Helligje, een meisjesnaam

Kleine ontdekking. Zocht in AlleGroningers eerst op de klassiekerige boerenvoornaam Helenius, vervolgens op Hel*, waardoor heel veel schone Helena’s, maar ook een vertederend Heleentien hun opwachting kwamen maken en stuitte zo uiteindelijk op Helligje.  Ziehier alle in Groningerland gedoopte meisjes van die naam:

Ergo: Helligje was een kortstondige hype te Wildervank, in de jaren 1770. Je vraagt je af wat al de ouderparen bezield heeft, want hellig, afgeleid van hel, betekende ook toen ook al vertoornd en (zeer) boos in onze noordoostelijke contreien.

Bij WieWasWie zie ik dat de naam in Holland destijds ook wel voorkwam, zij het sporadisch. De laatste melding via die bron is een overlijdensgeval in 1948, te Weststellingwerf.

Naschrift 19 mei:

Achteraf bedenk ik me, dat het een verbastering zal zijn van Hilligje, een meisjesnaam die vanaf 1684 duizenden malen vo0orkomt bij Alle Groningers.

Wie betaalt de beul? Een conflict in Beerta over criminele gerechtskosten

Eind 1785 maken twee vooraanstaande boeren uit Beerta, Helenius Jans en Jan Krijns, hun opwachting in de Oldambtster drostenborg. Mede namens “diverse landgebruikeren” in hun kerspel klagen ze dat door de dijkrichters aldaar

“verandering was gemaakt in de gewoone wijze van verdeling der misen van justitie tot nog toe in het kerspel Beerta vigerende, en waarmeede zij oordeelden ten uitersten gegraveert te zijn”.

Die dijkrichters, Jacob Hindriks en Andries Jans, collega-landbouwers die blijkbaar over een eigen achterban beschikten, voerden naderhand echter aan

“deze verandering na kerkenkondiging en bij meerderheid van de praesente leeden en dus wel en wettig gedaan te hebben”.

In Beerta was er dus een conflict over de inning van misen van justitie, oftwel de gerechtskosten van criminele procedures. Tot verdriet van de klagers werd er gebroken met de traditionele verdeling, terwijl de dijkrichters die de verandering doorvoerden, betoogden dat de kerspellieden formeel juist èn democratisch tot de wijziging hadden besloten.

Voordat ik inhoudelijk wat dieper op het conflict inga, eerst iets over het wettelijke kader. De precieze omschrijving van de misen van justitie en de manier waarop deze in het Oldambt moesten worden betaald, vind je in een reglement, vastgesteld bij resolutie uit december 1709 van het Groninger stadsbestuur. Weliswaar had dit bestuur het voor het zeggen in het Oldambt, maar bij belangrijke zaken bekommerde het zich toch wel om draagvlak, zoals ook hier, want de hele regeling kwam pas tot stand na een uitgebreide overlegronde met de Oldambtster dorpsvolmachten. Al meteen in de eerste artikelen van het reglement is de invloed van die kant ook bespeurbaar, immers, de drost en de landschrijver (dus de zetbazen van de stad) mochten niets declareren voor hun strafrechtelijke werkzaamheden (onderzoek, verhoren, uitspreken en doen uitvoeren van vonnissen) terwijl ook de wedlieden en hun substituten hun werk in dit opzicht “gratis” moesten doen. De achterliggende, maar onuitgesproken gedachte was, dat deze functionarissen al salaris beurden voor dit werk, dat dus niet nog eens extra beloond hoefde te worden. Alleen als de wedlieden en substituten bij de opsporing reis- en logieskosten maakten, mochten ze een gelimiteerd bedrag van 6 gulden declareren. Uitdrukkelijk bepaalt het reglement ook dat de roderoeden niet mochten worden ingezet bij de bewaking van gevangenen. Gebeurde dat wel, dan kwamen deze veldwachters immers niet toe aan hun gewone werk: het patrouilleren in hun kerspelen. Alleen als het volgens de drost niet anders kon, mocht hij de roderoeden voor bewakingswerk gebruiken.

