”

Men begon met twee lijnen, 16 motorwagens en 4 bijwagens, De motorwagens hadden elk een capaciteit van 16 zitplaatsen en 14 staanplaatsen, dat was dus nogal beperkt. Vrijwel meteen werd er een druk gebruik van de nieuwe voorziening gemaakt, zodanig zelfs dat overtallige passagiers aan de buitenkant van de wagens gingen hangen. Weldra deed zich de eerste ontsporing voor.  Ook de eerste aanrijding liet niet lang op zich wachten.

Het gemopper en de ongelukken namen niet weg dat de officieuze stadsdichter van die dagen,  G.B. Kuitert, met een ode kwam, waarin hij terloops ook inging op de door hem verafschuwde, maar nu eindelijk afgedankte paardentram, de annexatie van Kostverloren en de komst van de waterleiding. Een en ander zou de stad, naar hij vreesde, flink op kosten jagen. Hier het eerste couplet van zijn lofdicht:

“Zoo rusten we eind’lijk dan in ’t Noorden
Van sukkeldraf en zot geknoei,
En rolt de tram weer in deez’ oorden,
Ontslagen van den paardenboei!
Heur vaart ontsnelt aan de oude toomen,
En ’t marktvolk. zwaaiend met zijn hoed,
Brengt vader Raad den jubelgroet,
Als kampioen voor grootheidsdroomen,
Die, van ’t Stadhuis-bordes gedaald,
De bliksemkoets er langs ziet strijken,
Geen vrees voor „’t hinkend paard” doet blijken
En elks belastingssom bepaalt.”

Film van een tramrit in 1916

Heer gemolesteerd om zwarte knecht

“Op het gemoveerde ter vergadering dat den Heer Woordman onlangs uit West Indiën terug gekoomen, voor enige daagen met de koets door de Heerestraat passeerende door het gemeen seer soude sijn gemolesteert, veroorsaakt doordien er een swarte knegt agter op de koets hadde gestaan – waarop gedelibereert zijnde hebben de HH^ren Burgem^ren en Raad den Advocaat Fiscaal gelast zig hierop nader te informeeren op rapport.”

Een heer, pas terug uit West Indië, komt met zijn koets door de Herestraat en wordt daar lastig gevallen door het  volk, omdat er een zwarte knecht achterop die koets van hem staat. Althans, zo luidde, begin 1779, het verhaal in het Groninger stadsbestuur. Burgemeesteren en Raad gaven daarom hun aanklager opdracht de zaak in onderzoek te nemen en daarvan in hun midden verslag te doen.

Helaas is dat verslag er niet. De aangehaalde acte (lastgeving) vormt de enige bron voor dit gevalletje. Dat er geen vervolg-acten, noch een aanklacht, verhoren en/of een vonnis te vinden zijn, zou kunnen betekenen dat het hele verhaal niet serieus te nemen viel. Ook is het mogelijk dat het slachtoffer geen van zijn belagers wist te identificeren, wat ook wel logisch zou zijn bij iemand die heel lang niet in de stad was geweest. Hoe dan ook achtte men het wèl plausibel, dat stad-Groningers van de kook konden raken door een Afrikaan. De implicatie is, dat mensen hier nog totaal niet aan een andere huidskleur gewend waren.

Met de Woortman, begrijp ik van expert Michel Doortmont, kan niet bedoeld zijn de Pieter Woortman (1700-1780), die van 1767 tot zijn dood namens de Westindische Compagnie (WIC) Directeur-Generaal van de Nederlandse Goudkust was. Deze uit Brandenburg afkomstige Duitser kwam daar in zijn jeugd als soldaat terecht, was na het uitdienen van zijn contract een tijdlang kruidenier in Groningen, keerde berooid terug naar West-Afrika en klom toen op tot steeds hogere functies.  Hij verwekte zes kinderen bij een Afrikaanse vrouw, met wie hij een zeer lucratieve en grootschalige slavenhandel  dreef.  Daarin participeerde ook zijn oudste zoon uit een eerder Nederlands-Frans huwelijk. Misschien was het deze Johannes of Jan Woortman, die in de Herestraat belaagd werd om een zwarte palfrenier.  Een andere mogelijkheid is Woortmans jongste Nederlandse zoon Jacob, die uitgerekend in 1779 een behangselfabriek in de stad Groningen begon.

—

Bron: RHC Groninger Archieven, Rechterlijke Archieven III (stad) tt (op microfiche), Actenboek stadsbestuur van Groningen d.d. 22 januari 1779.

Het allereerste ooievaarsstation

In november 1769 liet Albert Coops (69) zich vinden in de gehoorzaal van het Groninger stadhuis. Hij vertelde de heren daar,

“…hoe uit eigen vermaak nu zedert 6 jaren twee ooijevaars heeft aangehouden, opgequeekt en tot dusverre nog in leven, waardoor ontdekt heeft in hoeverre de natuur zo door veranderinge van voetzel als climaat van lugt, dat die beesten zig hier zomer en winter kunnen ophouden…“

Daarom was hij van plan,

“de aanfokking dezer vogelen in deze stad te obtineren door in ’t toekomende nog een of twee ooijevaars zig magtig te maaken.”

Helaas had hij een “merkelijke verswakking weegens sijn kostwinning” ondervonden en was hij niet in staat  nog langer het onderhoud van de vogels te betalen. Reden voor zijn verzoek aan het stadsbestuur

“dat aan hem een seker quantum  van penningen jaarlijx moge werden geaccordeert, tot onderhout en oppassing van die vogelen”

Burgemeesteren en Raad echter, voelden hier niets voor. Zij wezen de gevraagde subsidie zonder meer van de hand.

—

Bron: Groningsche Volksalmanak 1898, de bladvulling op p. 106.

‘Ruk die slijm los’ en andere najaarsadvertenties

1901:

1933:

1935:

1936:

‘Tal van akelige vermoedens…’

Bron