Dat gezegd zijnde, bestonden de belangrijkste gerechtskosten bij criminele procedures uit de rekeningen van de scherprechter en diens dienaren voor de door hen toegediende tortuur en lijfstraffen. Deze kosten waren voorwaar niet gering! Voor de all-in behandeling van een enkele Oldambtster delinkwent mocht de beul 113 gulden rekenen, voor twee delinkwenten 146 gulden en voor drie stuks 179 – de kosten per delinkwent daalden dus naarmate de bende groter was. Ter vergelijking: het levensonderhoud van een enkele persoon kostte destijds ongeveer 150 gulden per jaar.

Wat betreft de betaling van de scherprechters- en bijkomende kosten bepaalde het reglement van 1709 dat de drost deze in eerste instantie moest voorschieten. Vervolgens mocht hij de kosten bestrijden uit de goederen van de veroordeelde delinkwent (waarbij gestolen goed natuurlijk terug moest naar de wetmatige eigenaar). Omdat de meeste delinkwenten ook toen al weinig bezaten – ‘van een kale kikker plukt men geen veren’ – kwam het gros van misen van justitie voor rekening van de Oldambtster ingezetenen. Artikel 14 van het reglement uit 1709 geeft aan hoe dit moest gebeuren:

“Den opheff tot betalinge van bovenstaande mijsen sal in de respectieve carspelen werden gedaan nae de deimptallen in het provinciael register bekent, dogh wordt aen een ijder van deselve de liberteijt gelaten, om de verdeijlinge in de hare te maken, ofte over de landerijen, ofte over de behuisingen soo als sulx bequaamste sal connen geschieden…”

De kosten werden dus over de kerspelen verdeeld, waarbij als grondslag gold het aantal deimten land (1 deimt = 0,45 hectare) waarvoor die kerspelen aan de provincie verponding (= een grondbelasting) betaalden. Vandaar dat de schatbeurders, die binnen de kerspelen de verponding inden, ook verantwoordelijk waren voor de inning van de misen van justitie. Deze schatbeurders werden gekozen door de landgebruikers (dus voornamelijk de boeren). Hoe het kerspelquotum in de misen binnen het kerspel verdeeld werd over de ingezetenen, moesten de kerspelen zelf weten – het reglement uit 1709 gaf ze de vrijheid om of de landerijen (dus het lokale verpondingsregister) als grondslag te nemen, of de huizen (dus huishoudens). Omdat veenkoloniën en polders vaak nog geen verponding hoefden te betalen, regelde het reglement tevens hoe in zulke uitzoneringsgevallen de misen opgebracht moesten worden.

Nu terug naar Beerta. Volgens de zich gedupeerd achtende boeren had schatbeurder Geert de Craker hier de kerspellieden bij publieke kerkenkondiging opgeroepen om op 1 november 1785 in de kerspelschool te komen voor een vergadering over de misen van justitie, waarvoor hij net een rekening van de drost had ontvangen. Volgens die convocatie was het de bedoeling dat de kerspelluiden “besetters daartoe” zouden aanstellen. Als men zou afgaan op het lokale verpondingsregister was zo’n aanstelling niet nodig, dan kon de schatbeurder immers becijferen hoe hoog de aanslag per deimt zou zijn om daarmee de individuele nota’s voor de landgebruikers te becijferen. Daarentegen veronderstelt de aanstelling van bezetters, dat de verdeling van de criminele gerechtskosten hier over de huishoudingen gebeurde. Dat was in Beerta zelfs de “oude gewoonte”, eentje die ook naar de zin van de klagende boeren was. In de vergadering merkten die tot hun schrik, dat “zommige perzonen” het voorstel deden om het anders aan te pakken, namelijk om

“de misen van justitie beneevens het roroede- en deurwagtersgeld over de landeriën te verdeelen en voorts met de ingeseetenen welke geen landgebruik hebben over een zeker tantum door hen lieden op te brengen, te accordeeren”.

Hoewel de niet-boeren , oftewel de burgers, met elkaar dus nog wel een zeker bedrag moesten betalen, zou grondgebruik dus de nieuwe grondslag worden voor de heffing van de misen in Beerta. Hiertegen protesteerden aanwezige landbouwers onder leiding van Helenius Jans en Jan Krijns. Sterker nog, zij vonden dat het hele voorstel niet eens in “omvrage” mocht komen, gezien de inhoud van de convocatie door de schatbeurder. Het gevolg hiervan was, dat de vergadering in de kerspelschool het voorstel niet inhoudelijk besprak en “vrugteloos” eindigde.

Maar de krachten in Beerta die aanstuurden op landgebruik als voornaamste grondslag voor de verdeling van de misen, lieten het er niet bij zitten. De schatbeurder stelde een nieuwe, en nu waarschijnlijk betere kerkenkondiging op, waarbij de kerspellieden opgeroepen werden voor een nieuwe samenkomst in de kerspelschool. Andermaal kwam daar het voorstel aan de orde om landgebruik in plaats van huishoudingen als grondslag voor de heffing te nemen. Opnieuw protesteerden de boeren onder leiding van Helenius Jans en Jan Krijns. Die dolven bij een stemming echter het onderspit. Jan Hindriks en Andries Jans, de dijkrichters van Beerta, machtigden vervolgens de schatbeurder Geert de Craker om de in totaal 277 gulden van de drostennota te verdelen over de landgebruikers, naar 1¾ stuiver per deimt. De schatbeurder liet hiervan ook kerkenkondiging doen.

De zich hierdoor gedupeerd achtende boeren vonden dit een “weederrechtelijke handelwijse” en vreesden de “onlusten welke daaruit in eventum zouden kunnen voortkoomen”. Zij vroegen de drost daarom hen te horen in een zitting, waarbij ook de dijkrichters aanwezig zouden zijn. Deze sessie vond aanvankelijk plaats op 17 januari 1786, maar daar kwam men aan een inhoudelijke behandeling niet eens toe, omdat partijen wederzijds elkaars recht aanvochten om mede namens anderen het woord te voeren. Pas toen beide partijen handtekeningen bij hun achterban hadden opgehaald, kon de procedure verder. Op 7 februari gaven partijen te kennen, dat ze om kosten te besparen liever geen formeel proces wilden voeren. Ze gaven beide een “deductio facti”, een feitenrelaas, aan de drost, die het verzoek kreeg op basis daarvan een uitspraak te doen. “Ter voortkooming van verdere onaangenaamheeden in het carspel” willigde de drost dit verzoek graag in.

Hij moest er nog wel even op broeden, want zijn uitspraak kwam pas ruim acht maanden later, op 24 oktober 1786. Daarin ging hij “om des vredes wille” voorbij aan de formele rechtshandlingen tot dan toe. Ook zei hij niet te willen tornen aan de vrijheid van een kerspel om de misen van justitie intern of over de landerijen of over de huishoudens te verdelen. Voor de eerste tien jaar stelde hij voor de Beertsters echter een regeling vast, die ze daarna alleen met tweederde meerderheid in twee opeenvolgende, wettig bijeengeroepen vergaderingen mochten veranderen. Inhoudelijk was deze regeling meer op de hand van de kerspelmeerderheid waarvan de dijkrichters de woordvoerders waren, dan van de klagers. De voornaamste grondslag voor de heffing bleef namelijk het landgebruik, al bepaalde de drost ook

“Dat wijders de zoogenaamde burgerij en ambagtslieden in het kerspel Beerta provisioneel en geduirende de eerste tien jaaren boven ider hondert gulden die de landgebruikers moeten opbrengen, zullen betalen voor hun quota in de misen van justitie twintig Car. Gl. “

De boeren betaalden dus voortaan vijfzesde en de burgers en middenstanders eenzesde van iedere aanslag. Als mocht blijken dat er veranderingen optraden in de relatieve draagkracht van iedere groep, kon men dat aan de orde stellen bij de drost:

“Edog indien tegens de ommekomst deezer tien jaaren de burgerij mogt oordeelen door verval haarrer leeden daarbij beswaart te zijn, of de boerschap mogte oordeelen dat de borgerij florisanter geworden, meerder moeste opbrengen, zullen partijen zig alsdan daarover te hebben te addresseeren bij het Ed[el] Gerigte om in deezen gereguleert te worden, zullende anders geen klagten van een van beide ingekomen zijnde, gerekent worden, en deeze quotisatie van twintig booven ’t hondert nog nieuws tien jaaren te continueeren en zoo vervolgenswijders van tien tot tien jaaren.”

De drost mocht dan wel zeggen dat hij niet aan de vrijheid van het kerspel wilde tornen, die vrijheid was hiermee feitelijk toch danig beperkt.

Overigens gaf hij de schatbeurder toestemming om de achterstallige penningen die deze voorschoot, alsnog te innen bij de degenen die tot dan toe betaling hadden geweigerd.

—

Bronnen (alle RHC Groninger Archieven):

• Resolutie Burgemeesteren en Raad van 6 december 1709;
• Toegang 731 (archief gerechten Oldambt) inv.nr. 6131: verzoekschriftprocedure 20 december 1785- 7 februari 1786;
• Toegang 731 (archief gerechten Oldambt) inv.nr. 79: uitspraak van 24 oktober 1786.

Zijlker en de armoe

Sprekend over de oorzaken van de armoe onder de “arbeidende volksklasse”, noemt de jong-liberale boer Jan Freerks Zijlker uit Nieuw-Beerta in 1843 allereerst de

“te geringe mate van ontwikkkeling der verstandige vermogens, der zedelijke krachten en van den godsdienstzin, waarvan weder te weinig eergevoel en zucht tot onafhankelijkheid, welke haar anders zoude aansporen om zich zelve te helpen ; eene overgroote mate van dierlijkheid intusschen, en een leven bij den dag, bij gebrek aan verstandig overleg en vooruitzigt de noodwendige vrucht moet zijn. Dit heeft dan ook ten gevolge, dat een groot aantal huwelijken van menschen, die de kinderschoenen nog maar naauwelijks hebben uitgetrokken, alleen uit nood worden aangegaan; terwijl buitendien die verbindtenissen , door nuttelooze geldverspilling in dienstbaren staat, meesttijds worden voltrokken, zonder middelen om zelfs in de eerste levensnoodwendigheden te kunnen voorzien (…)”

Hij wilde de “in het maatschappelijk leven zoo belangrijke volksklasse” zeker niet beschuldigen, veeleer troffen volgens hem de meer gegoeden blaam.

“Deze toch, die volgaarne de vruchten plukken van den zuren, doch karig beloonden arbeid huns armen broeders, deinzen veelal terug, zoodra het eenige moeite en opoffering geldt ter wezenlijke en duurzame verbetering van deszelfs lot.”

Bron: Jan Freerks Zijlker, De Groninger landbouwer en zijn vak (Groningen 1843) pag. 13-14.

Mestvervalsing door schippers

“Wel is waar, de aanzienlijke hoeveelheid koemest, welke alhier door schippers te koop wordt aangeboden, zou van grooten dienst kunnen zijn, wierd men daarvan niet veelal afgeschrikt door de steeds klimende prijzen en de bejammerenswaardige vervalsching aan den mest door allerlei min dienstige inmengselen en het inpompen of begieten met veel waters, teneinde hunne schepen diep geladen en den mest krachtig te doen schjjnen, terwijl de lading verkocht zijnde, de beste mestdeelen worden uitgepompt.”

Bron: Wiardus Siccama (Hoogezand 1807).

Steiloren en loboren

In de Oldambtster rekesten van juli 1769 kwam ik meermalen een verzoek tegen om een veiling te mogen houden van “steil- en loboorde swijnen”. In het ene geval ging het om een 60 à 70, in het andere om een 80 à 90 stuks. Deze varkens zullen vast bedoeld zijn geweest voor vetmesting en slacht in oogsttijd en najaar. Waar het mij hier om gaat, is die aanduiding van de varkens als steil-, dan wel loboorde.

In eerste instantie vond ik die termen slechts terug in een verhandeling over het vetmesten van varkens, gepubliceerd in 1827, maar twintig jaar eerder geschreven door notaris Wiardus Siccama uit Hoogezand.

Deze Siccama hield koeien voor de mest op zijn arme zand- en veengronden, maar bleef vooral ’s zomers zitten met overtollige melk. Met die melk begon hij in 1804 varkens vet te mesten, om precies te zijn een tweetal éénjarige steiloorde varkens, die hij ook wel “Westfaalsche” noemde. Het ene werd 250 pond en het andere 223 pond. De opbrengst van de melk die erin ging becijferde de notaris op bijna 7 duiten de kroes (= ongeveer twee wijnflessen vol), wat niet eens zo gek veel onder de zomerprijs van melk voor menselijke consumptie was: 8 duiten of 1 stuiver per kroes (’s winters was melk anderhalf maal zo duur).

In 1805 herhaalde Siccama de proef met vier loboorde varkens, of, zoals hij ze definieerde: “groote inlandsche met breede en lang nederhangende ooren”. Deze groep verdeelde hij in twee “zultvarkens” die begin augustus al werden geslacht – voor degenen die zult niet kenden voegde Siccama nog het recept aan zijn verhandeling toe – en twee “herfstvarkens” die in de traditionele slachtmaand november op de ladder gingen. Deze laatste groep kreeg de melk in het najaar gemengd met het meer gewone varkensvoer gemalen gerst of gerstemeel. Na afloop van de cyclus berekende Siccama ook voor deze twee groepen weer de opbrengst per kroes melk. De zultvarkens, respectievelijk 106,5 en 97,5 pond aan geslacht gewicht, leverden 4,5 duit per kroes melk op, terwijl de herfstvarkens, 246 en 257 pond zwaar, ruim 6 duiten per kroes melk rendeerden.

Qua gewicht verschilden de steiloren en de loboren, mits tot halverwege de herfst vetgemest, dus niet veel. Alleen brachten de Westfaalse steiloren meer op per kroes gevoederde melk dan de vaderlandse loboren. De importvarkens gaven, kortom, een hoger rendement.

Volgens de Stichting Zeldzame Huisdierrassen kwamen in het Nederland van begin negentiende eeuw twee typen varkens voor:

“een klein steilorig varken en een groot grootorig varken. De eerste had kleine, steile oren, korte stevige benen en was overwegend wit van kleur met fijne borstels. Dit ras is in het midden van de negentiende eeuw geheel verdrongen door het grote grootorige varken. Dit grootorige varken had een vuilwitte kleur, soms geelachtig, en was laatrijp. Ook kwamen bij dit ras bonte en zwarte varkens voor. De oren waren hangoren (loboren). Het lichaam was bezet met lange borstels.”

De bij Siccama nog efficiëntere steiloren zijn later dus weer verdrongen door loboren. Dat kwam vooral doordat de inlandse, eerder minder renderende varkens gekruist waren met Engelse, Duitse en Deense rassen.

Met het kleintje bij haar in de kist

In 1723 trouwen Bartolt Onnes, een boer uit Beerta, en Grietien Melles, die afkomstig is van Winschoter Zuiderveen. Op een pagina in zijn notitieboek houdt Bartolt bij wanneer zijn kinderen geboren, of, zoals hij het zelf zegt: “jonck geweest” zijn. De pagina is een aaneenschakeling van tragiek. De eerste zoon, Onno, wordt in 1724 geboren en blijft in leven, maar dat geldt niet voor de volgende kinderen Mello (1725), Mello (1726) en Wobbegien (1728) die geen van allen ouder worden dan anderhalve maand. Ontroerend is, bij alle feitelijkheid, de laatste notitie:

“1730, den 8 januarij is mijn vrouw in de kraam bevallen saavens om 5 uur en van een jonge soon en voort doot geweest en den 11 dyto is myn vrouw ’s morgens om 10 uijr in den heere ontslapen en den 16 dyto ter aerde bestet met het luijtije bij haar in de kyste. Out geweest 32 jaar, een mant , 21 dagen.”

Bron: Notitieboek Bartolt Onnes, Beerta. Particuliere collectie. Digitale kopie bij de Johannes a Lasco-bibliotheek te Emden.